30 ناۋرىز، 2017

​مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن ءباسپاسوز حاتشىسى نەگە كەرەك؟

112 رەت كورسەتىلدى

ۇلى تۇران ولكەسىنىڭ ءبۇتىن جەرى 5،5 ملن شارشى كيلومەتر دەسەك، سونىڭ 3 ميلليونىنا يە بولىپ وتىرعان قازاق ەلى قازىر كەمەل شاعىندا. بىلتىر عانا شيرەك عاسىرلىق مەرەكەنى اتاپ وتتىك. بۇل مەرەيىمىزدى ءوسىردى، ابىرويىمىزدى ارت­تىردى. تاۋەلسىزدىك بەرگەن، اڭساپ جەت­كەن ازاتتىقتىڭ باق پەن باقىتىن تۇسىندىك.

وسى مارەگە جەتكەن تۇستا دا لاۋازىمدىسى، بەلدىسى، بەكەمدىسى، باسقاسى بار كەيبىر مەكەمەلەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرى اۋدارماشىلاردىڭ قۇزىرىندا قالعانىن جۇرت بىلسە كەرەك. قازاق ءتىلدى باسىلىمنان ەدىك دەپ، مالىمەت سۇراساڭ ونداعىلار اۋدارماشىعا سىلتەيدى. كەيدە وزگە تىلدە ماقالا جىبەرىپ، «ءبىر رەتىن كەلتىرسەڭدەر ءجون بولار ەدى، اۋدارماشىمىز بولماي تۇر، نە سىرقاتتانىپ قالدى»، دەگەن ۋاجدەرىن العا تارتادى. باسقالاردىڭ ونداي تىلەكتەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ءوز قانداسىڭ شۇلدىرلەپ تۇرسا، شا­راسىز كۇي كەشەسىڭ. 

كەڭەس داۋىرىندە، 1989 جىلدىڭ 21 قىر­كۇيەكتە «ءتىل تۋرالى» تۇڭعىش زاڭ ق­ا­بىلدانىپ،وندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءمار­تەبە الدى. ول جۇرتىمىزدىڭ ەلدىك جو­لىنداعى كۇرەسىنىڭ ءبىر جەڭىسى دەپ ءبىل­دىك. ودان بەرى دە 30 جىلعا تاياۋ ۋا­قىت وتكەنى، ءتىل مە­رە­كەسى تويلانىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ءتاڭىر جارىلقاپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقاندا ءتى­لىمىزدىڭ مارتەبەسى اتا زاڭنان ويىپ تۇ­­رىپ ورىن الدى. ءسويتىپ، «الاش ارىس­تا­رى بىزگە مەملەكەتتىك يدەياسىن تۋ ەتىپ كو­تەرۋدى تابىستاپ كەتتى»، دەپ ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي، ءتاۋ­ەل­سىزدىكتىڭ باستى يدەياسىنىڭ ءبىرى – ءتىل ءتا­ۋ­ەل­سىزدىگىنە قول جەتكىزىپ ەدىك. 1997 جىلى پرە­زيدەنتتىڭ بەكىتۋىمەن «ءتىل تۋرالى» ەگە­مەن ەل زاڭى قابىلداندى. 1998 جىلى ۇكى­مەت مەملەكەتتىك تىلگە باسىمدىق بە­رۋ جاي­ىن جان-جاقتى قاراستىرا كە­لىپ، ار­نا­يى قاۋلى قابىلداپ وندا: «مەم­لە­كەتتىك ورگانداردا ءىس قاعازدارىن كەزەڭ-كەزەڭمەن قازاق تىلىنە كوشۋىنە بايلانىس­تى ءىس-شارالار جوسپارىن جاساپ، جۇزەگە اسىرسىن» دەپ تاپسىردى. سونىمەن بىرگە، ارقايسىسى ون جىل ىشىندە اتقارىلاتىن جۇمىستى اي­قىنداعان ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاساقتالدى.

وسى ارادا ۇلت اسىلى ساكەن سەيفۋل­لين ويعا ورالىپ وتىر. قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەزىندە «قازاقتى قازاق دەيىك، تاريحي قاتەنى تۇزەيىك»، دەپ قورلانعان ۇلتى­نىڭ اتىن قايتارىپ، ءىس-قاعازدارىن قازاق ءتى­لىندە  جۇرگىزۋ جونىندە دەكرەت قا­بىل­دات­تى. وسىنىڭ باسىندا ءجۇرىپ با­تىل­دىق تانىتقان الاش ارىسى «ءبىزدىڭ قازاق كوم­مۋنيستەرىنىڭ كەيبىرەۋى قازاق ءتىلى تۋرا­لى قاتتى كىرىسۋگە: «بىرەۋ ۇلتشىل دەپ اي­تادى...» دەپ بوي تارتادى. بىراق بۇل – قۋ­لىق، بۇل كوممۋنيستىك قىلىق ەمەس، ول – جارامساقتىق، جاعىمپازدىق... «جاقسى كوممۋنيست ەكەن» دەپ ايتسىن دەگەندەردى» قاتتى سىنعا الادى. تاعى ءبىر الاش ارىسى م.دۋلاتوۆتىڭ: «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولدى» دەپ، ارتىنان سول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ورىنداماي جۇرگەندەرگە رەنىش تانىتاتىنى وسى تۇس ەدى.

