قوعام • 18 ناۋرىز, 2017

عيبراتتى عۇمىر

412 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن

ايماقتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ, قاجىرلى قىز­مەتىمەن جانە وسكەلەڭ ونە­گە­سىمەن ەلگە تانىلعان امانگەلدى تولەۋ­باي­ ۇلى سادىربەكوۆ ەڭبەك جولىن تسەلينوگراد اۋىلشارۋاشىلىق ينس­تيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن تۋ­عان جەرى – بۇرىنعى قيما, كا­زىر­گى جاقسى اۋدانىنداعى ەسىل كەڭ­شا­رىنان باستادى.

عيبراتتى عۇمىر

بولىمشەنىڭ زووتەحنيگى, سودان كەيىن مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىن اتقاردى. مىنە, وسى كەزدە ناعىز ماماندىق الىپپەسىنەن ءوتىپ, باسقارۋ جۇيەسىندەگى ءبىرىنشى قا­دا­مىن جاسادى. ءومىر مەكتەبىنىڭ باس­تاۋىش باسپالداعىن مىقتاپ قا­لادى. تورعاي وبلىسىنىڭ ەكى اۋدانىنىڭ (جاقسى, قيما) كومسومول ۇيىمدارىن باسقاردى. جاس­تار­دىڭ اراسىندا جۇمىس ىستەپ, ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتىن ءارى قاراي دامىتتى. سودان كەڭارال كەڭشارىنىڭ پارتيا ۇيىمىن باسقارۋعا جولداما الدى. كوپ ۇزاماي قاراتورعاي كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل شارۋاشىلىق شالعايدا ورنالاسقان امانگەلدى اۋدانىنىڭ قۇرامىندا جاڭادان قۇرىلعان ەدى. ءۇش وزەننىڭ توعىسقان جەرىندە ورنا­لاس­قان حالقى از, سوندىقتان جەت­كى­لىكتى جۇمىس كۇشى جوق, اۋدان ورتالىعىنا باراتىن جول سا­لىن­­باعان, سۋ تاسىعاندا ارالدا قا­لىپ ورتالىقپەن قاتىناس توق­تاپ قا­لاتىن قيىندىقتارى با­س­تان اسىپ جاتقان شارۋاشىلىقتى ا.سادىربەكوۆ بەلسەنە باسقارىپ كەت­­تى. سول زاماندا كەڭشار ديرەك­تورى تەك شارۋاشىلىققا عانا جاۋ­اپتى ەمەس ەدى, اۋىلدىڭ تى­­­نىسى مەن تۇرمىسى, وسىندا تۇراتىن حالىقتىڭ جاعدايى ونىڭ جۇمىسىمەن تىعىز بايلا­نى­س­­تى بولاتىن. تىڭ جەردە جا­ڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىق بول­عاندىقتان, ا.سادىربەكوۆ جۇ­مىسىن قۇرىلىستان باستادى. تۇر­ع­ىن ءۇي, مەكتەپ, بالاباقشا, ەمحانا, ت.ب. الەۋمەتتىك نىساندار قىسقا ۋاقىتتا سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. جول قۇرىلىسى ءجۇرىپ, قاجەتتى كوپىرلەر سالىنىپ, كەڭشار ديرەكتورى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ العىسىنا بولەندى. ۋاقىتپەن ساناسپاي, كۇندىز-ءتۇنى جاساعان ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مالدىڭ باسى ءوسىپ, ەگىن شارۋاشىلىعى اۋداندا ەڭ جوعارعى ونىمدىلىككە قول جەتكىزدى. ا.سادىربەكوۆ جوقتان بار جاساپ, باردى ۇقساتىپ دامىتىپ اكەتەتىن, تالعامپاز, ىزدەنىمپاز, قاراماعىنداعىلارعا تالاپشىل باسشى رەتىندە ءوزىن كورسەتتى. سوندىقتان, جاڭادان اشىلعان امانتوعاي, كەيىنىرەك ارقالىق اۋداندارىنىڭ بۇرىنعى اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى نەگىزىندە قۇرىلعان اگروونەركاسىپ بىرلەستىكتەرىنە باسشى بولىپ تاعايىندالدى. كوپ ۇزاماي وبلىستىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىق باسقارماسىنىڭ باس­تىعى ك.اۋباكىروۆكە ءبىرىنشى ورىن­باسار بولىپ تاعايىندالدى. ا.سادىربەكوۆ وبلىستىڭ مال شا­رۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىن وڭ­تۇستىك, ەگىنشىلىكپەن شۇ­عىل­دا­­ناتىن سولتۇستىك – ەكى وڭىرىندە دە قىزمەت جاساپ, ولاردىڭ ەرەك­شە­لى­گىن بىلگەندىكتەن, جاڭا قىز­مەت­كە كى­دىرىسسىز كىرىسىپ كەتتى. وسى جاۋاپتى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارعانىن كوزىمەن كورگەن كۋاگەرىنىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ويتكەنى, سول كەزدە تورعاي وبلى­سىندا كەڭشاردىڭ باس مامانى بولاتىنمىن. كەيىنىرەك كەڭشار ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالار كەزدە قابىلداۋىندا بولىپ, الدىنان ءوتتىم. سوندا ونىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن باس­شى ەكەندىگىن اڭعارعان ەدىم. ادام­گەرشىلىگى مەن پاراساتتىلىعى دا كوزىمە ءتۇسىپ ەدى.

ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ا.سادىر­بە­كوۆ امانگەلدى اۋدانى پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل اۋدان دالاسى كەڭ, وزەندەرى تەرەڭ, تاريحقا تۇن­عان كونە بەتپاقدالا وڭىرىندە ورنالاسقان. سوناۋ ءامىر تەمىردىڭ جو­رىعىنا, كەنەسارى حاننىڭ كو­تەرىلىسىنە كۋاگەر. امانگەلدى يمانوۆ باسقارعان ۇلت-ازاتتىق شاي­­قاستارى دا وسى دالادا وتكەن.

ءشول-شولەيتتى جەردە ورنا­لاس­قان اۋدان بولعاندىقتان, شە­شى­مىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەرى مەن قيىن­دىقتارى جەتكىلىكتى ەدى. ءمى­نە, وسىنداي كۇردەلى, بىراق حالقى جۇ­مىسكەر جەرگە قىزمەتكە كەلىپ, اۋ­قىمدى ىستەردى باستاپ كەتتى. بۇ­رىن­­عى باستالعان جۇمىستاردى جال­عاستىرىپ, اۋداننىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ تامىرلارىنا قان جۇگىرتىپ, تۇرمىس-ءتىر­شىلىگىنە وڭ جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر اكەلدى.

مالشى-شوپاندارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, قولداۋ كور­سە­­تىلدى. ەڭبەكتى ىنتالاندىرۋ ءبى­رىن­شى كەزەككە قويىلدى. ەڭبەك ادام­دا­رىنىڭ الاتىن تابىسىن جەتكەن جە­تىستىگىمەن بايلانىستىرىپ, اۋىل­دا جاڭا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. مال ءوسىرۋ تاسىلدەرىندە وزىق وزگەرىستەر كەڭىنەن تاراتىلدى. اۋدان وبلىستاعى ەكونوميكاسى دامىعان وزاتتار قاتارىنا قو­سىل­دى. جەرگىلىكتى اۋىلدار ۇلكەن قۇ­رىلىس ورىندارىنا اينالدى. تۇر­عىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىسان­دار سالىندى, جول قۇرىلىسى قارقىندى دامىدى. وسىنداي وڭ وزگەرىستەردى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۋاكىلى رەتىندە
اۋ­دان­دىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسىنا كەلگەندە ءوز كوزىممەن كورىپ ەدىم. بۇرىنعى وزىمە تانىس اۋدان ايتارلىقتاي وزگەرگەن ەكەن. ءبىر­نەشە شارۋاشىلىق ءوز مالىن جە­ممەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇ­رىن اينالىسپاعان ەگىنشىلىككە كىرىسىپ, استىق جينايتىن بولىپتى. اۋىلدار اراسىنا جول, كوپىرلەر سالىنىپ, اۋدانمەن بەرىك قاتىناس ورناتىلىپتى. مادەني وشاقتار, ەڭسەلى سپورت كەشەنى بوي تۇزەپتى. اۋدان ورتالىعىنىڭ كەلبەتى وزگەشە جاڭعىرىپتى.
1990 جىلى تورعاي وبلىسى قايتا اشىلعان كەزدە ا.سادىربەكوۆ وبلىستىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسشىسى جانە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبى­رىن­شى ورىنباسارى قىزمەتىنە تا­عاي­ىندالدى. بۇل وتە كۇردەلى قيىن­دىق­تار بەلەڭ العان ۋاقىت ەدى. كە­ڭەس وداعىنىڭ قۇلدىراۋى باس­تال­عان كەزدە جاڭا قۇرىلعان وبلىستى كوتەرۋ وڭاي ەمەس بولاتىن. بىراق ا.سادىربەكوۆ سياقتى ازاماتتار وسىنداي سىننان ابىرويمەن ءوتتى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاپ, جاڭا داۋىرگە بەت بۇرعان كەزدە مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋ ءما­سەلەسى الدىڭعى قاتاردا تۇردى. رەس­پۋبليكالىق مەملەكەتتىك ءمۇ­لىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمدە, ا.سادىربەكوۆتى ادالدىعى مەن تاجىريبەسىن ەسكەرىپ, تور­عاي وبلى­سى مەملەكەتتىك م ۇلىك كو­مي­تەتى توراعاسى, وبلىس اكىمىنىڭ ءبى­رىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە شا­قىرعان ەدىم. تۋراسىن ايتا­يىن: مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكە­ش­ە­لەندىرۋ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن بولماعاندىقتان, بۇل سا­لادا كوپ ىزدەنىپ, جاڭا ءادىس-ءتا­س­ىلدەر پايدالانۋ كەرەك بولدى. ءتىپتى وسىنداي قىزمەت جاساۋعا دايىن ماماندار بىزدە مۇلدە جوق ەدى. ءبارىمىزدىڭ سانا-سەزىمىمىز بەن كوزقاراسىمىز جانە جۇمىس ءتاسىلىمىز كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپتاسقان ەدى. سوندىقتان دا جۇمىس بارىسىندا ا.سادىربەكوۆ جوسپارلانعان وزگەرىستەرگە سىن كو­زىمەن قاراپ, جان-جاقتى ساراپ­تاپ وتىردى. جاڭالىقتاردى قۇپ­­تاپ, ءىس جۇزىنە اسىرۋعا بۇكىل رە­فورماتورلىق كۇش-جىگەرىن سالدى. ونىڭ قارىم-قابىلەتى جاڭا جۇ­مىسقا سايكەس كەلدى. اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن جەكەشەلەندىرۋ كە­زىندە ونىڭ كوڭىلىندە ءبىراز كۇدىك بول­ع­انىن بىلەمىن. ءبىر جاعىنان, ءوزى ىستەگەن كەڭشار, ۇجىمشار جۇيە­سىن قيمادى. ال ەكىنشى جا­عى­نان, وزگەرىستەر كەرەكتىگىنە كوزى جەتتى. جان-جاقتى ساراپتاپ, بايسالدى رەفورمالار جاساۋدى قۇپ­تادى. بىلىكتى باسشى شارۋا قو­جا­لىقتارىن بىرىكتىرۋ كاجەتتىگىن ايتۋشى ەدى. بۇل ۇسىنىسى قازىرگى ۋاقىتتا دا كۇن تارتىبىندە تۇر.
تورعاي وبلىسى جابىلعاننان كەيىن ا.سادىربەكوۆتىڭ الدىندا قايدا بارام, نە ىستەيمىن دەگەن سۇراق تۇرمادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە الىنىپ, مەملەكەتتىك ينسپەكتور قىزمەتىنە تاعايىندالدى. باتىس قازاقستان, كەيىن اقمولا وبلىستارىندا پرەزيدەنتتىڭ وكىلى بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇل ورىندا دا ول مول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ءناتي­جەلى جۇمىس ىستەدى.
بىرەر ۋاقىت شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ استاناداعى وكىلى بولدى. سول كەزدە وبلىستىڭ پرو­ب­لەمالارىن شەشۋگە بەلسەنە قاتىستى. قازىرگى ۋاقىتتا ا.سادىر­بەكوۆ وتاندىق بەلدى كا­سىپ­­و­رىننىڭ ءبىرى – «كوندەنسات» اق-تىڭ سىرتقى بايلانىس ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى.
اكەسىنىڭ قانىمەن, اناسىنىڭ سۇتىمەن كەلگەن قاسيەتىنە ساي, ول اتاق ءۇشىن ەمەس, حالقى ءۇشىن جۇ­مىس ىستەدى. سوندىقتان, قىزمەت بارىسىندا وبلىس باسشىلىعىندا بولعان ە.اۋەلبەكوۆ, و.قۋانىشەۆ, م.ساعديەۆ, ءو. جانىبەكوۆ, ك.ءاۋبا­كى­روۆ, ك.ۋكين, ۆ.برىنكين, س.كۋلا­گين سىندى قايراتكەرلەردەن ءتالىم-ءتار­بيە الىپ, قولداۋ كوردى.
جەتپىسكە قادام باسىپ وتىرعان امانگەلدى سادىربەكوۆ جۇبايى كارلىعاشپەن ءبىر شاڭىراق استىندا جارتى عاسىر باقىتتى ءومىر كەشىپ, تاربيەلى ۇرپاق ءوسىرىپ كەلەدى. ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, اۋلەتىنىڭ تۋىن بيىك ۇستاپ وتىر.

جانىبەك كارىبجانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار