قازاقتىڭ ەرتە زاماننان بەرگى تاريحىن جيناقتاعاندا قازىرگى كۇنگە دەيىن رەسەي, قىتاي, ەۋروپا, ازيا عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ كەلەمىز. ال ولاردىڭ ءبارى بىردەي جالپى تۇركى, ونىڭ ىشىندە قازاق تاريحىنا باستان-اياق ادال بولعان جوق. قاي-قايسىسى دا تاريحقا ءوز ۇلتى مەن مەملەكەتىنىڭ كوزىمەن قارادى. بۇل, اسىرەسە, رەسەي عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە كوبىرەك كورىنەدى. اتاقتى ميحايل لومونوسوۆ سكيفتەردى عاجايىپ ونەرى مەن ەرلىگىنە قىزىعىپ ورىسقا اينالدىردى. رۋحى رەسەيلەنىپ كەتكەن, تەگى ءبىر نيكولاي كارامزيننىڭ ءوزى «يستوريا گوسۋدارستۆا روسسيسكوگو» كوپ تومدىعىندا سكيف اتانىپ كەتكەن cاقتارعا كىسى قانىن ىشكىزىپ, تەرىسىنەن كيىم كيگىزەدى. ورىستىڭ باعزىدان بەرگى تاريحىن 14 تومعا سىيعىزعان سەرگەي سولوۆەۆ تە وسىلاي دەگەن, تاعىلاندىرعان, جىرتقىشتاندىرعان. وكىنىشكە قاراي, كارامزين سىندىلار كوپ. بۇلارعا رەسەي تاعىنا رومانوۆتار اۋلەتى كەلگەن كەزدەن باستاپ تاريحتى قايتا جازۋ قىزۋ قولعا الىنعانى, وسى ءۇردىس كەڭەس وداعى تۇسىندا ورەسكەل جالعاسقانى از بولعانداي. العاشقى رومانوۆ سوبورلار مەن موناستىرلاردان بۇكىل قۇجاتتار مەن كىتاپتاردى جيناپ الدىرىپ, ورىس مۇددەسىنە سايكەستەندىرىپ وڭدەتكەنىن س.سولوۆەۆتىڭ ءوزى مويىندايدى. ول «چتەنيە ي راسسكازى پو يستوري روسسي» دەگەن ەڭبەگىندە 1616 جىلى ارحيماندرينت ديونيسيگە, كەلار اۆراامي پوليتسينگە جانە ترويتسكي ءموناستىرىنىڭ بۇكىل ءدىندارلارىنا تاريحي كىتاپ-قاعازداردى تۇزەتۋ ءۇشىن (دليا يسپراۆلەنيا كنيگ پەچاتنىح) پاتشا گراموتاسى بەرىلگەنى تۋرالى ناقتى مالىمەت كەلتىرەدى. ال ل.ي.بوچارەۆ «زاگوۆور پروتيۆ رۋسسكوي يستوري» كىتابىندا ءبىرىنشى پەتردىڭ بۇكىل رەسەيدەن ەجەلگى شەجىرەلەردى جيناتىپ الىپ, الدەنەشە رەت قايتا جازدىرعانىن ايتادى. تاريحقا جاسالعان مۇنداي شابۋىلدار ەۋروپا ەلدەرىندە دە جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلگەنىنە دالەل دە, دەرەك تە كوپ. وسىعان وراي, سول ەۋروپانىڭ بۇگىنگى عالىمدارى: «ەگەر XV عاسىرعا دەيىنگى ەڭبەكتەردە تاريحتى بايانداۋدا كەيبىر قاتەلىكتەر كەتسە, ول سانالى تۇردە جاسالعان جوق. ال XV عاسىردان بەرگى مۇرالار تۇگەلىمەن شيكى», دەپ وتىر. ماسەلەن, نەمىس عالىمى ر.بولداۋف 1903 جىلى جارىق كورگەن «يستوريا ي كريتيكا» ەڭبەگىندە ەرتە جانە ودان كەيىنگى عاسىرلاردىڭ تاريحى قايتا ورلەۋ داۋىرىندە جاڭادان جازىلعان, وزگەرتىلگەن تاريح دەيدى. تاريحتى قايتا قوپارۋ رەسەيدە كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ جاڭا باعىتتا جالعاستى. اكادەميكتەر ا.فومەنكو مەن ن.موروزوۆ «نوۆايا حرونولوگيا» دەپ اتالاتىن, تاريحقا ماتەماتيكالىق تالداۋ جاسالاتىن ءادىس ويلاپ تاپتى. ولاردىڭ جانە وسى ەكەۋىنىڭ تۇيىندەرىن قۋانا قوستايتىن ن.حوداكوۆسكيدىڭ («سپيرال ۆرەمەني يلي بۋدۋششەە, كوتوروە ۋجە بىلو») دالەلدەۋىنشە, «ورتا عاسىر» دەگەن عاسىر تاريحتا بولماعان. ادامزاتتىڭ ەستيار عاسىرى ەگيپەتتىكتەر حەتا نەمەسە حيتا دەپ اتاعان « ۇلى حالىقتان» باستالادى. گرەك تىلىندە « ۇلى» ءسوزى «مەگاليون» دەلىنسە كەرەك. سوعان وراي گرەكيا الگى « ۇلى حالىقتى» «موڭعوليا» دەپ ىقشامداپ ايتىپتى. ال موڭعوليانىڭ كىندىگى رۋس بولعاندىقتان, ونىڭ حاندارى ورىس كنيازدارىنان باسقا ەشكىم ەمەس. حوداكوۆسكي موروزوۆ پەن فومەنكوعا وسىلاي قوسىلىپ, ءارى قاراي قۇلاشتى كەڭگە سەرمەيدى. موڭعول يمپەرياسىن دارىپتەي كەلىپ, ونىڭ نەگىزىن روستوۆ كنيازى گەورگي دانيلوۆيچكە قالاتادى. ورىس دەرەككوزدەرىندە ول ريۋريك, يۋري دولگورۋكي, ت.ب. ەسىمدەرمەن بەلگىلى ەكەنىن ەسكە سالادى دا, شەتەل ادەبيەتتەرىندە چيركام, چينوگاز اتىمەن بەلگىلى دەيدى. سولاي جاعالاتىپ وتىرىپ شىڭعىس حان ەتىپ بىراق شىعارادى. ول سيتي وزەنىنىڭ بويىنداعى ءبىر شايقاستا قازا تاۋىپ, داڭقتى جولىن يۆان كاليتا جالعاستىرىپتى. مۇنىڭ اكەسى ازان شاقىرىپ قويعان اتى باتوي, ياعني باتىي ەكەن. ول يتاليانى جاۋلاپ الىپ ريم پاپاسى ينستيتۋتىن قۇرادى, ءرۋستى ۇشكە: ۇلى, كىشى, اق قاناتتارعا بولەدى. دەنەسى كيەۆتەگى سوفيا سوبورىنا جەرلەنىپتى. مۇنىڭ ءبارى ويدان شىعارىلعان دالباسا ەكەنى داۋسىز. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي دەرتكە ءبىزدىڭ كەيبىر زيالىلار دا شالدىعىپ ءجۇر. ولار شىڭعىس حاندى قازاق ەتەمىز دەپ ءبىرازدان اۋرە. ءبىرى قياتتان تاراتىپ, توبىقتى عىپ شىعاردى. ءبىرى جالايىرعا اينالدىردى. ەندى ءبىرى الاشا حان دەپ جۇرگەنىمىز شىڭعىس حان ەكەن, جەزقازعانداعى مازار سونىكى دەپ دابىلداتتى. وسى داڭعازا داقپىرتتار باسىلدى-اۋ دەگەندە, تاعى ءبىر باۋىرىمىز اتاقتى حاندى كوكپاردىڭ لاعىنداي ءىلىپ الا جونەلدى. «شىڭعىس حاننىڭ تەگى اداي» دەپ ايعايلاتىپ كىتاپ جازدى. مۇنىڭ ءبارى – قىتايدىڭ ۇلى اقىنىن يەلەنبەك بولعانىمىز سەكىلدى ايقىن عىلىمي-تاريحي نەگىزى جوق, ابىروي اپەرمەيتىن, سىرت كوزدىڭ كۇلكىسىن تۋدىراتىن ۇساق-تۇيەك قارەكەتتەر. بىزگە, سونداي-اق, ءتول تۇلعالارىمىزدى ءار رۋعا ءبىر تارتىپ, دوداعا سالۋ دا جاراسپايدى. جەزقازعاننىڭ سار دالاسىنداعى دومباۋىل – دىڭىندا (كەسەنەسىندە) ونى 1150-1225 جىلدارى ءومىر سۇرگەن كەتبۇعانىڭ اكەسى دەگەن جازۋ تۇر. ال دومباۋىل قورقىتتىڭ تۇسىندا بار ادام. قىسقاسى, وسىنداي بەيمازا دولبارلاردى توقتاتقان ءجون. تاريحشىلاردىڭ قيسىنسىز زەرتتەۋلەرىنە ءبىلىم مەن عىلىمعا يە بولىپ وتىرعان مينيسترلىك باعا بەرىپ, نۇكتە قوياتىن كەز جەتتى.
الدان سمايىل,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