ارينە، اۋدارماشى كەرەك. بىراق، زاڭ تالابىنا ساي مەملەكەتتىك ءتىل ءوز دارەجەسىندە اتقارىلۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ونى اۋدارماشىعا جۇكتەپ قويۋدان ارىلاتىن كەز باياعىدا كەلگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كىتابىندا، «ءتىل دامۋى ءۇشىن تىلدىك ورتا قاجەت. بۇل – ەڭ ءبىرىنشى شارت. سو­سىن تىلگە دەگەن قاجەتتىلىك كەرەك. ءۇشى­ن­شى شارت، انا ءتىلىڭدى ارداقتايتىن ۇلت­تىق نامىس كەرەك» دەپ  تايعا تاڭبا باس­قانداي ايتقانى ءمالىم. وسىنى ءمۇل­تىكسىز ورىنداۋعا كەلگەندە ەنجارلىق تا­نىتىپ ءجۇرمىز. ەگەر الگى مارتەبەلى مەكەمەلەر پرەزيدەنت ايتقان قاجەتتىلىكتى قالىپتاستىرىپ، نامىستارىن وياتسا، ءتىل جايلى اڭگىمە تىيىلىپ، وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي ءورىس الا بەرەرى ءسوزسىز.

وسى كۇنى ۇلكەندى-كىشىلى مەكەمەگە تەلەفون سوعىپ شارۋاڭدى ايتساڭ، اۋ­دار­ماشىعا، بولماسا ءباسپاسوز حاتشى­سى­نا حابارلاسۋ كەرەكتىگىن جەتكىزەدى. اقيقاتىنا كەلسە، ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ مىندەتى ۇلكەن. ونى ءوزىمىز ۇلگى ەتەتىن مەملەكەتتەردەن كورىپ وتىرمىز. ايتسە دە، سول ءباسپاسوز حاتشىلارى بارلىق جەر­دە تالاپقا ساي جۇمىس ىستەپ وتىر ما دەگەن ءبىر سۇراق كوكەيدەن كەتپەيدى. ولار كوبىندە باستىعىنىڭ «جازبالارىن» ازىرلەۋمەن اينالىسادى. ونى ءتورت ايا­عىنان تەڭ تۇرعىزسا ءسوز باسقا. سول باس­پا­سوز حاتشىلارىنىڭ كەيبىرىنىڭ مامان­دىق­تارى جۇمىسىنا دا سايكەس كەلە بەر­مەيتىنى جانە بار. ەلىمىز ەگەمەندىك ال­عان جىلدارداعى ءباسپاسوز حاتشىلارى شەتىنەن مىقتى ەدى. ەكى تىلگە جەتىك بو­لاتىن. قازىر ولاي دەپ ايتا الماساق كە­رەك. ءبىرازىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەن حابا­رى شامالى...

كەيبىر كومپانيا مەن بانكتەردەگى مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى شالا-جانسار دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. ەندەشە، ەسەپ-قيسابى ادەمى، قارجى جاعىنان با­قۋات­تى ىرگەلى مەكەمەلەردەگى اۋدارماشى مەن ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ، ۇلت ءتىلىنىڭ ۇيتقىسى دارەجەسىنە جەت­­ك­ىزسەك ۇتىلماس ەدىك. بۇل ازات ەل ءتىلىنىڭ ورە­سى بيىكتەي بەرەتىنىنە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوز­­سىز. ول ءۇشىن كوپتىڭ قاتارىنداعى عا­نا ەمەس، كۇن سايىن جۇرت الدىندا ءجۇ­ر­ە­تىن، وي-ولشەمى بيىك، رۋحى مىقتى، ءوز جۇ­مى­س­ى­نىڭ عانا يەسى ەمەس، كيەلى انا ءتىلىنىڭ دە تىلەكشىسى بولاتىن نامىستى، كوزى الىستى شالاتىن جاستاردى الدا ايتقان ەكى ماماندىققا تابان تىرەتسەك، كەتكەن ەسە قايتىپ، انا ءتىلىنىڭ ەڭسەسى بيىكتەي بەرەتىنىنە يمانىمىز كامىل.

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان»




سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار