سونىمەن قاتار, ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردى كەڭ اۋقىمدى گەولوگيالىق بارلاۋمەن اينالىسۋعا باعىتتاۋ ماقساتىندا ىنتالاندىرۋشى قارجىلىق رەجىمدى قامتاماسىز ەتتى. مىسالى, كاسپي جوبالارى ءۇشىن سالىق ساياساتىنداعى جەڭىلدىكتەر ەكسپورتتىق باجداردىڭ نولگە تەڭەستىرىلۋى مەن مۇناي ءوندىرىسىنىڭ العاشقى جەتى جىلى ءۇشىن پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە سالىناتىن سالىقتىڭ تومەندەتىلۋىن قامتىدى. ناتيجەسىندە رەسەيدىڭ «گازپروم», «روسنەفت» سياقتى جەتەكشى مۇناي-گاز كومپانيالارى دا كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسۋرستارى ءۇشىن جالعاسىپ جاتقان جارىسقا قوسىلدى.
الايدا, كليماتتىق جاعدايلارعا, تەڭىز جاعالاۋىنان تىسقارى قوندىرعىلاردى سالۋ جانە جۇمىس ىستەتۋ ءۇشىن بىلىكتى مامانداردىڭ, ارنايى جابدىقتاردىڭ تاپشىلىعى ءتارىزدى ماسەلەلەر كەنىشتەردى يگەرۋ ىسىندە كوپتەگەن قيىندىق تۋدىردى. سوعان قاراماستان, «لۋكويل» كاسپي قايراڭىنداعى كومىرسۋتەكتەردى يگەرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ وتىر.
كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسەيلىك سەكتورىندا جۇرگىزىلگەن مۇناي بارلاۋ جۇمىستارىنداعى العاشقى ناتيجەگە «لۋكويل» كومپانياسى 2000 جىلى قول جەتكىزدى. جاڭادان اشىلعان يۋ.كورچاگين اتىنداعى مۇناي كەنىشىنىڭ قاتارى 2001 جىلى راكۋشەچنوە جانە 170-ءشى شاقىرىم, 2002 جىلى حۆالىنسكوە جانە سارماتسكوە (2012 جىلى كۋۆىكين بولىپ وزگەرتىلدى), 2005 جىلى ۆ.فيلانوۆسكي, 2008 جىلى مورسكوە جانە تسەنترالنوە كەنىشتەرىمەن تولىقتى. وسى كەنىشتەر مەن تاعى 16 پەرسپەكتيۆالى رەسۋرستاردىڭ جيىنتىعى 4,7 ملرد باررەل مۇنايدان اسادى دەپ بولجانۋدا.
«لۋكويل» كومپانياسى بۇرعىلاۋ جانە مۇناي ءوندىرىسى ءۇشىن LSP-1 مۇزعا ءتوزىمدى ستاتسيونارلىق پلاتفورما, LSP-2 تۇرعىن ءۇي پلاتفورماسى جانە مۇناي ءوندىرۋدىڭ, ساقتاۋ مەن تيەۋدىڭ جۇزبەلى جۇيەسى مەن تانكەرلەردى ارقانداۋدىڭ مۇنارا جۇيەسىنەن تۇراتىن تەڭىز-كولىك كەشەنىنەن مۇناي جونەلتۋ ءۇشىن 58 شاقىرىمدىق سۋ استى قۇبىرىن جاساپ, 2009 جىلى 1,4 ملرد دوللارلىق يۋري كورچاگين اتىنداعى كەنىش جوباسىن اياقتادى. يۋ.كورچاگين كەنىشىندەگى بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 6-12 مىڭ توننالىق تانكەرلەردى پايدالانىپ, مۇنايدى ماحاچكالا پورتىنىڭ قۇرلىقتاعى نىساندارىنا جونەلتۋ جانە «ترانسنەفت» قۇبىر جۇيەسى ارقىلى ايداۋ شەشىمى قابىلداندى. استراحاننان 180 شاقىرىم قاشىقتىقتا جانە 11-13 مەتر تەرەڭدىكتە ورنالاسقان كورچاگين مۇناي كەنىشىنىڭ مۇناي قورى 120 ملن باررەلگە تەڭ دەپ باعالانادى. 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا, كەن ورنىندا 26 مۇناي ءوندىرۋ ۇڭعىماسىنىڭ 23-ءى پايدالانۋعا بەرىلدى.
كەنىشتەگى العاشقى ونەركاسىپتىك مۇناي 2010 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءوندىرىلدى جانە مۇناي تيەلگەن ءبىرىنشى تانكەر 2016 جىلدىڭ قازان ايىندا ماحاچكالا پورتىنا جەتتى. ۇزىندىعى 5 شاقىرىمنان اساتىن كولدەنەڭ ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ ءۇشىن بىرەگەي (رەسەي ءۇشىن) ينجەنەرلىك جانە تەحنولوگيالىق شەشىم ىسكە اسىرىلعاننان كەيىن كەنىشتە مۇناي ءوندىرىسى 2012 جىلعى 0,793 ملن توننادان 2013 جىلى 1,372 ملن تونناعا دەيىن, ال 2014 جانە 2015 جىلدارى سايكەسىنشە 1,460 ملن جانە 1,662 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرىلدى. 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا «لۋكويل» 2010 جىلى كورچاگين كەنىشى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن بەرى وندىرىلگەن مۇنايدىڭ كولەمى 7 ملن تونناعا جەتتى دەپ حابارلادى. بۇل كەنىشتەگى مۇناي جانە گاز كوندەنساتى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى جىلىنا 2,5 ملن توننا مۇناي, 1,2 ملرد تەكشە مەتر گازعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
قازىرگى ۋاقىتتا كومپانيا كەنىشتى يگەرۋدىڭ 2-ءشى كەزەڭىن باستاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. بۇل كەزەڭ وندىرىلگەن مۇنايدى جاڭا پلاتفورمادان LSP-1-گە جونەلتۋ, ال وندىرىلگەن گازدى LSP-1-دەن جاڭا پلاتفورماعا تاسىمالداۋ ءۇشىن جەتى ءوندىرۋ ۇڭعىماسى مەن 9 شاقىرىمدىق ەكى قۇبىردان تۇراتىن وتكىزگىش پلاتفورمانىڭ قۇرىلىسىن قامتيدى. 2-ءشى كەزەڭنىڭ جالپى قۇنى 118 ملن دوللاردى قۇراپ, وتكىزگىش پلاتفورما 2018 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
2016 جىلى قازاندا ۆ.فيلانوۆسكي اتىنداعى مۇناي كەن ورنىندا كوممەرتسيالىق مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى «لۋكويلعا» كاسپي مۇنايىن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى تاسىمالداۋعا جول اشتى. شىن مانىندە «لۋكويل» ۆ.فيلانوۆسكي جانە يۋ.كورچاگين كەنىشتەرىن بايلانىستىراتىن 40 شاقىرىمدىق سۋ استى مۇناي جانە گاز قۇبىرىمەن قاتار, فيلانوۆسكي كەنىشىن قالماقيادا ورنالاسقان قۇرلىقتاعى ساقتاۋ تەرمينالىمەن بايلانىستىراتىن 330 شاقىرىمدىق سۋ استى قۇبىرلارى مەن 350 شاقىرىم قۇرلىقتىق قۇبىرلار جەلىسىن قالىپتاستىردى. ناتيجەسىندە, فيلانوۆسكي جانە كورچاگين تەڭىز كەن ورىندارىنان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا مۇناي جەتكىزىلىمى 2016 جىلى 1 قازاندا باستالدى. 2017 جىلى اقپانداعى جاعداي بويىنشا, كقك سولتۇستىك كاسپيدە وندىرىلگەن 1 ملن توننا مۇنايدى قالماقياداعى كومسومولسك سورعى ستانساسىندا قابىلدادى. 2017 جىلى وسى كەن ورىندارىنان مۇناي جەتكىزىلىمىنىڭ جالپى كولەمى 5,5 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
تۇپتەپ كەلگەندە, 2,37 ملرد دوللارعا باعالانعان ۆ.فيلانوۆسكي مۇناي كەنىشى رەسەيدە سوڭعى 20-25 جىلدا تابىلعان ەڭ ءىرى مۇناي كەنى سانالادى. ونىڭ مۇناي قورى 290 ملن باررەل شاماسىندا باعالانىپ وتىر. كەن ورنىن يگەرۋدىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا «لۋكويل» ISP-1 مۇزعا ءتوزىمدى ستاتسيونارلىق پلاتفورمانى, LQP-1 تۇرعىن ءۇي الاڭىن, ورتالىق وڭدەۋ پلاتفورماسىن (CTP) جانە كوتەرۋشى بلوكتى سالدى. كەن ورنىن يگەرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە ISP-2 جانە LQP-2 سالىنادى دەپ جوسپارلانۋدا. 2017 جىلى ناۋرىز ايىندا «لۋكويل» فيلانوۆسكي كەنىشتەگى ءتورتىنشى ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋدى اياقتادى. قازىرگى تاڭدا كەن ورنىنداعى جالپى مۇناي ءوندىرىسى تاۋلىگىنە شامامەن 9 000 توننانى قۇرايدى. سونداي-اق, وتكەن قاڭتار ايىنداعى جاعداي بويىنشا بۇل كەنىشتە العاشقى 1 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. «لۋكويل» مۇندا جىل اياعىنا دەيىن 4,4 ملن توننا مۇناي وندىرەدى, ال 2019 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمىن جىلىنا 6 ملن تونناعا جەتكىزەدى دەپ كۇتىلۋدە.
وسى كورسەتكىشتەردى باعامداي كەلە, رەسەيدىڭ سولتۇستىك كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنان تىسقارى كەنىشتەردى يگەرۋ ىسىندە ىلگەرى باسىپ بارا جاتقانىن انىق كورۋگە بولادى. بۇل رەتتە, تاعى دا سول «لۋكويل» 2015 جىلى 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان سولتۇستىك كاسپي كەنىشتەرى ءۇشىن ينتەگراتسيالانعان كەن ورنى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جوسپارىن بەكىتتى. بۇل جوسپارعا سايكەس, قوسىمشا 25 پلاتفورما, 1000 شاقىرىمدىق سۋ استى قۇبىرلار جەلىسى جانە 550 شاقىرىمنان اساتىن قۇرلىقتاعى قۇبىرلار جەلىسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ورايدا جاسالعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 5,5 ملرد دوللاردان اساتىن بولادى. سونىمەن قاتار, كومپانيا 2022 جانە 2026 جىلدارى كاسپي تەڭىزىندە تاعى ەكى مۇناي جانە گاز كەنىشى, اتاپ ايتقاندا, راكۋشەچنوە جانە سارماتسكوە/كۋۆىكين كەن ورىندارى پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن جاريالادى. كومپانيانىڭ سولتۇستىك كاسپي سۋلارىنا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى ايماقتا كومىرسۋتەك ءوندىرىسى دەڭگەيىن جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەۋدە. وسى رەتتە, كورچاگين كەنىشىنىڭ اينالاسىندا 1,9 ملرد باررەل مۇناي بار ەكەنى بولجانىپ وتىرعانىن ايتۋ ءلازىم. دەمەك, رەسەي بولاشاقتا سولتۇستىك كاسپيدەگى مۇناي-گاز ءوندىرىسىن ەلەۋلى ءدارەجەدە ارتتىرۋى مۇمكىن.
ليديا پارحومچيك,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى
