استاناداعى «رامادا پلازا» قوناقۇيىندە ورنالاسقان سايلاۋعا سەپتەسۋ ورتالىعى شەتەلدىك بايقاۋشىلار مەن وسى سايلاۋ ءۇشىن استاناعا ارنايى اتباسىن تىرەگەن وزگە ەلدەردىڭ جۋرناليستەرىنە قىزمەت كورسەتتى. جالپى, شەتەلدىكتەردىڭ سايلاۋعا دەگەن ىقىلاسىنىڭ وزگەشەلىگىن مىنادان عانا بايقاۋعا بولاتىنداي. ايتقان ويلارى مەن جاريالانعان ءاربىر پىكىرلەرىنە الەم قۇلاق تۇرەتىن ازۋلى-ازۋلى باق قازاقستاندا وتكىزىلەتىن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جۋرناليستەرىن ىسساپارلارعا جىبەرۋمەن بىلدىرگەن. مۇحيت اسىپ «ۆاشينگتون پوست», «اسسوشەيتەد پرەسس», «تايمس» كەلسە, كارى قۇرلىقتان «فرانس پرەسس», «رەيتەر» جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وزگە ىرگەلى مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن جۋرناليستەرمەن قاتار, ازيالىق «ءال جازيرا», «سينحۋا» اگەنتتىكتەرى, «جەنمين جيباو» سىندى كوپتەگەن باسىلىمدار ءوز وكىلدەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە اتتاندىرىپتى. نە كەرەك, تەك جۋرناليستەردىڭ عانا سانى 220-دان استى.
سايلاۋ باستالعان ءتورت جارىم ساعات وتكەن سوڭ العاشقى بايقاۋشى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى بريفينگ وتكىزەتىن نيەتىن بىلدىرگەن. يكۇ-نىڭ باس حاتشىسى كابينەتىنىڭ شەفى شۋكرۋ تۋرفان, يكۇ ديرەكتورلارى تاريگ الي باحىت جانە الي ابدولحاسان شاحرەزا كوپ كۇتتىرگەن جوق. ءارىپتەستەرىنىڭ اتىنان جالعىز ءوزى سويلەگەن شۋكرۋ تۋرفان تاڭ اتقاننان بەرى بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارعاندارىن, ولاردىڭ قاي-قايسىنان دا ەشقانداي ءبىر كەلەڭسىزدىككە كۋا بولماعاندىقتارىن, قايتا بارلىعى ءوز مانىمەن, اشىق تۇردە ءوتىپ جاتقانىنا كوزدەرى جەتكەندىكتەرىن ايتتى. داۋىس بەرۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلماعاندىعىن كوردىك, كەيبىرەۋلەرىمەن تىلدەستىك تە. سايلاۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا, وتكىزىلۋى دە جوعارى دەڭگەيدە دەگەن.
سايلاۋعا بولگاريادان كەلىپ, بايقاۋشىلىق اتقارعان حالىقارالىق ىستەر, ەكونوميكا جانە تاريح سالاسىنىڭ دوكتورى نينا ديۋلگەروۆا مەن «ءمولدىر ەرەجەلەر قورىنىڭ» قىزمەتكەرى تودور بلاگەۆ پىكىرلەرى دە يكۇ وكىلدەرىنىڭ پىكىرىمەن ۇندەس شىقتى. داۋىس بەرىلىپ جاتقان 4-5 ساعاتتىڭ ىشىندە ءبىز سايلاۋ ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ جوعارى دارەجەدە ەكەنىن بايقادىق. ەشقانداي اسىعۋ-ءۇسىگۋسىز, بايىپتى تۇردە, ءارى اشىق ءوتىپ جاتقان سايلاۋدى كوردىك. ءتىپتى, داۋىس بەرۋشىلەر وزدەرىن تىزىمنەن تاپپاي قالعان كۇندە ول شەشىمىن تاباتىنداي جاعداي جاسالىنعان. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – سايلاۋشىلار سەنىمدى, ولار وزدەرىنىڭ كىمگە داۋىس بەرەتىنىن انىق بىلەتىن جاندار.
ارىپتەسىمنىڭ پىكىرىنە تولىعىمەن قوسىلامىن دەپ ءسوزىن باستاعان تودور بلاگەۆ ءبىر جايدى قوسىمشا ايتايىن دەدى. ول – سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تاراپىنان كەتكەن كەمشىلىكتەرى. ماسەلەن, ازاماتتار سايلاۋ بولاتىن كۇنگە دەيىن وزدەرىنىڭ تىزىمدە بار, يا جوق ەكەندىگىن ءبىلۋدى قاجەتسىنبەگەن. ەگەر ولار ازاماتتىق بەلسەندىلىك تانىتىپ, الدىن-الا بىلگەن جاعدايدا, جوعارىدا ارىپتەسىم ايتقان جاي بولماس ەدى. جالپى بۇل جايت – الەمدىك سايلاۋ تاجىريبەسىندە بار ماسەلە. تىزىمدە جوق ازاماتتى سول جەردە ەسەپكە الىپ, داۋىس بەرۋ بيۋللەتەنىن بەرىپ جاتقاندىقتان, مەن مۇنى كەمشىلىك قاتارىنا جاتقىزبايمىن.
وسى جەردە زالدان سۇراق ءتۇستى.
– ساراپشىلار سايلاۋ وتپەي جاتىپ-اق قازىرگى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت جەڭىسكە جەتىپ قويدى دەگەن پىكىر ايتتى. سىزدەر وسىنداي پايىمعا نە دەيسىزدەر؟
– ساراپشىلار دەپ اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ولار قوعامداعى ءتۇرلى ماسەلەلەرگە قاتىستى الدىن-الا ءبىر بولجامدار جاساپ, ونى جاريالاپ جاتادى. تۋرا كەلىپ جاتسا, مەنىكى دۇرىس بولدى دەپ مارقايادى, ال كەيدە دۇرىس كەلمەي جاتقانىن دا ۋاقىت كورسەتىپ ءجۇر. بولگار حالقىندا «كۇنى بۇرىن جوسپار قۇرعان جانعا قۇداي كۇلەدى», دەگەن ماقال بار. ءبىز ءسىز ايتقانداي ساراپشى ەمەسپىز, بايقاۋشى بولعاندىقتان, سايلاۋ وتپەي بىرەۋ جەڭىسكە جەتتى دەپ ايتا المايمىز. ءبىز بارعان جەرلەردە شامالى ۋاقىت قانا وتكەندىگىنە قاراماستان, داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 25 پايىزى سايلاۋعا قاتىسىپ ۇلگەرگەن. ال ءبىزدىڭ بولگاريادا ساياساتكەرلەردىڭ سولاقايلىعىنان حالىقتىڭ ولارعا دەگەن سەنىمى از. سوندىقتان حالىقتىڭ سايلاۋعا كەلۋ پايىزى تومەن. سىزدەردەگى كورسەتكىش وتە جوعارى.
بەلگيانىڭ قۇرمەتتى سەناتورى پول ۆيللە:
– مەنىڭ ويىمشا, بارلىعى جاقسى ءوتىپ جاتىر. ءبىز قىسقا 
مەرزىمدەگى, تەك سايلاۋ وتەتىن مەزگىلدەگى بايقاۋشى بولعاندىقتان ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز ەقىۇ /اققدب-دان وزگەشەلەۋ. سوندىقتان بىزدەردىڭ ەسەپتەرىمىزدە الشاقتىق بولۋى عاجاپ ەمەس. مەنىڭ كورگەنىم بويىنشا وي تۇيۋىمدە بارلىعى قالىپتى جاعدايدا ءوتىپ جاتىر.
– وپپوزيتسيا ءبىز سايلاۋعا داۋىس بەرمەيمىز دەپ جۇرتشىلىقتى دا داۋىس بەرمەۋگە شاقىردى. وسى بويىنشا نە ايتار ەدىڭىز؟
– وپپوزيتسيا داۋىس بەرمەيمىز دەسە, ول – ولاردىڭ تاڭداۋى. ال نەگىزىندە, مىقتى دەموكراتيا بار جەردە وپپوزيتسيا بولۋى زاڭدىلىق. جانە وپپوزيتسيانىڭ مىندەتى – تەك مىناۋ دۇرىس ەمەس دەپ ايتۋ عانا ەمەس, كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىراتىن جولداردى دا كورسەتىپ, ايتىپ وتىرۋ. وكىنىشكە وراي, سىزدەردەگى وپپوزيتسيا تاراپىنان وسىنداي جاقسى ۇسىنىستار ەستىمەگەنىمدى ايتا كەتەيىن.
ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى ميلوسلاۆ رانسدورف قازاقستانداعى سايلاۋعا بۇرىن دا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسقان ەكەن. بۇرىنعىعا قاراعاندا 1999 جىلمەن سالىستىرعانداعىدان جاعداي الدەقايدا وزگەرگەن. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وندا ەكونوميكالىق جاعىنان ەلدەرىڭىز قيىن جاعدايدا بولاتىن. سايلاۋدا وسك-دان اقپارات الۋدىڭ ءوزى كۇشكە تۇسەتىن. قازىرگى جاعداي ءوزگەشە, بارلىعى ەۋروپالىق ستاندارتقا وتە جاقىنداعان, دەدى دەپۋتات.
بەلگيالىق بايقاۋشىلار يرنەريو سەميناتورە مەن بودۋەن دە سونيس, بۇرىنعى سەناتور ەلكە تيندەمانس وتكىزگەن بريفينگتە دە سايلاۋدىڭ دەموكراتيا قاعيداتتارىنان اۋىتقىماي ءجۇرىپ جاتقانىنا ءمان بەرىلدى. بەلگيا كورولدىگى بولعاندىقتان وزدەرىنىڭ ەلىندە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتكىزىلمەيتىنىن, تەك پارلامەنت سايلاۋى ارقىلى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەر ورناعان مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى دە قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ زاڭ اياسىندا, حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى مۇراتبەك يماناليەۆ سايلاۋعا بايقاۋشىلىق اتقاراتىن ءبىزدىڭ ميسسيانىڭ قۇرىلعانىنا ەكى اپتا بولدى, ونىڭ قۇرامىنا ءوز ەلدەرىندە بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتار, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ەنگىزىلدى دەپ باستاعان ءسوزىن. ميسسيا ءۇش توپقا ءبولىنىپ, جۇمىس اتقارۋدا, ونىڭ ءبىر ۇلكەن توبى استانادا, ەكىنشىسى – الماتىدا جانە قاراعاندىدا ءجۇر. ءبىز وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە 24 ۋچاسكەدە بولىپ, پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەرمەن دە كەزدەستىك. سايلاۋ دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە سايكەس وتۋدە. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەشتەڭە كورمەدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سايلاۋدا حالىقارالىق ستاندارتتار مەن نورمالاردان اۋىتقۋ بولعانىن بايقاعانىمىز جوق.
يتاليا دەلەگاتسياسىنىڭ اتىنان بريفينگە ەكى وكىل كەلدى. ولار – يتاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى دجانكارلو ماتستسۋكا مەن ماسسيمو ۆانۋچچي بولدى.
بۇدان كەيىن يسپانيا كورولدىگى بايقاۋشىلار دەلەگاتسياسى وكىلدەرى – يسپانيا پارلامەنتى سەناتى سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى حۋان حوسە لۋكاس حيمەنەس, يسپانيا پارلامەنتىنىڭ سەناتورلارى حاۆەر ماركەس لوپەس, ديونيسيو گارسيا كارنەرنو جانە لۋيس فراگانىڭ قاتىسۋىمەن بريفينگ ءوتتى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان يسپانيا پارلامەنتىنىڭ سەناتورى حاۆەر ماركەس لوپەس وزدەرىنىڭ جۋرناليستەرمەن كەزدەسىپ وتىرعاندارىنا العىس ءبىلدىرىپ, سايلاۋ ناۋقانىنان العان اسەرلەرىمەن بولىسكىسى كەلەتىندەرىن جەتكىزدى. «كليماتتىق تۇرعىدان العاندا بۇگىنگى كۇن سالقىن بولعانىمەن, دەموكراتيالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا وتە «ىستىق» كۇن بولدى. يسپانيادان كەلگەن 4 سەناتور, ياعني بىزدەر بايقاعان كۇننىڭ اتموسفەراسى قالىپتى جاعدايدا ءوتتى. سايلاۋ ناۋقانىنا تۇرعىندار اسقان بەلسەندىلىكپەن قاتىستى. كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ايەل ازاماتشالار مەن جاستاردىڭ كەلۋ قارقىنى وتە جوعارى بولدى. سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ونى بايقاپ, باقىلاعان ءتۇرلى ساياسي كۇشتەرمەن اراداعى پىكىرلەسۋ بارىسىنان تۇيگەنىمىز – ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسىندەگى قاندايدا ءبىر قاقتىعىستار مەن باسقا دا كەرى وقيعانىڭ ورىن الماعانىنا كوزىمىز جەتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى ارنايى جابدىقتالعان كابينادا جابىق تۇردە ءوتتى. كەلگەن سايلاۋشىلاردىڭ ەركىن بارىپ, قاندايدا ءبىر قىسىمعا ۇرىنباي داۋىس بەرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالىنىپتى. ال وزگە ساياسي پارتيالار اتىنان سايلاۋعا كەلگەن ازاماتتار ەش كەدەرگىسىز سايلاۋدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك الدى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, بۇگىن قازاقستاندا حالىق سويلەدى. ال ەرتەڭ, سول حالىقتىڭ وي-پىكىرى قانداي ەكەنىن بىلەتىن بولامىز», دەدى ول.
كەزدەسۋ بارىسىندا جۋرناليستەر تاراپىنان بىرقاتار ساۋالدار ءتۇستى. ولاردىڭ العاشقىسى «يسپانيا مەن قازاقستانداعى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ايىرماشىلىعى تۋرالى قانداي پىكىر ايتاسىز؟» دەگەن ساۋال بولدى. اتالعان سۇراققا جاۋاپ بەرگەن يسپانيا پارلامەنتى سەناتى سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى حۋان حوسە لۋكاس حيمەنەس ەڭ ءبىرىنشى ايىرماشىلىق, ول يسپانيادا پرەزيدەنت سايلاۋى بولمايتىنىن جانە يسپانيادا قازاقستاندا وتەتىن سايلاۋعا جاقىن, سايكەس كەلەتىن ەشقانداي ۇدەرىس وتپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «ياعني, قازاقستاندا پرەزيدەنت سايلانسا, ال يسپانيادا ەل باسشىسى – كورول. ال ەگەر, پارلامەنتتىك سايلاۋ تۋرالى ايتار بولسام, مىنا ءجايتتەرگە باسا نازار اۋدارار ەدىم: ءماسەلەن, يسپانيادا سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە سايلاۋ بيۋللەتەندەرى ارنايى كابينانىڭ ىشىندە جاتادى. ال قازاقستاندا ول بيۋللەتەندەر سايلاۋشىلاردىڭ قولىنا كابيناعا كىرەر الدىندا ۇلەستىرىلەدى ەكەن. ەكىنشىدەن, يسپانيادا سايلاۋ كەزىندە ەكى ماسەلە نازاردا تۇرادى. ولار: بارلىق سايلاۋشىلار مۇمكىندىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى جانە ەشقانداي قورقىتۋشىلىقسىز سايلاۋعا قاتىسۋعا جاعداي جاساۋ»,– دەدى حۋان حوسە لۋكاس حيمەنەس. ءسوز سوڭىندا ول بۇگىن قازىرگى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتپەن كەزدەسىپ, ونىڭ حالىق تاراپىنان قانشالىقتى قولداۋعا يە بولاتىنىن بىلگىسى كەلەتىندەرىن جەتكىزدى.
ۋكراينا دەلەگاتسياسى اتىنان كەلگەن وكىل – ۋكراينانىڭ جوعارعى راداسى اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى يۋري گولۋب ءوزى بارعان بىرقاتار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى حالىقتىڭ داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى كورگەن-تۇيگەنى مەن وي-پايىمىن ورتاعا سالدى. «كەيبىر ازاماتتار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن: بىرەۋلەرى ناۋقاستانىپ, ەندى ءبىرى باسقا دا جاعدايلارمەن سايلاۋعا كەلىپ داۋىس بەرە الماعان. بىراق ونداي جانداردىڭ سانى وتە از ەكەن. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ اراسىندا وزدەرىنىڭ اتى-ءجونىن تاپپاعان جاندار دا كەزدەستى. سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ولاردىڭ قاي جەردە تىركەلۋى مۇمكىن ەكەندىكتەرىن انىقتاپ قانا قويماي, تيىسىنشە جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەپ جاتتى», – دەدى ۋكراينادان كەلگەن وكىل.
جۋرناليستەردىڭ: «مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرلەرىنەن قاندايدا ءبىر ماسەلە ءجونىندە تاجىريبە الۋى قانشالىقتى ءتيىمدى؟» دەگەن ساۋالىنا: «ارينە, كەز كەلگەن ۇلت, كەز كەلگەن مەملەكەت تاجىريبەسىنەن وقىپ-ۇيرەنۋگە بولادى» دەپ جاۋاپ بەردى.
نيدەرلاندى كورولدىگىندەگى ساراپتاما ينستيتۋتى ساراپشىنىڭ قاتىسۋىمەن بولعان بريفينگتە شەتەلدىك بايقاۋشى ءوزىنىڭ ساياسي ناۋقانعا قاتىستى پىكىرىمەن ءبولىستى. ول: امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋتانت-پروفەسسورى لاسلو كارولي ماراش. نيدەرلاندىدان بايقاۋشى ءوز سوزىندە قازاقستانعا كەلىپ, ونداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ۇدەرىسىنە حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىق سەزىمىن جەتكىزدى. ونىڭ قازاقستانعا ءبىرىنشى كەلۋى ەكەن. «مەن بۇل ەلدەگى سايلاۋ كامپانيالارى جۇمىسىن ينتەرنەت ارقىلى جانە ۋنيۆەرسيتەت ىشىندە ءجۇرىپ, باقىلاپ وتىردىم. مەن 8 سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالاپ كوردىم. بۇل ۋچاسكەلەردىڭ بارلىعىنا حالىق وتە كوپ كەلدى. باتىس ەۋروپادا ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋى وتە كۇردەلى ماسەلە. سەبەبى, سايلاۋعا قاتىساتىن ازاماتتاردىڭ سانى از. ماسەلەن, ەۋروپارلامەنتتەگى سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ پايىزدىق كورسەتكىشپەن الىپ قاراعاندا وتە تومەن. ول ورتاشا ەسەپپەن العاندا 40 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال قازاقستانداعى ازاماتتار نە ءۇشىن سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنەتىنىن ءبىلدىم. مەن ءۇشىن بۇل كوڭىل سۇيسىندىرەتىن, جاعىمدى جاڭالىق بولدى. بۇل – دەموكراتيالىق سايلاۋ ۇدەرىسىنە حالىقتىڭ ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن قاتىسۋى دەر ەدىم», – دەدى امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋتانت-پروفەسسورى.
گەرمانيادان كەلگەن وكىل, ر. ليۋكسەمبۋرگ اتىنداعى قوردىڭ بەيبىتشىلىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپشىسى ۆولفگانگ گرابوۆسكي ءوز سوزىندە سايلاۋدان جاقسى اسەر العانىن, ال ەلدەگى ساياسي ناۋقاننىڭ دەموكراتيالىق پرينتسيپكە نەگىزدەلگەنىن جەتكىزدى. «جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى وتە جوعارى. بۇل حالىقتىڭ بولاشاعىن كورسەتەدى. قازىر ساياساتتا دا, جۋرناليستيكادا دا جاستار وتە كوپ شوعىرلانعان. بۇل جاقسى ءۇردىس», دەدى شەتەلدىك بايقاۋشى.
رەسەيدەن كەلگەن بايقاۋشىلار ميسسياسى وكىلى – رەسەي فەدەراتسياسى قارجىلىق-وندىرىستىك اسسوتسياتسياسى توبىنىڭ مۇشەسى, ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ ءوزىنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىك بويىنشا ءبىرىنشى رەت بايقاۋشى قىزمەتىن اتقارىپ وتىرماعانىن, ونىڭ ءىشىندە قازاقستانداعى ءۇش سايلاۋعا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسقانىن جەتكىزدى. «ولار 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ, 2007 جىلعى ءماجىلىس سايلاۋى جانە بيىلعى جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ءبىزدى, ياعني تمد ەلدەرى, سونداي-اق, شەتەلدىك بايقاۋشىلاردى مىنا ماسەلە قۋانتتى: حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى. سايلاۋ ناۋقانى باستالعان تاڭعى ساعات 7-دەن باستاپ داۋىس بەرۋگە كەلگەن حالىقتىڭ ۇلكەن ءنوپىرى ايقىن كورىندى. بۇل قازاقستاننىڭ جوعارى ساياسي بەلسەندى ەل ەكەندىگىن ايقىنداپ بەردى. 20 جىل ىشىندە قازاقستان دەموكراتيا جولىن, جاڭارۋ جولىن مىقتاپ تاڭداعان ەل رەتىندە تانىلدى», – دەدى يۋ. سولوزوبوۆ.
گرەكيادان كەلگەن بايقاۋشىلار: اتالعان ەلدەگى 
امەريكالىق كوللەدجدىڭ عالامدىق قارىم-قاتىناستار جونىندەگى ديپلوماتيالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى اندرەاس اندريانوپۋلوس, سونداي-اق «European Profiles» كومپانياسىنىڭ كەڭەسشىسى ستەفانو اۋگلەاس ءوز سوزدەرىندە كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستان كەيىن ۇلكەن كەمشىلىكتەردىڭ ورىن الماعانىن, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءتارتىپ بولعانىن, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى جاقسى جولعا قويىلعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ولاردىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ كورسەتكىشى جاقسى دەڭگەيدە.
ۇلىبريتانيا مەملەكەتىنەن قازاقستانعا ارنايى ات باسىن تىرەگەن تاعى ءبىر شەتەلدىك بايقاۋشى, بريتان-قازاقستان زاڭگەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ حاتشىسى رۋپەرت دە كرۋز ءوزىنىڭ 5 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعانىن جانە ولارداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە جان-جاقتى باقىلاۋ جۇرگىزگەنىن, جالپى العاندا سايلاۋ ناۋقانى قالىپتى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. « ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنەن قانداي ەرەكشەلىگى بار؟» دەگەن ساۋالعا ول: «بىزدەگى سايلاۋ جەكسەنبى ەمەس, بەيسەنبى كۇنى وتەدى. الايدا, جەكسەنبى كۇنى وتكەن سايلاۋ حالىقتىڭ كوپتەپ داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىنى انىق. ال جالپى العاندا, ەكى ەلدەگى سايلاۋ جۇيەسى اراسىندا سونشالىقتى ايىرماشىلىق جوق. كەيبىر وزگەشەلىكتەر عانا بايقالادى. مەن مىنانى باسا ايتقىم كەلەدى. باتىستا حالىقتىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى نەكەن-ساياق. جانە بيلىكتىڭ حالىقتىڭ داۋىسىنا دەگەن زارۋلىگى دە شامالى. سوندىقتان, حالىق سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋدى اسا ءبىر ايتارلىقتاي قاجەتتىلىك سانامايدى. بالكىم, بۇل «ساياساتكەردىڭ بارلىعى بىردەي دەگەن پىكىردىڭ ورىن الۋىنا دا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن», – دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا حالىقتىڭ داۋىس بەرۋگە دەگەن بەلسەندىلىگى ولاردىڭ كوڭىل كۇيىنەن, الەۋمەتتىك جاعدايىنان دا حابار بەرەتىن كورىنەدى.
ال ۇلىبريتانيادان كەلگەن ەندى ءبىر وكىل لورد ۋەيۆەرلي كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىق سەزىمىن جەتكىزدى. ول قازاقستانداعى سايلاۋعا 1999 جىلى قاتىسىپتى. ال بيىلعى جىلعى سايلاۋ كەزىندە ول باستى باسىمدىقتى استانا اۋماعىنان سىرت جەردەگى ەلدى مەكەندەردەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بەرگەن كورىنەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوزى بارعان جەرلەردە ەشقانداي كەدەرگىلەر, كەمشىلىكتەر, زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الماعان.
بۇل كۇنى سايلاۋعا سەپتەسۋ ورتالىعى ءتۇرلى كوزقاراستاعى پىكىرلەردىڭ الاڭىنا اينالدى. تمد وڭىرىنەن جانە ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلگەن بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى جالپى العاندا قازاقستانداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە كوڭىلى تولاتىندىقتارىن جەتكىزدى. ارينە, ءتۇرلى سىني پىكىرلەر ءبىلدىرىلىپ, كوڭىل توعاياتىن سوزدەر دە ايتىلدى. بىرەۋلەر: «وتە جاس مەملەكەت – قازاقستان مەن ونداعى وتە جاس دەموكراتيانى باتىس ەۋروپاداعى اياعىنان نىق تۇرعان, تاجىريبەلى دەموكراتيامەن سالىستىرۋ قيسىنسىز, دەگەن پىكىرىمەن ءبولىسىپ, الايدا, ەندى ءبىر 20 جىلدان كەيىن بۇل جاس ەلدەگى سايلاۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيى ءتىپتى دە كوتەرىلە تۇسەدى دەگەن سەنىمىن جەتكىزسە, ەندى ءبىر بايقاۋشىلار قازاقستان «ورتالىق ازيا – دەموكراتيالىق ۇدەرىستەن سىرت, ارتتا قالعان كەڭىستىك» دەگەن جاڭساق تۇسىنىكتى جوققا شىعارعان مەملەكەت بولدى دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
دەسەك تە, قانداي پىكىر ورىن الماسىن, بۇل قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ دامۋ, ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ وزىندىك ولشەمگە نەگىزدەلگەن جولىن تاڭداپ العانىن ايقىنداپ بەردى.
انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى.
سايلاۋ باستالعان ءتورت جارىم ساعات وتكەن سوڭ العاشقى بايقاۋشى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى بريفينگ وتكىزەتىن نيەتىن بىلدىرگەن. يكۇ-نىڭ باس حاتشىسى كابينەتىنىڭ شەفى شۋكرۋ تۋرفان, يكۇ ديرەكتورلارى تاريگ الي باحىت جانە الي ابدولحاسان شاحرەزا كوپ كۇتتىرگەن جوق. ءارىپتەستەرىنىڭ اتىنان جالعىز ءوزى سويلەگەن شۋكرۋ تۋرفان تاڭ اتقاننان بەرى بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارعاندارىن, ولاردىڭ قاي-قايسىنان دا ەشقانداي ءبىر كەلەڭسىزدىككە كۋا بولماعاندىقتارىن, قايتا بارلىعى ءوز مانىمەن, اشىق تۇردە ءوتىپ جاتقانىنا كوزدەرى جەتكەندىكتەرىن ايتتى. داۋىس بەرۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلماعاندىعىن كوردىك, كەيبىرەۋلەرىمەن تىلدەستىك تە. سايلاۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا, وتكىزىلۋى دە جوعارى دەڭگەيدە دەگەن.
سايلاۋعا بولگاريادان كەلىپ, بايقاۋشىلىق اتقارعان حالىقارالىق ىستەر, ەكونوميكا جانە تاريح سالاسىنىڭ دوكتورى نينا ديۋلگەروۆا مەن «ءمولدىر ەرەجەلەر قورىنىڭ» قىزمەتكەرى تودور بلاگەۆ پىكىرلەرى دە يكۇ وكىلدەرىنىڭ پىكىرىمەن ۇندەس شىقتى. داۋىس بەرىلىپ جاتقان 4-5 ساعاتتىڭ ىشىندە ءبىز سايلاۋ ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ جوعارى دارەجەدە ەكەنىن بايقادىق. ەشقانداي اسىعۋ-ءۇسىگۋسىز, بايىپتى تۇردە, ءارى اشىق ءوتىپ جاتقان سايلاۋدى كوردىك. ءتىپتى, داۋىس بەرۋشىلەر وزدەرىن تىزىمنەن تاپپاي قالعان كۇندە ول شەشىمىن تاباتىنداي جاعداي جاسالىنعان. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – سايلاۋشىلار سەنىمدى, ولار وزدەرىنىڭ كىمگە داۋىس بەرەتىنىن انىق بىلەتىن جاندار.
ارىپتەسىمنىڭ پىكىرىنە تولىعىمەن قوسىلامىن دەپ ءسوزىن باستاعان تودور بلاگەۆ ءبىر جايدى قوسىمشا ايتايىن دەدى. ول – سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تاراپىنان كەتكەن كەمشىلىكتەرى. ماسەلەن, ازاماتتار سايلاۋ بولاتىن كۇنگە دەيىن وزدەرىنىڭ تىزىمدە بار, يا جوق ەكەندىگىن ءبىلۋدى قاجەتسىنبەگەن. ەگەر ولار ازاماتتىق بەلسەندىلىك تانىتىپ, الدىن-الا بىلگەن جاعدايدا, جوعارىدا ارىپتەسىم ايتقان جاي بولماس ەدى. جالپى بۇل جايت – الەمدىك سايلاۋ تاجىريبەسىندە بار ماسەلە. تىزىمدە جوق ازاماتتى سول جەردە ەسەپكە الىپ, داۋىس بەرۋ بيۋللەتەنىن بەرىپ جاتقاندىقتان, مەن مۇنى كەمشىلىك قاتارىنا جاتقىزبايمىن.
وسى جەردە زالدان سۇراق ءتۇستى.
– ساراپشىلار سايلاۋ وتپەي جاتىپ-اق قازىرگى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت جەڭىسكە جەتىپ قويدى دەگەن پىكىر ايتتى. سىزدەر وسىنداي پايىمعا نە دەيسىزدەر؟
– ساراپشىلار دەپ اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ولار قوعامداعى ءتۇرلى ماسەلەلەرگە قاتىستى الدىن-الا ءبىر بولجامدار جاساپ, ونى جاريالاپ جاتادى. تۋرا كەلىپ جاتسا, مەنىكى دۇرىس بولدى دەپ مارقايادى, ال كەيدە دۇرىس كەلمەي جاتقانىن دا ۋاقىت كورسەتىپ ءجۇر. بولگار حالقىندا «كۇنى بۇرىن جوسپار قۇرعان جانعا قۇداي كۇلەدى», دەگەن ماقال بار. ءبىز ءسىز ايتقانداي ساراپشى ەمەسپىز, بايقاۋشى بولعاندىقتان, سايلاۋ وتپەي بىرەۋ جەڭىسكە جەتتى دەپ ايتا المايمىز. ءبىز بارعان جەرلەردە شامالى ۋاقىت قانا وتكەندىگىنە قاراماستان, داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 25 پايىزى سايلاۋعا قاتىسىپ ۇلگەرگەن. ال ءبىزدىڭ بولگاريادا ساياساتكەرلەردىڭ سولاقايلىعىنان حالىقتىڭ ولارعا دەگەن سەنىمى از. سوندىقتان حالىقتىڭ سايلاۋعا كەلۋ پايىزى تومەن. سىزدەردەگى كورسەتكىش وتە جوعارى.
بەلگيانىڭ قۇرمەتتى سەناتورى پول ۆيللە:
– مەنىڭ ويىمشا, بارلىعى جاقسى ءوتىپ جاتىر. ءبىز قىسقا مەرزىمدەگى, تەك سايلاۋ وتەتىن مەزگىلدەگى بايقاۋشى بولعاندىقتان ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز ەقىۇ /اققدب-دان وزگەشەلەۋ. سوندىقتان بىزدەردىڭ ەسەپتەرىمىزدە الشاقتىق بولۋى عاجاپ ەمەس. مەنىڭ كورگەنىم بويىنشا وي تۇيۋىمدە بارلىعى قالىپتى جاعدايدا ءوتىپ جاتىر.
– وپپوزيتسيا ءبىز سايلاۋعا داۋىس بەرمەيمىز دەپ جۇرتشىلىقتى دا داۋىس بەرمەۋگە شاقىردى. وسى بويىنشا نە ايتار ەدىڭىز؟
– وپپوزيتسيا داۋىس بەرمەيمىز دەسە, ول – ولاردىڭ تاڭداۋى. ال نەگىزىندە, مىقتى دەموكراتيا بار جەردە وپپوزيتسيا بولۋى زاڭدىلىق. جانە وپپوزيتسيانىڭ مىندەتى – تەك مىناۋ دۇرىس ەمەس دەپ ايتۋ عانا ەمەس, كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىراتىن جولداردى دا كورسەتىپ, ايتىپ وتىرۋ. وكىنىشكە وراي, سىزدەردەگى وپپوزيتسيا تاراپىنان وسىنداي جاقسى ۇسىنىستار ەستىمەگەنىمدى ايتا كەتەيىن.
ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى ميلوسلاۆ رانسدورف قازاقستانداعى سايلاۋعا بۇرىن دا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسقان ەكەن. بۇرىنعىعا قاراعاندا 1999 جىلمەن سالىستىرعانداعىدان جاعداي الدەقايدا وزگەرگەن. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وندا ەكونوميكالىق جاعىنان ەلدەرىڭىز قيىن جاعدايدا بولاتىن. سايلاۋدا وسك-دان اقپارات الۋدىڭ ءوزى كۇشكە تۇسەتىن. قازىرگى جاعداي ءوزگەشە, بارلىعى ەۋروپالىق ستاندارتقا وتە جاقىنداعان, دەدى دەپۋتات.
بەلگيالىق بايقاۋشىلار يرنەريو سەميناتورە مەن بودۋەن دە سونيس, بۇرىنعى سەناتور ەلكە تيندەمانس وتكىزگەن بريفينگتە دە سايلاۋدىڭ دەموكراتيا قاعيداتتارىنان اۋىتقىماي ءجۇرىپ جاتقانىنا ءمان بەرىلدى. بەلگيا كورولدىگى بولعاندىقتان وزدەرىنىڭ ەلىندە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتكىزىلمەيتىنىن, تەك پارلامەنت سايلاۋى ارقىلى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەر ورناعان مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى دە قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ زاڭ اياسىندا, حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى مۇراتبەك يماناليەۆ سايلاۋعا بايقاۋشىلىق اتقاراتىن ءبىزدىڭ ميسسيانىڭ قۇرىلعانىنا ەكى اپتا بولدى, ونىڭ قۇرامىنا ءوز ەلدەرىندە بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتار, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ەنگىزىلدى دەپ باستاعان ءسوزىن. ميسسيا ءۇش توپقا ءبولىنىپ, جۇمىس اتقارۋدا, ونىڭ ءبىر ۇلكەن توبى استانادا, ەكىنشىسى – الماتىدا جانە قاراعاندىدا ءجۇر. ءبىز وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە 24 ۋچاسكەدە بولىپ, پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەرمەن دە كەزدەستىك. سايلاۋ دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە سايكەس وتۋدە. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەشتەڭە كورمەدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سايلاۋدا حالىقارالىق ستاندارتتار مەن نورمالاردان اۋىتقۋ بولعانىن بايقاعانىمىز جوق.
يتاليا دەلەگاتسياسىنىڭ اتىنان بريفينگە ەكى وكىل كەلدى. ولار – يتاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى دجانكارلو ماتستسۋكا مەن ماسسيمو ۆانۋچچي بولدى.
بۇدان كەيىن يسپانيا كورولدىگى بايقاۋشىلار دەلەگاتسياسى وكىلدەرى – يسپانيا پارلامەنتى سەناتى سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى حۋان حوسە لۋكاس حيمەنەس, يسپانيا پارلامەنتىنىڭ سەناتورلارى حاۆەر ماركەس لوپەس, ديونيسيو گارسيا كارنەرنو جانە لۋيس فراگانىڭ قاتىسۋىمەن بريفينگ ءوتتى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان يسپانيا پارلامەنتىنىڭ سەناتورى حاۆەر ماركەس لوپەس وزدەرىنىڭ جۋرناليستەرمەن كەزدەسىپ وتىرعاندارىنا العىس ءبىلدىرىپ, سايلاۋ ناۋقانىنان العان اسەرلەرىمەن بولىسكىسى كەلەتىندەرىن جەتكىزدى. «كليماتتىق تۇرعىدان العاندا بۇگىنگى كۇن سالقىن بولعانىمەن, دەموكراتيالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا وتە «ىستىق» كۇن بولدى. يسپانيادان كەلگەن 4 سەناتور, ياعني بىزدەر بايقاعان كۇننىڭ اتموسفەراسى قالىپتى جاعدايدا ءوتتى. سايلاۋ ناۋقانىنا تۇرعىندار اسقان بەلسەندىلىكپەن قاتىستى. كەيبىر سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ايەل ازاماتشالار مەن جاستاردىڭ كەلۋ قارقىنى وتە جوعارى بولدى. سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ونى بايقاپ, باقىلاعان ءتۇرلى ساياسي كۇشتەرمەن اراداعى پىكىرلەسۋ بارىسىنان تۇيگەنىمىز – ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسىندەگى قاندايدا ءبىر قاقتىعىستار مەن باسقا دا كەرى وقيعانىڭ ورىن الماعانىنا كوزىمىز جەتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى ارنايى جابدىقتالعان كابينادا جابىق تۇردە ءوتتى. كەلگەن سايلاۋشىلاردىڭ ەركىن بارىپ, قاندايدا ءبىر قىسىمعا ۇرىنباي داۋىس بەرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالىنىپتى. ال وزگە ساياسي پارتيالار اتىنان سايلاۋعا كەلگەن ازاماتتار ەش كەدەرگىسىز سايلاۋدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك الدى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, بۇگىن قازاقستاندا حالىق سويلەدى. ال ەرتەڭ, سول حالىقتىڭ وي-پىكىرى قانداي ەكەنىن بىلەتىن بولامىز», دەدى ول.
