الاشتانۋ ماسەلەسى قالاي, قاي دەڭگەيدە جۇزەگە اسۋدا؟

ەتنوستىڭ دارالىق سيپاتىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتور ونىڭ مادەنيەتى ەكەنى عىلىمدا نەشە مارتە دالەلدەنگەن. ال مادەنيەت بولسا, ءوز تاراپىنان سول حالىقتىڭ عاسىرلاردان ەكشەلىپ كەلگەن جاۋھارلارىن عانا بويىنا قابىلدايتىن فەنومەن. بۇگىنگى عىلىمنىڭ وزەكتى ءما­سەلەسى – اكسيدەنتسيالىق قاۋىز­دان, سۋبستانتسيالىق ءداندى اجىراتا ءبىلىپ, قازاقتىڭ اسىل ءما­دەنيەتىن ەگەمەندى ەل جاعدايىندا بارلىق قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىراتىن مايەك رەتىندە ولاردىڭ بو­يى­نا ءسىڭىرۋ بولىپ وتىر. ياعني, قازاق ءما­دەنيەتىنىڭ مەملەكەتتىلىك ستاتۋسىن ىزگىلىكپەن ناسيحاتتاۋ. قازاق ەلىنىڭ مادە­نيە­تىن وسى كونتەكستە زەرت­تەۋ­دىڭ مە­تو­دو­لوگيا­سىن ىزدەستىرۋ ارقا­شان اسا جا­ۋاپ­تى پرو­بلەما رەتىندە ساقتا­لىپ وتى­رارى حاق. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەلدىك سانا ەركىن ەنگەننەن باس­تاپ ەلدە عىلىم مەن مادەنيەت سالاسى ىزدەنىستەر جولىنا قادام باستى. سونداي ىزدەنىستەردىڭ ىرگەلىسى – «قازاق­ستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى» بولدى. تمد ەلدەرىندە وسىنداي ۇلتتىق تانىمداعى ەنتسيكلوپە­ديا­نى باستاعان ەكى ەلدىڭ ءبىرى – قازاقستان بولسا, ەكىنشىسى – ۋك­راينا ەدى. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى» 1998-2007 جىل­دار ارالىعىندا, ياعني ون جىلدا 10 تومى تولىق جارىق كوردى. ءبۇ­گىندە «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيك­لو­پەدياسى مادەنيەت قۇندىلىعى رەتىندە ەل تاريحىنا ەندى. وسىدان ون جىل بۇرىن ءشا­كارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان الاشتانۋ جانە شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى اشى­لىپ, سوعان باسشىلىق جا­ساۋ­عا شاقىرىلدىم. وزىمە ءۇل­كەن سەنىم ارتىلىپ وتىرعانىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىندىم. ورتالىقتىڭ قازىرگى زا­مان­عى بىلىمگە نەگىزدەلگەن اۋقىمدى باعدارلاماسى ايقىندالىپ, ونىڭ عىلىمي كونتسەپتسياسى دايىن­دال­دى. شاكارىمتانۋ عىلىم­ي-زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ جۇيەلى جۇ­مى­سى­نىڭ ناتيجەسى وتاندىق مادە­نيەت­تىڭ قۇندىلىعى رەتىندە  قا­بىلدانىپ وتىر. ورتالىقتىڭ جەتى جىل بويى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ, دا­يىنداعان ىرگەلى ەڭ­بەگى – «ءشا­كارىم» تۇلعالىق ەن­تسي­كلوپە­ديا­سى – قازاق مادە­نيە­تىندەگى فەنومەندىك قۇبىلىس, رۋ­حاني قۇن­دى­لىق سانالادى. بۇل دانىشپان ءشا­كارىمنىڭ 150 جىل­دىق مەرەي­تو­يى­نا شىن ماعىنا­سىن­داعى سىي بولدى. مەرزىمدى باسپاسوزدە ەلى­مىزدىڭ رۋحاني ءومى­رىندەگى ەلەۋلى جاڭالىق رەتىندە اتالىپ ءوتتى. ەنتسيكل­وپە­ديا­عا شاكارىم الە­مى­نە قاتىسى بار 2000-عا جۋىق عىلىمي ما­قالا ەنگەن, جۇزگە جۋىق وتاندىق عالىمدار ات­سا­لىسقان. «شاكا­رىم» تۇلعا­لىق ەنتسيك­لوپە­ديا­سىنا ەنگەن تا­نىم­دىق ۇعىمدار قازاق حال­قى­نىڭ دۇنيەتا­نىم­دىق بايلى­عى­نىڭ ءمانىن اشىپ وتىر­عانىن وتان­دىق عالىمدار مەن زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى اتاپ كور­سەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «شاكارىم» تۇلعالىق ەنتسي­ك­لو­پەدياسىنا ۇلكەن ەڭبەك دەپ ءوز باعاسىن بەردى. بۇل – ش­ا­كا­رىم مۇراسىنىڭ قازاق مادە­نيە­تى­نىڭ التىن قورىنا ەنتسي­كلو­­پە­ديالىق ماسشتابتا ەنگەنى­نىڭ, كوپ جىل­دار اتاۋسىز قالعان اسىل ەسىمنىڭ ابىرويلى ورنىنا سۋبستانتسيا­لىق قۇندىلىق رەتىندە كەلگەنى­نىڭ كورىنىسى. قازىرگى تاڭ­دا «ءشا­كارىم» تۇلعالىق ەنتسي­ك­لوپەديا­سىنا كورشى حالىقتار­دىڭ ءماد­ە­نيەت وكىلدەرى تاراپى­نان قىزى­عۋ­شىلىق بار. قىتاي جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلۋى ماسەلەسى توڭىرەگىندە كەلىسسوز­دەر جۇرگى­زىلۋدە. ەتنوسارالىق ءما­دە­نيەت­تەر بايلانىسىندا سۋبس­تان­تسيا­لىق قۇندىلىقتار الدىڭعى قا­تار­عا شىعاتىنىنىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى وسى بولسا كەرەك. شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىم سالا­سىن­داعى ءىرى جەتىستىگى – شاكارىم­تانۋدىڭ ارنالى عىلىم سالاسى رەتىندە قالىپتاسۋىندا جەتەكشى ءرول اتقارۋى دەر ەدىك. بۇعان ناقتىلى دالەل, وسى ورتالىقتا دايىندالعان ۇجىمدىق «ءشا­كارىم­تانۋ ماسەلەلەرى» سەريا­لىق عىلىمي جيناعى. شاكارىم­تانۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ءجۇز ەلۋدەي ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەر بۇگىندە جارىق كورگەن عىلىمي سەريانىڭ 6 تومىندا جي­ناقتالعان. سەريالىق عىلىمي جي­ناقتىڭ عىلىم سالالارىن قامتۋ اياسى دا اسا اۋقىمدى. ءما­سەلەن, سەريالىق عىلىمي جي­ناقتىڭ جا­رىق كورگەن توم­دا­رىندا ءشا­كارىم مۇراسى جان-جاق­تى قام­تىلعان. فيلولوگيا, فيلوسوفيا, تاريح, ءما­دەنيەتتانۋ, ونەر­تانۋ, ءدىنتانۋ, مۋزىكا, ت.ب. سالالاردا شاكارىم مۇ­راسىن زەرتتەپ ءجۇر­­گەن عالىم­دار­دىڭ ەڭ­­­بەكتەرى وسى سە­ريا­­لىق جيناققا ەن­گەن. بۇل جيناق­تىڭ عىلىمي قۇن­دى­­لىعى سوندا, بار­لىق عىلىم سالا­سىن­داعى شاكارىم مۇ­را­سىن زەرتتەۋشىلەر ءبىر كونتەكست ايا­سىندا باۋىرداي بو­لىپ بىرىگۋگە ءمۇم­كىن­دىك الدى. وتان­دىق عىلىمداعى جەكە تۇل­عاعا ارنال­عان تۇڭعىش سەريالىق عىلىمي جي­ناق جاڭا مەتودو­لو­گيالىق ىزدە­نىستىڭ جەمىسى. بۇل عى­لىمي سەريا بولاشاقتا جالعا­سىن تابا بەرمەك. الاشتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تا­لىعى دا ون جىلعا جوسپار­لان­عان عىلىمي كونتسەپتسيا اياسىندا ەڭبەك ەتۋدە. عىلىمي كونتسەپتسيادا ونجىلدىق جوسپار كەزدەيسوق الىنىپ وتىرعان جوق. ول الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىق مە­رەيتويىنا ورايلاستىرىلعان دەسەك, سەمەي قالاسىنىڭ حح عا­سىردىڭ باسىندا الاش قالاسى اتانىپ, الاشوردا ۇكىمەتى تۋ تىگىپ حالىق تاعدىرىنا قاتىستى ۇلكەن-ۇلكەن حاراكەتتەر باستاۋ العان شاھار ەكەنىن بارىمىزدە بىلەمىز. تاريحي تانىم دەگەن ۇعىم بار, ءبىز الاش الىپتارىنا جۇيەلى تۇردە قۇرمەت كورسەتىپ, جالپى قازاق­ستان­دىقتار الدىندا ناسيحاتتاپ وتىرعانىمىز ابزال. سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتى­نىڭ رەكتورى مەيىر ەس­كەندىروۆتىڭ باستاماسىمەن وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ الدىنا ءالي­حان بوكەيحانعا ەسكەرتكىش ور­نا­تىلدى. سونىڭ اشىلۋىنا سوناۋ ەۋروپادان حاسەن ورالتاي كەلىپ قاتىستى. بيىل ومىردەن وزعان (جا­نى ءجانناتتا بولسىن) سول اعامىز­دان كەيىننەن حات العان ەدىك, وندا ول كىسى بىلاي دەپتى: «قادىرلى شاڭباي, وسى بيىل قاراشانىڭ باسىندا الاش قالاسىنان (وزدەرى­ڭىزدەن) الماتىعا ورالىپ, اكەم­نىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ, تۇركيا-گەرمانياعا قايتار كەزىمدە, قازاقستان تەلەديدارىنىڭ «قول­تاڭبا» دەگەن باعدارلاماسى «...بۇل جولى قازاقستاننان قانداي ءبىر اسەر ولجامەن قايتىپ باراسىز؟» دەپ سۇرادى. مەن دەرەۋ الاش قا­لاسىندا الەكەڭنىڭ ەسكەرتكىشىن اشقاندا قيىپ العان كوك لەنتانى جانقالتامنان شىعارىپ, «بۇل جولى جانە بۇدان بۇرىن قازاق­ستانعا كەلگەن ساپارلارىمنىڭ ءبا­رىن­دەگى ەڭ ارداقتى ولجام مى­ناۋ», دەپ الاش قالاسىندا اشىل­عان ەسكەرتكىش تۋرالى ايتتىم. را­سىن­دا, الەكەڭنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشى­لۋىن كورۋ, ونىڭ لەنتاسىن قيۋ مەن ءۇشىن ومىرىمدەگى ەڭ ۇلكەن قۋانىشتى وقيعا بولدى. سول ءساتتى سوناۋ جىلدار شەت ەلدەردە قازاق دەپ, الاش دەپ زارلاپ جۇرگەندە ومىردە كورەمىز دەپ ويلاماعان ەدىك. بۇل ءۇشىن الاش قالا­سىن­داعى بارلىق الاششىلارعا, قيىر شەت ەلدەردەن العىسىمدى قايتا­لاپ ۇسىنامىن. الاش قالاسىندا مەن ديدارلاسقان بارلىق ماق­سات­تاس ناعىز الاششىلارعا ءسىز ار­قى­لى دۇعاي سالەم ۇسىنامىن, كەلە جاتقان جاڭا جىل ءيىسى قازاق با­لا­سىنا قايىرلى جىل بولسىن». تۋى­س­تىق سالەمدەمەمەن, حاسەن ورال­تاي. 28.12.2008. گەرمانيا. بەرلين.». بىزدەر ءۇشىن, الاش قا­لاسىنىڭ تۇرعىن­دارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءۇل­كەن ەكەنىن وسى حاتتىڭ ءوزى كور­سەتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا الاشتانۋ عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعى ءوزىنىڭ عىلى­مي كونتسەپتسياسى اياسىندا ەڭبەك ەتۋ­دە. قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ­تىڭ «تاريح تولقىنىندا» ات­تى ەڭ­بەگىنىڭ ءبىر تاراۋى «الاش مۇراسى جانە وسى زامان» دەپ اتا­لادى. وسى ەڭبەكتە الاش قاي­رات­كەرلەرى تۋرالى اۆتور: «ولار ءوز قىزمەتىنىڭ باستى مۇراتى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تولتۋمالىعىن ساقتاۋ, سونىمەن بىرگە ونىڭ تاريحي وتكەنىن قالپىنا كەلتىرىپ, ۇلت­تىق ساناسىن شىڭداۋ دەپ سانا­عان» دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, ەلدىك سانا ورتالىقتىڭ باستى ۇس­تا­نىمى. ورتالىقتان قانداي دا ءبىر ەڭبەك جارىق كورمەسىن, ول – ەلدىگىمىزگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بۇل جاي عانا قا­نات­تى ءسوز ەمەس, سا­نات­تى ءسوز. الاشتانۋ عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالى­عى­­نىڭ «كەشەگى الاش يدەياسى – بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق­ستان» دەگەن ۇستانىمى ەلباسى­نىڭ جوعارىدا ايتقان ءماندى تۇ­جى­رىمىنان باستاۋ الىپ وتىر. ەندى وسى ورتا­لىق­تا دايىندالىپ جاتقان ەڭبەك­تەر­دىڭ ەڭ ىرگەلىسى – «الاش» مادەني-تانىم­دىق ەنتسي­كلو­پەدياسى بول­ماق. بۇل ەنتسيك­لو­پە­ديا الاش الىپ­تارىنىڭ ارمان-مۇراتىن جان-جاقتى اشىپ كور­سە­تۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سو­نى­مەن قاتار, «الاش قا­لا­سىنىڭ كى­تاپ­­حانا­سى» سەريا­سى­مەن الاش الىپ­­تارى ەڭبەكتەرى مەن شىعارما­لا­رى­نىڭ ءجۇز تومدىعى جوسپار­لان­عان. بيىل العاشقى ون تومى جا­رىق كورمەك. ون جىلعا ون تومنان جوسپارلانعان. اتاپ وتەتىن ماسە­لە, الاشتانۋ عىلىمي-زەرت­تەۋ ور­تا­لى­عى سەمەيدە ورنالاس­قا­نى­مەن, وسى اتالعان جۇمىستارعا ەلىمىزدەگى بار­لىق الاشتانۋشى عا­­لىمدار تار­تىل­­عان. ور­تا­لىق­تىڭ عىلىمي كون­تسەپتسياسى اياسىن­دا ون تومدىق «الاش­تانۋ ماسە­لە­لەرى» سەريالىق عى­لىمي جيناعىن شى­عا­رۋ كوزدەل­گەن. العاشقى, ءبىرىنشى تومى بيىل جا­رىق كوردى. جىلدا ءداستۇرلى «الاش وقۋلارى» مەن «شاكارىم وقۋ­لارى» ءوتىپ تۇ­رادى. ياعني, عىلى­مي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا, دوڭگە­لەك ۇستەل, ما­گيس­ترانتتار مەن ستۋدەنتتەر زەرتتەۋى, تاعىسىن تاعىلار. ال, ناقتى اتايتىن بولساق, الاشتانۋ عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالى­عى­نان ءبۇ­گىن­گە دەيىن ون ەڭبەك جا­رىق كور­دى. اسا ماڭىزدىسى رەتىندە «كۇن­شىعىس الاشوردا» دە­گەن اتپەن جا­رىققا شىققان قۇجات­تار جي­نا­عىن ايتۋعا بو­لادى. بۇل الاشتانۋ عىلىمى­نىڭ التىن قورى­نا كىرگەن ەڭبەك بولدى. اتالعان جيناققا الاش­وردانىڭ تۇپنەگىز قۇجات­تارى جيناقتال­عان. سونداي-اق, «الاش قالاسى» قۇجاتتار جي­ناعى جا­رىق كوردى. سەمەيدىڭ سول جاعا­لاۋى ون جىل الاش قالا­سى اتان­عانى بەلگىلى. بۇل جيناقتاعى قۇ­جاتتار الاش الىپتارىنىڭ ەڭ­بەكتەرىنەن ناق­تى­لى حابار بەرەدى. وسى ورتا­لىق­تاردى ۇيىم­داس­تىرۋ­شى, ءشا­­كارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ رەكتورى ەرلان سى­دىقوۆ­تىڭ «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» ات­تى ەڭبەگى جارىق كوردى. الاش يدەياسى دەگەن ۇعىم­نىڭ بار بولۋى مادەني فيلو­سوفيالىق الاش تانىمىنىڭ قا­زاق ساناسىنداعى قاسيەتتى ۇعىم ەكەنىن كورسەتەدى. «الاش الاش بولعاندا...» دەپ باستالاتىن مىڭ­­داعان مادەنيەت قۇندىلىق­تارى سونىڭ ايعاعى. الاش – الەم قازاقتارىن تۇتاستاندى­ر­ا­تىن ۇلتتىق سانا نەگىزى. بەينەلەپ ايتساق, كونستيتۋتسيانى اتا زاڭ دەيمىز, سول سياقتى الاش ۇعى­مى قازاق ءۇشىن اتا ۇعىم بو­لىپ قالا بەرمەك. الاش ماسە­لە­سىن دەرەكتانۋ اياسىندا عانا قاراستىرۋ تۇبىندە بىرەزۋلىككە اپارادى, الاشتانۋ عىلىمىن «ينۆەنتاريزاتسيالىق» دەڭگەيگە تۇسىرەدى. ال الاش يدەياسى ماسە­لە­سىنە كەلسەك, قانداي دا ءبىر يدەيا مايەكتەنەدى, مانگە يە بو­لا­دى. سوندىقتان تانىمدىق ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. شىندى­عىن­دا, الاش تۇسىنىك دەڭگەيىندەگى ۇعىم ەمەس, تانىم دەڭگەيىندەگى ۇعىم. الاش تانىمى – تاريحي تا­نىم, الەۋمەتتىك تانىم, ساياسي تانىم بولىپ سالالانىپ قاراس­تىرىلا باستادى. وسى تانىمدار جۇيەسى مادەني فيلوسوفيالىق مەتاتانىمعا ءورىس اشىپ وتىر. الاش ۇعىمى قازاق تانى­مىن­داعى ەڭ قاسيەتتى مەتاۇعىم ەكەنىن ونىڭ ەتيمولوگياسى ايقىن­دايتىنىن, ەجەلگى تۇركى ءسوزى «باۋىرلاستار, قانداستار, تۋىس­تار» دەگەن ماعىنادا ەكەنى, «الاش» ءسوزى «قازاق» اتاۋىنىڭ بالاماسى رەتىندە ايتىلاتىنى كەڭ ناسيحاتتالۋى قاجەت. الاش­تىڭ ۇرانعا اينالعان ءداۋىرلى كەزەڭى تاريحي سانادا ساقتالعان. ال ۇران دەگەنىمىز رۋحقا نەگىزدەلەدى. حاكىم ابايدىڭ «ادام­زات­تىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ...» دەگەنى الاشتىق يدەياداعى ناعىز مۇسىلماننىڭ ءسوزى. الاش­تىق تا­نىمنىڭ الەم قازاقتارىن رۋحاني تۇتاستىققا شاقىرۋداعى ءمانى زور. تۇپنەگىز قازاقستان جەتپىس جىل­دىق ۇلتسىزداندىرۋ يدەو­لوگيا­سىنىڭ شىرماۋىندا بول­عان­دا شىعىس تۇركىستان, ءتۇر­كيا, ەۋروپا قازاقتارى الاش تا­نى­مىنىڭ شىراقشىسىنا اينال­دى. الاش تانىمىندا قانداس­تارى­مىزدى تۇ­تاس قامتيتىن ءبىر­تۇتاس­تىق بار دەيتىنىمىز سوندىق­تان. وسى ءبىر­تۇتاستىق تانىمدى بۇگىن­دە قازاق مادەني فيلوسو­فيا­لىق مە­تا­تاعىلىمى كوتەرۋى قا­جەت. ونىڭ بايىپتى مەتودو­ل­گيا­لىق عىلىمي كونتسەپتسياسىن جاڭا تا­نىمداعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتا­لىق­تارى اي­قىنداۋى قاجەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان لەك­تسيا­سىندا: «دانىشپان اقىن ءشا­كارىم بابالارىڭ «قۇبىلعان الەم جارىسى. اقىلدى جاننىڭ تابى­سى» دەپ بەكەر ايتپاعان. ەن­­دەشە, جاستارعا جۇكتەلەتىن ءمىن­­دەت تە ۇلكەن. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋ سا­تىسى ماڭىزى ۇلكەن مەجەلى تۇس­تا تۇر. الدىمىزدا قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسى كە­لە جاتىر. ءبىز قازىر بۇل مەجەگە ىرگەمىزدى نىعايتىپ, كۇش-قۋاتى­مىزدى ارت­تىرىپ, جەتىلگەن مەملەكەت رەتىندە كەلىپ تۇرمىز. الىس­­تان ويلا­ماعان جاقىننان ۋايىم تابا­دى دەگەن بار. ءبىز بولاشا­عىمىزدى بولجاپ وتىرعان ەلمىز. ەندى تەك ۇمتىلىس كەرەك, ەڭبەك پەن قابى­لەت كەرەك, ەڭ باستىسى وتانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەن­شى­لى­گىمىز كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتتى. شىندىعىندا, الىسىمىزدى تەرەڭنەن ويلاماساق, جاقىننان ۋايىم تابارىمىز انىق. مىناۋ قۇبىلعان الەمنىڭ جارىسىندا اقىلدى جان, مادەنيەتى زور حا­لىق قانا الدىعا شىعارى حاق. سوندىقتان, وتاندىق رۋحاني عى­لىم سالاسىنىڭ الەم مەن ادامزات الدىنداعى ەڭ باستى مىندەتى حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىن زەرتتەۋ عانا ەمەس, ىزگىلىكپەن ناسي­حاتتاۋى دەپ بىلەمىن. تۇردىقۇل شاڭباي, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى الاشتانۋ جانە شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ديرەكتورى. سەمەي.