جىل وتكەن سايىن ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ءرولى ارتىپ كەلەدى. ول, ارينە, جاقسى. دەگەنمەن, ونداعى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان دامىپ, قۋاتتانا ءتۇسۋى ايماقتا تۋىنداعان داۋ-جانجالداردىڭ ءارى قاراي ورشۋىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مىسال رەتىندە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە قاتىستى پروبلەمالاردى الايىق. بۇرىندارى وسى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە بايلانىستى ماسەلەلەر ونشا كوپ ءسوز بولا بەرمەيتىن. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە بۇل ماسەلەلەر جاھاندىق سيپاتقا اينالىپ بارا جاتقانداي. ونىڭ ۇستىنە, وعان قاتىسۋشى «ويىنشىلاردىڭ» قاتارى دا كوبەيە تۇسۋدە. ولاردىڭ اراسىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى دەرجاۆالار – اقش پەن قىتايدىڭ بار ەكەندىگى ءبىراز جايدان حاباردار ەتسە كەرەك. ال داۋ قىتاي مەن ۆەتنام اراسىندا پاراسەل جانە سپارتلي اتالاتىن ارالدارعا بايلانىستى تۋىنداعان. كەيىندەپ وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى اۋماعىندا كومىرسۋتەگىنىڭ مول قورىنىڭ تابىلۋى باسەڭدەي باستاعان گەوساياسي جاعدايدى قايتا شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇندا شامامەن 11 ميلليارد باررەل مۇناي جانە 190 تريلليون تەكشە مەتر گاز قورى بار. تەڭىز سۋلارى, سونداي-اق بالىق قورىنا دا باي. ەكىنشىدەن, وسى تەڭىز ارقىلى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 5 تريلليون دوللاردىڭ جۇگى تاسىمالدانادى ەكەن. قازىرگى كەزدە ستراتەگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاعىنان اسا ءتيىمدى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ اۋماعىنان ونىمەن شەكتەسەتىن ەلدەر ءوز ۇلەستەرىن الۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتىڭ بارلىعىن پايدالانىپ باعۋدا. مىسالى, تەڭىزدەگى سپارتلي ارالدارىنا قىتاي, تايۆان, ۆەتنام, فيليپپين جانە مالايزيا, ال پاراسەل ارالدارىنا قىتاي, ۆەتنام جانە تايۆان يەلىك ەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە بايلانىستى داۋ مالايزيا مەن ۆەتنامنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا جاساعان ورتاق ۇسىنىسىنان كەيىن, ءتىپتى ۋشىعىپ كەتتى. مالايزيا مەن ۆەتنام 2009 جىلدىڭ 6 مامىرىندا وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى ءۇشىن بۇۇ-نىڭ قۇرلىقتىق قايراڭنىڭ شەكارالارى جونىندەگى كوميسسياعا ۇسىنىس تۇسىرەدى. ونداعى ماقسات – تەڭىز جاعالاۋىنداعى ەكى مەملەكەت قايراڭنىڭ وزدەرىنە تيەسىلى شەكارالارىنان 200 تەڭىز ميلىندەي قاشىقتىققا سوزىلعان اۋماقتى يەلەنۋ قۇقىعىنا يە بولۋ. قىتاي مالايزيا مەن ۆەتنامنىڭ اتالعان ايماققا ۇمتىلىسىن ايىپتاپ, بۇۇ-عا نارازىلىق ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, قىتاي تەڭىزىندە ءوزىنىڭ قۇقىقتىق قۇزىرەتىنىڭ بار ەكەنىن بەلسەندى تۇردە جاريالاي باستادى. وسىلايشا, 2012 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قىتاي پاراسەل ارالدارىندا ورنالاسقان سانشا قالاسىنىڭ اكىمشىلىك مارتەبەسىن اۋدان دەڭگەيىنەن حاينان پروۆينتسياسىنىڭ پرەفەكتۋراسى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ, وسى ايماقتا قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ گارنيزونى قۇرىلادى دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. ارادا بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ, قىتاي تاراپى داۋلى سپارتلي ارالدارىندا ۇشۋ-قونۋ جولاعىن سالىپ, جويعىش ۇشاقتار, قاناتتى زىمىراندار مەن رادار جۇيەسىن ورنالاستىردى. وسىنىڭ الدىندا, ياعني 2009 جىلى قىتاي وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى اكۆاتورياسىنىڭ 80 پايىزدايىن ءوزىنىڭ اۋماعى رەتىندە جاريالاۋى جاعدايدى ودان سايىن قيىنداتىپ جىبەردى. بۇل ءفيليپپيندى گااگاداعى تورەلىك سوتقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. ءسويتىپ, حالىقارالىق تريبۋنال 2016 جىلعى 12 شىلدەدە سپارتلي ارالدارىنا قاتىستى قىتايدىڭ بۇل ارالدارعا «تاريحي قۇقىعى» جوق دەگەن شەشىم شىعارادى. ارينە, اتالعان شەشىم قىتاي تاراپىن قاناعاتتاندىرماسى انىق ەدى. ويتكەنى, قىتاي تەڭىزدىڭ باسىم اۋماعىن ءوز ەلىنىڭ اجىراماس بولىگى سانايدى. ولار مىناداي دەرەكتەرگە جۇگىنەدى. قىتايدىڭ تاريحي انىقتاماسى بويىنشا, سيشا ارحيپەلاگىن (پاراسەل) جانە نانشا (سپارتلي), سونداي-اق وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى باسقا دا ارالداردى وسىدان 2 مىڭ جىل بۇرىن قىتاي تەڭىزشىلەرى اشقان. سونىمەن قاتار, ارالدار سۋن ءداۋىرىنىڭ جانە ودان كەيىنگى ديناستيالاردىڭ كارتاسىندا قىتايدىڭ جەرى رەتىندە كورسەتىلگەن ەكەن. ال ايماقتاعى وزگە مەملەكەتتەردىڭ دە قولدارىندا قۇجاتتارى, ايتاتىن ۋاجدەرى بار. مىسالى, ۆەتنام ارالداردىڭ ءبىر بولىگىن XVI عاسىردان بەرى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كۋالىككە يە ەكەنىن, فيليپپين بيلىگى 1529 جىلعى پورتۋگاليا مەن يسپانيا اراسىنداعى ىقپال ەتۋ ايماعىن ءبولىپ الۋ تۋرالى ساراگوسا كەلىسىمىن العا تارتادى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندە الىستاعى اقش-تىڭ دا مۇددەسى بار. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, وسى تەڭىز ارقىلى وتەتىن 5 تريلليون دوللار جۇكتىڭ 1,2 تريلليون دوللارى اقش-تىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ەكىنشىدەن, اقش تەڭىز اكۆاتورياسىنىڭ باسىم بولىگىن حالىقارالىق سۋ دەپ تانۋدى قالايدى. بۇل ستراتەگيالىق جاعىنان ەرەكشە ماڭىزدى ايماقتا جۇك جانە اسكەري كەمەلەردىڭ ەركىن جۇزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇشىنشىدەن, تەڭىز اۋماعىندا اقش-تىڭ دا, قىتايدىڭ دا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ورنالاسقان. وسى ايماقتا ەلدەردىڭ اسكەري كۇشتەرى اراسىندا اراكىدىك قارسى تۇرۋشىلىق سياقتى ارەكەتتەردىڭ دە بولىپ تۇراتىنىن جاسىرا المايمىز. ءبىر جاقسىسى, ونىڭ سوڭى ازىرشە قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ جاتقان جوق. ال داۋلى ارالدارعا قاتىستى ماسەلەلەر قاشان شەشىلەتىنى, ونىڭ مارتەبەسى قاشان ايقىندالاتىنى بەلگىسىز. بىزدىڭشە, ۇزاققا سوزىلاتىن ۇدەرىس سەكىلدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»