كەزدەسۋ بارىسىندا جۋرناليستەر تاراپىنان بىرقاتار ساۋالدار ءتۇستى. ولاردىڭ العاشقىسى «يسپانيا مەن قازاقستانداعى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ايىرماشىلىعى تۋرالى قانداي پىكىر ايتاسىز؟» دەگەن ساۋال بولدى. اتالعان سۇراققا جاۋاپ بەرگەن يسپانيا پارلامەنتى سەناتى سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى حۋان حوسە لۋكاس حيمەنەس ەڭ ءبىرىنشى ايىرماشىلىق, ول يسپانيادا پرەزيدەنت سايلاۋى بولمايتىنىن جانە يسپانيادا قازاقستاندا وتەتىن سايلاۋعا جاقىن, سايكەس كەلەتىن ەشقانداي ۇدەرىس وتپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «ياعني, قازاقستاندا پرەزيدەنت سايلانسا, ال يسپانيادا ەل باسشىسى – كورول. ال ەگەر, پارلامەنتتىك سايلاۋ تۋرالى ايتار بولسام, مىنا ءجايتتەرگە باسا نازار اۋدارار ەدىم: ءماسەلەن, يسپانيادا سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە سايلاۋ بيۋللەتەندەرى ارنايى كابينانىڭ ىشىندە جاتادى. ال قازاقستاندا ول بيۋللەتەندەر سايلاۋشىلاردىڭ قولىنا كابيناعا كىرەر الدىندا ۇلەستىرىلەدى ەكەن. ەكىنشىدەن, يسپانيادا سايلاۋ كەزىندە ەكى ماسەلە نازاردا تۇرادى. ولار: بارلىق سايلاۋشىلار مۇمكىندىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى جانە ەشقانداي قورقىتۋشىلىقسىز سايلاۋعا قاتىسۋعا جاعداي جاساۋ»,– دەدى حۋان حوسە لۋكاس حيمەنەس. ءسوز سوڭىندا ول بۇگىن قازىرگى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتپەن كەزدەسىپ, ونىڭ حالىق تاراپىنان قانشالىقتى قولداۋعا يە بولاتىنىن بىلگىسى كەلەتىندەرىن جەتكىزدى.
ۋكراينا دەلەگاتسياسى اتىنان كەلگەن وكىل – ۋكراينانىڭ جوعارعى راداسى اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى يۋري گولۋب ءوزى بارعان بىرقاتار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى حالىقتىڭ داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى كورگەن-تۇيگەنى مەن وي-پايىمىن ورتاعا سالدى. «كەيبىر ازاماتتار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن: بىرەۋلەرى ناۋقاستانىپ, ەندى ءبىرى باسقا دا جاعدايلارمەن سايلاۋعا كەلىپ داۋىس بەرە الماعان. بىراق ونداي جانداردىڭ سانى وتە از ەكەن. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ اراسىندا وزدەرىنىڭ اتى-ءجونىن تاپپاعان جاندار دا كەزدەستى. سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ولاردىڭ قاي جەردە تىركەلۋى مۇمكىن ەكەندىكتەرىن انىقتاپ قانا قويماي, تيىسىنشە جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەپ جاتتى», – دەدى ۋكراينادان كەلگەن وكىل.
جۋرناليستەردىڭ: «مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرلەرىنەن قاندايدا ءبىر ماسەلە ءجونىندە تاجىريبە الۋى قانشالىقتى ءتيىمدى؟» دەگەن ساۋالىنا: «ارينە, كەز كەلگەن ۇلت, كەز كەلگەن مەملەكەت تاجىريبەسىنەن وقىپ-ۇيرەنۋگە بولادى» دەپ جاۋاپ بەردى.
نيدەرلاندى كورولدىگىندەگى ساراپتاما ينستيتۋتى ساراپشىنىڭ قاتىسۋىمەن بولعان بريفينگتە شەتەلدىك بايقاۋشى ءوزىنىڭ ساياسي ناۋقانعا قاتىستى پىكىرىمەن ءبولىستى. ول: امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋتانت-پروفەسسورى لاسلو كارولي ماراش. نيدەرلاندىدان بايقاۋشى ءوز سوزىندە قازاقستانعا كەلىپ, ونداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ۇدەرىسىنە حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىق سەزىمىن جەتكىزدى. ونىڭ قازاقستانعا ءبىرىنشى كەلۋى ەكەن. «مەن بۇل ەلدەگى سايلاۋ كامپانيالارى جۇمىسىن ينتەرنەت ارقىلى جانە ۋنيۆەرسيتەت ىشىندە ءجۇرىپ, باقىلاپ وتىردىم. مەن 8 سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالاپ كوردىم. بۇل ۋچاسكەلەردىڭ بارلىعىنا حالىق وتە كوپ كەلدى. باتىس ەۋروپادا ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋى وتە كۇردەلى ماسەلە. سەبەبى, سايلاۋعا قاتىساتىن ازاماتتاردىڭ سانى از. ماسەلەن, ەۋروپارلامەنتتەگى سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ پايىزدىق كورسەتكىشپەن الىپ قاراعاندا وتە تومەن. ول ورتاشا ەسەپپەن العاندا 40 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال قازاقستانداعى ازاماتتار نە ءۇشىن سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنەتىنىن ءبىلدىم. مەن ءۇشىن بۇل كوڭىل سۇيسىندىرەتىن, جاعىمدى جاڭالىق بولدى. بۇل – دەموكراتيالىق سايلاۋ ۇدەرىسىنە حالىقتىڭ ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن قاتىسۋى دەر ەدىم», – دەدى امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋتانت-پروفەسسورى.
گەرمانيادان كەلگەن وكىل, ر. ليۋكسەمبۋرگ اتىنداعى قوردىڭ بەيبىتشىلىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپشىسى ۆولفگانگ گرابوۆسكي ءوز سوزىندە سايلاۋدان جاقسى اسەر العانىن, ال ەلدەگى ساياسي ناۋقاننىڭ دەموكراتيالىق پرينتسيپكە نەگىزدەلگەنىن جەتكىزدى. «جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى وتە جوعارى. بۇل حالىقتىڭ بولاشاعىن كورسەتەدى. قازىر ساياساتتا دا, جۋرناليستيكادا دا جاستار وتە كوپ شوعىرلانعان. بۇل جاقسى ءۇردىس», دەدى شەتەلدىك بايقاۋشى.
رەسەيدەن كەلگەن بايقاۋشىلار ميسسياسى وكىلى – رەسەي فەدەراتسياسى قارجىلىق-وندىرىستىك اسسوتسياتسياسى توبىنىڭ مۇشەسى, ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ ءوزىنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىك بويىنشا ءبىرىنشى رەت بايقاۋشى قىزمەتىن اتقارىپ وتىرماعانىن, ونىڭ ءىشىندە قازاقستانداعى ءۇش سايلاۋعا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسقانىن جەتكىزدى. «ولار 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ, 2007 جىلعى ءماجىلىس سايلاۋى جانە بيىلعى جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ءبىزدى, ياعني تمد ەلدەرى, سونداي-اق, شەتەلدىك بايقاۋشىلاردى مىنا ماسەلە قۋانتتى: حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى. سايلاۋ ناۋقانى باستالعان تاڭعى ساعات 7-دەن باستاپ داۋىس بەرۋگە كەلگەن حالىقتىڭ ۇلكەن ءنوپىرى ايقىن كورىندى. بۇل قازاقستاننىڭ جوعارى ساياسي بەلسەندى ەل ەكەندىگىن ايقىنداپ بەردى. 20 جىل ىشىندە قازاقستان دەموكراتيا جولىن, جاڭارۋ جولىن مىقتاپ تاڭداعان ەل رەتىندە تانىلدى», – دەدى يۋ. سولوزوبوۆ.
گرەكيادان كەلگەن بايقاۋشىلار: اتالعان ەلدەگى امەريكالىق كوللەدجدىڭ عالامدىق قارىم-قاتىناستار جونىندەگى ديپلوماتيالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى اندرەاس اندريانوپۋلوس, سونداي-اق «European Profiles» كومپانياسىنىڭ كەڭەسشىسى ستەفانو اۋگلەاس ءوز سوزدەرىندە كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستان كەيىن ۇلكەن كەمشىلىكتەردىڭ ورىن الماعانىن, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءتارتىپ بولعانىن, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى جاقسى جولعا قويىلعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ولاردىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ كورسەتكىشى جاقسى دەڭگەيدە.
ۇلىبريتانيا مەملەكەتىنەن قازاقستانعا ارنايى ات باسىن تىرەگەن تاعى ءبىر شەتەلدىك بايقاۋشى, بريتان-قازاقستان زاڭگەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ حاتشىسى رۋپەرت دە كرۋز ءوزىنىڭ 5 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعانىن جانە ولارداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە جان-جاقتى باقىلاۋ جۇرگىزگەنىن, جالپى العاندا سايلاۋ ناۋقانى قالىپتى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. « ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنەن قانداي ەرەكشەلىگى بار؟» دەگەن ساۋالعا ول: «بىزدەگى سايلاۋ جەكسەنبى ەمەس, بەيسەنبى كۇنى وتەدى. الايدا, جەكسەنبى كۇنى وتكەن سايلاۋ حالىقتىڭ كوپتەپ داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىنى انىق. ال جالپى العاندا, ەكى ەلدەگى سايلاۋ جۇيەسى اراسىندا سونشالىقتى ايىرماشىلىق جوق. كەيبىر وزگەشەلىكتەر عانا بايقالادى. مەن مىنانى باسا ايتقىم كەلەدى. باتىستا حالىقتىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى نەكەن-ساياق. جانە بيلىكتىڭ حالىقتىڭ داۋىسىنا دەگەن زارۋلىگى دە شامالى. سوندىقتان, حالىق سايلاۋعا كەلىپ, داۋىس بەرۋدى اسا ءبىر ايتارلىقتاي قاجەتتىلىك سانامايدى. بالكىم, بۇل «ساياساتكەردىڭ بارلىعى بىردەي دەگەن پىكىردىڭ ورىن الۋىنا دا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن», – دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا حالىقتىڭ داۋىس بەرۋگە دەگەن بەلسەندىلىگى ولاردىڭ كوڭىل كۇيىنەن, الەۋمەتتىك جاعدايىنان دا حابار بەرەتىن كورىنەدى.
ال ۇلىبريتانيادان كەلگەن ەندى ءبىر وكىل لورد ۋەيۆەرلي كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىق سەزىمىن جەتكىزدى. ول قازاقستانداعى سايلاۋعا 1999 جىلى قاتىسىپتى. ال بيىلعى جىلعى سايلاۋ كەزىندە ول باستى باسىمدىقتى استانا اۋماعىنان سىرت جەردەگى ەلدى مەكەندەردەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بەرگەن كورىنەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوزى بارعان جەرلەردە ەشقانداي كەدەرگىلەر, كەمشىلىكتەر, زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الماعان.
بۇل كۇنى سايلاۋعا سەپتەسۋ ورتالىعى ءتۇرلى كوزقاراستاعى پىكىرلەردىڭ الاڭىنا اينالدى. تمد وڭىرىنەن جانە ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلگەن بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى جالپى العاندا قازاقستانداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە كوڭىلى تولاتىندىقتارىن جەتكىزدى. ارينە, ءتۇرلى سىني پىكىرلەر ءبىلدىرىلىپ, كوڭىل توعاياتىن سوزدەر دە ايتىلدى. بىرەۋلەر: «وتە جاس مەملەكەت – قازاقستان مەن ونداعى وتە جاس دەموكراتيانى باتىس ەۋروپاداعى اياعىنان نىق تۇرعان, تاجىريبەلى دەموكراتيامەن سالىستىرۋ قيسىنسىز, دەگەن پىكىرىمەن ءبولىسىپ, الايدا, ەندى ءبىر 20 جىلدان كەيىن بۇل جاس ەلدەگى سايلاۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيى ءتىپتى دە كوتەرىلە تۇسەدى دەگەن سەنىمىن جەتكىزسە, ەندى ءبىر بايقاۋشىلار قازاقستان «ورتالىق ازيا – دەموكراتيالىق ۇدەرىستەن سىرت, ارتتا قالعان كەڭىستىك» دەگەن جاڭساق تۇسىنىكتى جوققا شىعارعان مەملەكەت بولدى دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
دەسەك تە, قانداي پىكىر ورىن الماسىن, بۇل قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ دامۋ, ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ وزىندىك ولشەمگە نەگىزدەلگەن جولىن تاڭداپ العانىن ايقىنداپ بەردى.
انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى.
