ارينە, كاسىبىن دوڭگەلەتەم دەگەن ادام ءتۇرلى ىسكەرلىك قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. سوعان سايكەس ول ءوزىنىڭ باعىت-باعدارىنا ساي امال جاسايدى. تەك, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, زاڭدى بۇزباي ادال جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ال ادال مال تابۋ ءۇشىن جانىن دا, بارىن دا سالىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپكەرلەر جوق ەمەس. الايدا, ولاردىڭ ءىسىنىڭ دۇرىستىعىن كورە المايتىن ادامداردىڭ الەگى دە جەتىپ ارتىلادى. سوندايدا كاسىپكەرلەردىڭ ادىمىن اشتىرعىسى كەلمەيتىن جانداردىڭ نە ويلاعانى بار ەكەن دەيسىز. مەملەكەت باسشىسى شاعىن كاسىپكەرلىككە جاسىل جول اشىلۋى كەرەك دەپ ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. ال بىرقاتار شەنەۋنىكتىڭ بەلدەن باسقان ءىسى تالاي كاسىپكەردىڭ جولىنا قاقپان قۇرادى ەكەن.
ماسەلەن, بىردە الماتىلىق كاسىپكەرلەر شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنداعى ماڭدايشالار ءۇشىن مەملەكەتتىك كىرىس دەپارتامەنتىنەن مىڭداعان شوت الا باستايدى. سول كەزدە كولىك جۋ ورنىنىڭ يەسى سۋريامعا دا جارتى ميلليون تەڭگە شوت كەلەدى. بۇل نەلىكتەن دەپ سۇراسا, الماتى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كىرەبەرىستەگى «كولىك جۋ» دەگەن ماڭدايشانى جارناما دەپ ەسەپتەپتى. ءتىپتى, كاسىپكەر الگى قارىزداردى تەز ارادا وتەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كىرىس دەپارتامەنتى م ۇلىكتى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن وكىم دە شىعارىپ ۇلگەرگەن. الايدا, اڭ-تاڭ قالعان كاسىپكەر دە اق-قارانى ايىرۋ ءۇشىن, امال جوق, شاعىمدانادى. ءدال سول ارالىقتا الماتى قالالىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا مۇنداي سارىنداعى ارىزداردىڭ ون شاقتىسى تۇسكەن ەكەن. سودان بۇل ماسەلە كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەستە قارالادى. اقىرى زاڭگەرلەر «كولىك جۋ» دەگەن ءسوز, بار بولعانى, قىزمەت ءتۇرىن انىقتايتىن ماڭدايشا ەكەندىگىن ارەڭ دەگەندە ءتۇسىندىرىپ, دالەلدەپ بەرەدى. ويتكەنى, ساۋدا, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورنى, تۇرمىستىق قىزمەت سالاسى كاسىپورىندارى ىلەتىن ماڭدايشالار زاڭ بويىنشا سىرتقى (كورنەكى) جارنامالارعا جاتپايدى. ءسويتىپ, بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرامىن دەگەندەردىڭ ارەكەتى اقتالماي, كۇشتەپ قارىز ءوندىرۋ وكىمدەرىنىڭ كۇشى جويىلدى.
بىراق وسىمەن ءىس بىتە قويسا جاقسى عوي. كاسىپكەرلەردىڭ كاسىبىنە قىزىعاتىن نەبىر شەنەۋنىكتەر تىرناق استىنان كىر ىزدەۋدى قويار ەمەس. ماسەلەن, الماتى قالاسى المالى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «دوستار» كوپ قىزمەتتى كومپانياسى» جشس-نە تەكسەرىسپەن جەتىپ كەلەدى. تەكسەرگەندەرى دۇرىس دەرسىز. بىراق ونىڭ دا ءبىر سەبەبى, نەگىزى بولۋى كەرەك قوي. سويتسە, الگى باقىلاۋشىلاردىڭ قولىندا بۇل تەكسەرىستىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا ورگانىندا تىركەلگەنى تۋرالى نەمەسە وسىنداي تەكسەرىستىڭ تاعايىندالعانى تۋرالى اكت تە جوق بولىپ شىققان. كومپانيانىڭ قىزمەتكەرلەرى تەكسەرىستى تاعايىنداعان لاۋازىمدى ادامنىڭ ۇيعارىمىن نەمەسە اكتىنىڭ كوشىرمەسىن تالاپ ەتكەنىمەن, ولار ونىڭ ءبىرىن دە كورسەتۋدەن باس تارتقان.
سودان, امال جوق, «دوستار» كوپ قىزمەتتى كومپانياسى» جشس جەتەكشىلىگى الماتى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا كومەككە جۇگىنەدى. ولار ءبىردەن پروكۋراتۋراعا حابارلاسىپ, شاعىن جەدەل توپتى شاقىرۋعا كەڭەس بەرەدى. پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى لەزدە جەتەدى. وقيعا بارىسىن تۇسىنگەن قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنەن ءتيىستى قۇجاتتارىن كورسەتۋدى سۇرايدى. بىراق, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ولاردا بۇل كومپانيانى تەكسەرۋگە رۇقسات بەرەتىن بىردە-ءبىر قاجەتتى قۇجات بولمايدى. وسىعان بايلانىستى باقىلاۋشىلاردىڭ ءوزدەرى جاۋاپقا تارتىلادى. ارتىنان بۇل زاڭسىز ىستەرىنىڭ سوڭى نەمەن تىنارىن انىق تۇسىنگەن ولار كەزەكتى تەكسەرىستەرىنىڭ سىرىن, ياعني اكىمنىڭ اۋىزشا ايتقان ءبىر سوزىنە بولا جارناما مەن بيلبوردتاردىڭ زاڭسىز ىلىنگەن, ىلىنبەگەنىن تەكسەرۋ ءۇشىن كەلگەندەرىن جايىپ سالادى. بىراق زاڭنىڭ اتى – زاڭ, اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ قاۋلىسىمەن اكىمدىك قىزمەتكەرىنە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىن تەكسەرۋدىڭ ءتارتىبىن بۇزعانى ءۇشىن ەسكەرتۋ جاسالدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇنداي مىسالدار بارشىلىق. سوعان قاراپ-اق, كاسىپكەرلەرگە ءجونسىز قىسىمنىڭ دا از ەمەس ەكەنىن بايقايسىز. زاڭ بۇزعان كاسىپكەردىڭ قالايدا جازالاناتىنى انىق, ال كاسىپكەرگە قىسىم جاسايتىندارعا جازا جوق. بار بولعانى جۇمىستان عانا قۋىلۋى مۇمكىن. ماسەلەن, وتكەندە عانا قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ كاسىپكەرلەرگە ورىنسىز تەكسەرىس ءجۇرگىزەتىن قىزمەتكەرلەر كوپ ەكەنىن جايىپ سالدى. ولاردىڭ مۇنداي زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن جۇمىستان دا قۋىلاتىنىن جەتكىزدى. «جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەندەي, مينيستر ءبىر نارسەنى بىلگەندىكتەن ايتادى. ول: «ەلباسى ايتقان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – تەكسەرىستىڭ كوپتىگى. وتكەن جىلى 76 مىڭ تەكسەرۋدىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى, ياعني 23 مىڭى – رەيدتىك تەكسەرىس بولدى», دەدى. ءيا, ايتا بەرسە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى جۇرگىزىلەتىن تەرىس تەكسەرىستىڭ ءتۇرى كوپ. قايران كاسىپكەرلەر ونداي تەكسەرىستەردەن امان قالسا جاقسى, امان قالماسا كاسىبى قۇريدى. سودان سوڭ كاسىپكەرگە نە كەدەرگى دەيمىز.
الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
