پروتوتيپ

«كوكتەمنىڭ ون جەتى ءساتى» فيلمىندەگى باستى كەيىپكەر ومىردە بولعان ادام. سوعىستان كەيىن ول قاراعاندى قالاسىندا تۇرىپ, جۇمىس ىستەگەن ءيا, جازۋشى يۋليان سەمەنوۆتىڭ كەڭەس داۋىرىندە جارىق كورگەن اتاقتى تۋىندىسى جاي قيالدىڭ جەمىسى ەمەس. ونداعى باستى كەيىپكەر ماكسيم يساەۆتىڭ (شتيرليتس) ءپروتوتيپى – اتى اڭىزعا اينالعان بارلاۋشى نورمان بورودين. ءومىرى مەن قىزمەتى قۇپياعا تولى وسى ءبىر جان تۋرالى, ونىڭ بەيبىت كۇندەگى تاعدىرى قالاي وربىگەنى جايلى بەلگىلى جۋرناليست, «يندۋستريالنايا كاراگاندا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ۆلاديمير يۆانوۆيچ رىجكوۆ كوپتەن بەرى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.  مۇنىڭ ءوزى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى, نورمان بورودين بەلگىلى سەبەپتەرمەن ءبىر جىلدارى قاراعاندى قالاسىندا تۇرعان, وبلىستىق گازەتتە قىزمەت ىستەگەن. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وقىرماندارىنا قىزىقتى بولار دەگەن ويمەن ءبىز جاقىندا بارلاۋشى تۋرالى ءبىراز دەرەكتەرگە قول جەتكىزگەن ۆلاديمير رىجكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ۆلاديمير يۆانوۆيچ, سەبەپسىز سالدار جوق. ءسىزدىڭ وسى تاقىرىپقا دەن قويۋىڭىزعا تۇرتكى بولعان نە؟  – ءبىراز جىل بۇرىن «يندۋس­تريال­نايا كاراگاندا» گازەتىنىڭ رەداكتسيا­سىنا تۇراقتى اۆتور­لارى­مىزدىڭ ءبىرى, تاريحشى, ولكە­تانۋشى يۋري گريگورەۆيچ پوپوۆتان قوماقتى سا­لەم­دەمە كەلىپ ءتۇستى. قازىر ول سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا تۇرادى. كوپ ۋاقىتىن سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋ مۇراعاتتارىندا وتكىزىپ, ءبىرتالاي ىزدەنگەن. جىبەرگەن ماتەريالدارىنىڭ ىشىندە, اسىرەسە, بىرەۋى مەنى ەرەكشە ەلەڭ ەتكىزدى. پوپوۆتىڭ ايتۋىنشا, جازۋشى يۋليان سەمەنوۆتىڭ «كوكتەمنىڭ ون جەتى ءساتى» رومانىنىڭ, كەيىن سول كىتاپ بويىنشا تۇسىرىلگەن ايگىلى ءفيلمنىڭ باس كەيىپكەرى ءشتيرليتستىڭ ءپروتوتيپى بەلگىلى بارلاۋشى نورمان بورودين كە­زىندە ءبىزدىڭ رەداكتسيادا قىزمەت ىستە­گەن ەكەن. «قاراعاندى مۇراعات­تارىنان قاراڭىزدارشى, ول تۋرالى قۇجاتتار تابىلۋى مۇم­كىن», – دەپ جازىپتى حاتىندا يۋري گريگورەۆيچ. ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن رەداك­تسيانىڭ وزىنەن-اق باستادىق. ءساتىن سالعاندا, بىزگە ناعىز كەرەك, سوناۋ 1952 جىلدىڭ 31 مامى­رىندا گازەت رەداكتورى شىعار­عان №78-ءشى بۇيرىقتى تاۋىپ الدىق. ءبىر پاراق سارعايعان قاعاز­دا بىلاي دەلىنگەن: «وسى كۇننەن باستاپ نورمان ميحايلوۆيچ بورودين جولداس رەداكتسيانىڭ اعا ادەبي قىزمەتكەرى رەتىندە ۋاقىتشا جۇمىسقا الىنسىن. جالاقىسى كەستە بويىنشا. «سوتسياليستيچەسكايا قاراگاندا» گازەتىنىڭ رەداكتورى يا.مۋليار.». ءبىز بۇل تۋرالى بىردەن گازەت ارقىلى وقىرماندارىمىزعا ءسۇيىنشى حابار تاراتىپ, يۋري پوپوۆتىڭ ماتەريالىن دا جاريالادىق. بىراق سول كەزدە كوپ سىردىڭ بەتى اشىلماي قالدى. بورودين قاراعاندىعا قالاي كەلىپ ءجۇر؟ ونىڭ كەيىنگى تاعدىرى نە بولدى؟ كوركەم شىعارماداعى اتاقتى شتيرليتس وبرازى نەگە تاپ سول كىسى ارقىلى جاسالعان؟ وسى ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن ىزدەستىرۋ, سۇراستىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەردىك. – بارلاۋشى نورمان بو­رودين تۋرالى نە بىلە الدى­ڭىزدار؟ تۋعان, وسكەن جەرى, اتا-اناسى مەن ناقتى قىزمەتى تۋرالى دەرەكتەر بار ما؟ – ءوز وبلىسىمىزداعى ءبىز سۇراۋ سالعان مۇراعاتتاردان ماردىمدى جاۋاپ الا المادىق. «ول كىسى قاراعاندىدان كەتكەننەن كەيىن قۇجاتتارىنىڭ ءبارىن ماسكەۋ سۇراتىپ العان», – دەپ قىسقا قايىردى مۇراعات قىزمەتكەرلەرى. بىراق ءبىز نە كەرەكتىڭ ءبارى تابىلاتىن ينتەرنەت زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوقپىز با, عالامتوردان ءبىراز ماعلۇماتتارعا قانىق بولدىق. نورمان بورودين تۋرالى اڭ­گى­مەلەگەندە, ءوز زامانىندا اتاقتى بولعان اكەسى ميحايل ماركوۆيچ گرۋزەنبەرگ تۋرالى دا ايتىپ وتكەنىمىز ورىندى.  ول كىسى ۆ.ي.لەنيننىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, ديپلومات, كومينتەرننىڭ بەلدى قايراتكەرى بولعان ادام. 1884 جىلى بەلورۋسسيانىڭ ۆيتەبسك اۋدانىنا قاراستى يانوۆيچي دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. 1903 جىلى رسدرپ قاتارىنا ءوتىپ, ءبىر جىلدان سوڭ شۆەيتسارياعا قونىس اۋدارادى. ودان كەيىن استىرتىن جۇمىستار جۇرگىزۋ ماقساتىمەن ريگاعا كوشىپ, سوندا رسدرپ قالالىق كو­مي­تەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلانعان. 1907 جىلى بۇل كىسى بورودين دەگەن لاقاپ اتپەن اقش-قا بارىپ تۇراقتايدى. سوندا ساياسي ەميگرانتتارعا ارنالعان مەكتەپ ۇيىمداستىرىپ, امەريكاداعى ورىس ساياسي ەميگراتسياسىنىڭ كورنەكتى وكىلىنە اينالادى. ونى قازىر دە اقش-تا كوممۋنيستىك پارتيانى العاش قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتايدى. 1911 جىلى گرۋزەنبەرگ – ءبوروديننىڭ وتباسىندا ەكىنشى ۇلى – بولاشاق كەڭەس بارلاۋشىسى نورمان دۇنيەگە كەلەدى. سودان التى جىل وتكەندە ءبارىمىز بىلەتىن قازان توڭكەرىسى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەننەن كەيىن ميحايل ماركوۆيچ رەسەيگە وتباسىمەن قايتىپ ورالىپ, كومينتەرنگە قىزمەتكە تۇرادى. ال 1919 جىلى ۆ.ي.لەنين ونى رسفسر-ءدىڭ مەكسيكا ۇكىمەتىندەگى ءبىرىنشى باس كونسۋلى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويعان. ءسويتىپ, وعان مەكسيكادا كوممۋنيستىك پارتيا قۇرۋ تۋرالى قۇپيا تاپسىرما قوسا جۇكتەلەدى. 1922 جىلى ۇلىبريتانيادا ميحايل گرۋزەنبەرگ – ءبوروديننىڭ باسى داۋعا قالادى. گلازگودا ول دجوردج براۋن دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جەرگىلىكتى كومپارتيانى قايتا قۇرۋعا كىرىسەدى. سول ارەكەتىنىڭ بارىسىندا تۇتقىنعا الىنىپ, جارتى جىلدان سوڭ ەلدەن شىعارىلعان. 1923 جىلى ميحايل مار­كو­ۆيچكە ودان دا جوعارى جاۋاپتى تاپسىرما جۇكتەلەدى. «جولداس كيريلل» دەگەن لاقاپ اتپەن ول قىتايدا سۋن ياتسەننىڭ ساياسي كەڭەسشىسى بولادى. اقش-تان ۇلدارى فرەد جانە نورمانمەن بىرگە جاڭا عانا ورالعان زايىبى فانيا سەمەنوۆنا دا كانتونعا, وتاعاسىنىڭ قاسىنا كوشىپ بارادى. گرۋزەنبەرگ – ءبوروديننىڭ بۇل جەردە اتقارعان جۇمىستارى وڭاي بولماعان. سۋن ياتسەن قايتىس بولعاننان كەيىن ونى تۇتقىنداپ, كەڭەس وداعىنا قايتارادى. از ۋاقىت ەڭبەك جونىندەگى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ول ودان كەيىن ماسكەۋ مەتروسىن سالىپ جاتقان امەريكالىق ينجەنەرلەر مەن جۇمىسشىلارعا ارنالعان شەت تىلىندەگى «Moscow news» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى. وسى قىزمەتتى 1949 جىلعا دەيىن اتقارعان. كەڭەس وداعىندا «كوسموپوليتيزممەن جانە انتيپاتريوتتىق كۇشتەرمەن» كۇرەس قارقىن العان كەز ەدى بۇل ۋاقىت. سوندا شەپيلوۆ دەگەن ادام جدانوۆقا ارىز جازىپ, «Moskow news» گازەتىندە ء«بىر ورىس, ءبىر ارميان, باسقا دا ۇلتتاردان ءۇش ادام جانە 23 ەۆرەي قىزمەت ىستەيدى», دەپ كورسەتكەن. وسىدان كەيىن گازەت جابىلادى. ميحايل گرۋزەنبەرگ – بورودين ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى. ەكى جىل لەفورتوۆو تۇرمەسىندە وتىرىپ, جانتۇرشىگەرلىك قيناۋعا شىداماي, تەرگەۋشى تالاپ ەتكەن مويىنداۋلاردىڭ بارىنە قول قويىپ بەرەدى. دامىلسىز ۇرىپ-سوعۋلار سالدارىنان اقىرى سول اباقتىدا 1951 جىلدىڭ 29 مامىرىندا دۇنيە سالادى. – ەندى وسى گرۋزەنبەرگ – ءبو­رو­ديننىڭ بالاسى نور­مان بورو­دينگە كەلەيىك. «كوك­تەمنىڭ ون جەتى ءساتى» رومانىن­دا وقيعالار فاشيستىك گەر­مانيادا, ونىڭ استاناسى بەر­ليندە وربىگەن عوي. ول, ياعني, نورمان بورودين سوعىس ۋاقى­تىندا وندا قالاي بارىپ, نەمەن شۇعىلدانعان؟ وتانىنا قا­شان ورالدى؟    – بەلگىلى جازۋشى گەورگي ۆاينەر ءبىر سۇحباتىندا وسى نورمان بورودين تۋرالى اڭگى­مەلەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, نور­مان ءوز اكەسىنىڭ اماناتىن ورىنداپ, جاس كەزىنەن شەتەلدەردە بارلاۋشى بولعان, ەۋروپانىڭ نەگىزگى تىلدەرىن وتە جاقسى بىلگەن. شىنىندا دا, «بولاشاق شتير­ليتس» نەبارى 19 جاسىندا نكۆد-ءنىڭ شەتەلدەر بولىمىندە قىزمەت ەتىپتى. 1930 جىلى لەنين­گراد تەڭىز ۋچيليششەسىن ءتامامداپ, ارادا بىرنەشە اي وتكەندە وسلو ۋنيۆەرسيتەتىنە «ستۋدەنت» كەيپىندە بارىپ جۇرگەن. بەيرەسمي بارلاۋشى بۇدان سوڭ بەرلين ۋنيۆەرسيتەتى مەن سوربوننا كوللەدجىندە دە «ستۋدەنت» بولعان. 1934 جىلى نورمان بورو­دين قىزىل ارميانىڭ اسكەري-حيميا اكادەمياسىندا تىڭداۋشى بولادى. ال ءۇش جىلدان كەيىن سىرت كوزگە اقش-تاعى راديو­تەح­نيكالىق ينستيتۋتتىڭ «ستۋدەنتى» رەتىندە كورىنىپ ءجۇرىپ, شىن ما­نىندە امەريكاداعى بەيرەسمي رەزيدەنت يسحاك ابدۋلوۆيچ اح­مەروۆتىڭ ورىنباسارى بولادى. بەلگىلى بارلاۋشى, كسرو سىرتقى بارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ۆيتالي پاۆلوۆ «وپەراتسيا «سنەگ» دەگەن كىتابىندا نورمان بورودين ءومىرىنىڭ وسى ءبىر كەزەڭى تۋرالى بىلاي دەپ جازعان: «بورودين 1937 جىلى احمەروۆتىڭ ورىنباسارى بولدى. باستاماشىل ءارى شيراق قيمىلدى ارىپتەسىمىز نورمان ميحايلوۆيچ اسا بىلىكتى ءۇش اگەنتكە جەتەكشىلىك ەتتى. كەيىننەن بەريانىڭ بۇيرىعى بويىنشا ونى شەت ەلدەن كەرى شاقىرىپ العاندا ول وتىزعا دا تولماعان جاس جىگىت بولاتىن. سولاي دەسەك تە, بورودين استىرتىن جۇمىستا اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناپ, توسەلىپ ۇلگەرگەن ەدى... مەن نورمان ميحايلوۆيچپەن اقش-تان كەرى شاقىرىلعانىنان كەيىن تانىستىم. ول ماعان وتە جاقسى اسەر قالدىردى: اركەز بايسالدى, ادامدارمەن وڭاي ءسىڭىسىپ, تەز ءتىل تابىسۋعا بەيىم, وزىندىك ءازىلى دە بار ادەپتى كىسى ەدى. وكىنىشكە قاراي, ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ شەشىمىمەن بورودين سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنەن شى­عارىلدى دا, ۇلى وتان سوعىسى باس­تالعاننان كەيىن عانا قايتا ورالدى». نورمان بورودين مەن يسحاك احمەروۆتىڭ كەرى شاقىرىلۋىندا قۇپيا ءمان بار ەدى. بۇرىنعى بارلاۋشىلاردىڭ ءبىرى ساتقىندىق جاساعانى بەلگىلى بولىپ, باس­قا­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اقش-تى شىرماپ العان زاڭدى دا, زاڭسىز دا بارلاۋ جۇمىستارى ۋاقىتشا تەگىس توقتاتىلعان. ۋاقىتشا بوس قالعان كەزىن نورمان بورودين ادەبيەت جانە باسپا ءىسى باسقارماسىنىڭ شەتەلدەر بولىمىندە وتكىزەدى. 1941 جىلى ول امەريكالىق بولىپ بەرلينگە بارىپ, شۆەيتساريالىق قىزىل كرەست قوعامىندا ەڭبەك ەتەدى. بارلاۋشى سودان ۇلى جەڭىس ساعاتى سوققانشا بەرليندە كەڭەس وداعىنىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەگەن. ول ماسكەۋگە تەك 1947 جىلى ورالىپ, شەت ەل ءتىلىن جاقسى بىلگەندىكتەن «Moscow news» گازەتىنە ءتىلشى بولىپ ورنالاسادى. – اتى اڭىزعا اينالعان بارلاۋشى قاراعاندىعا قالاي تاپ بولىپ ءجۇر؟ مۇندا ول قانشا ۋاقىت بولعان جانە نەمەن اينا­لىسقان؟ – اكەسى ولگەننەن كەيىن نور­ماندى دا تۇتقىندايدى. ونى قا­را­عاندىعا جەر اۋدارادى. ول مۇن­دا ەكى جىلدان ارتىق ۋاقىتىن وتكىزگەن. كولونيا قونىستا تۇرعان. مقك باسشىلىعى بارلاۋشىنىڭ بۇرىنعى ەڭبەكتەرىن ەسكەرسە كەرەك, ونىڭ ءوزى قالاعان قىزمەتپەن شۇعىلدانۋىنا رۇقسات بەرەدى. ءسويتىپ ول «سوتسياليستيچەسكايا كاراگاندا» گازەتىندە الدىمەن ادەبي قىزمەتكەر, ودان كەيىن ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولعان. نورمان ءوز ماقالالارىنا «ن.بورودين», ەندى بىردە «ن.بوريسوۆ» دەپ قول قويىپ وتىرعان. ول نە تۋرالى جازعان دەي­سىزدەر عوي. كوبىنەسە قالا مەن وبلىستىڭ پارتيالىق ءومىرى, ساياسي ۇيىرمەلەردىڭ قىزمەتى سياقتى اعىمداعى ماسەلەلەردى قوزعاپتى.  مادەني تاقىرىپتارعا قالام تەربەپ, تەاتر سپەكتاكلدەرىنە, كەنشىلەر ءانسامبلىنىڭ رەپەرتۋارلارىنا رەتسەنزيالار جاريالاعان. اۋىل-اۋداندارعا شىعىپ, ەڭبەك­كەر­لەر ومىرىنەن وچەركتەر جاز­عان. ماتەريالدارىنىڭ ءبىرازى­نا فوتوسۋرەتتەردى ءوزى تۇسىر­گەن, بۇرىنعى بارلاۋشى فوتواپ­پاراتتىڭ ءتىلىن دە جاقسى بىلسە كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قاراعاندىدا بۇل كۇندەرى ءتىلشى نورمان ءبو­رو­ديندى كورگەن-بىلگەن ەشكىم قال­ماپتى. ونى جۋرناليست رەتىندە كورگەنىن, بىرگە قىزمەت ەتكەن ادام تابىلعان كۇندە دە, كەزىندە ونىڭ اتاقتى بارلاۋشى بولعانىن مۇندا ەشكىم بىلمەگەنى انىق. – جازۋشى يۋليان سەمەنوۆ رومان كەيىپكەرىنىڭ ءپروتوتيپى رەتىندە نەلىكتەن ناق وسى نورمان ءبوروديندى الدى ەكەن؟ ونى, مۇمكىن, مۇراعات قۇجاتتارى بويىنشا تاڭداپ العان بولار؟ الدە عاجايىپ ەرلىك يەسى رەتىندە مقك-ءنىڭ ءوزى ۇسىنىس ءبىلدىردى مە ەكەن؟ – ماسكەۋگە قايتىپ ورالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ول اقتالعان, كسرو مقك-دەگى قىزمەتى دە قالپىنا كەلتىرىلگەن. شەتەلدىك تىلشىلەرمەن جۇمىس جونىندەگى ءبولىمدى باسقارىپ, ودان كەيىن پارتيالىق جانە مەم­لە­كەتتىك مەكەمەلەر رەزەرۆى ءبولى­مى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان. 1961 جىلى نورمان بورودين «نوۆوستي» باسپا اگەنتتىگى ساياسي جاريالانىمدار رە­دا­كتسياسىنىڭ باس رەداكتورى, ودان كەيىن سونداعى ساياسي شولۋشى قىزمەتىن اتقارىپتى. سول كەزدە ول كوپشىلىككە ءالى تانىلا قويماعان اعايىندى ۆاينەرلەرمەن تانىسادى. ولارعا وقيعانى دەتەكتيۆ جانرىندا جازىپ كورۋگە العاش كەڭەس بەرگەن دە وسى نورمان ميحايلوۆيچ بولعان. «اقىماقتار-اۋ, – دەپتى ولارعا اتاقتى بارلاۋشى, – جينالىپ الىپ, بوس ءسوزدى قۇر ساپىرعانشا, ءبىر-بىرىڭە جۇيەلى اڭگىمە ايتىپ, ونى قاعازعا ءتۇسىرىپ, دەتەكتيۆ روماندار جازساڭدارشى». بۇل تۋرالى گەورگي ۆاينەر ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە دە ايتقان. نورمان بورودين ولارعا شىعارمالارىن بەس-التى بەتتىك اڭگىمە جازۋدان باستاۋعا كەڭەس بەرگەن. اڭگىمە جازساڭدار, باستىرىپ بەرەمىن دەپ تە ۋادە ايتقان. اعايىندى ۆاينەرلەر ناقتى ءبىر وقيعانى نەگىزگە الىپ, ىسكە كىرىسەدى. جازۋعا ابدەن بەرىلگەن ەكەۋى ەكى اي ىشىندە التى ەمەس, التى ءجۇز بەت جازىپ تاستايدى. كەيىن تانىمال بولعان «چاسى دليا ميستەرا كەللي» رومانى ومىرگە سولاي كەلگەن.  ونى بۇلار قولجازبا كۇيىندە نورمانعا اكەلىپ كورسەتەدى. ول كىسى ونى «سوۆەتسكايا ميليتسيا» جۋرنالىنا اپارىپ بەرەدى. اعايىندى ۆاينەرلەر روماندى جازۋشى يۋليان سەمەنوۆقا دا كورسەتەدى. ول بولسا قولجازبانى «ناش سوۆرەمەننيك» جۋرنالىنا ۇسىنادى. ءساتىن سالعاندا, شىعارمانى ەكى جۋرنال دا ۇناتىپ, باسىپ شىعارادى. وسىدان سوڭ اعاي­ىندىلار نورمان ءبوروديندى قا­لامگەر يۋليان سەمەنوۆپەن تا­نىس­تىرعان. ناتيجەسىندە «كوك­تەم­نىڭ ون جەتى ءساتى» ومىرگە كەلەدى… – نورمان ءبوروديننىڭ قايتىس بولعان ۋاقىتى بەلگىلى مە؟ ول كىسى يۋ.سەمەنوۆتىڭ رومانى بويىنشا تۇسىرىلگەن ت. ليوزنوۆانىڭ «كوكتەمنىڭ ون جەتى ءساتى» ءفيلمىن كوردى مە ەكەن؟ كورسە, ونىڭ اتالمىش كينو تۋرالى پىكىرىن ەستىگەن ادام بار ما؟ – نورمان بورودين قايتىس بولارىنان ءبىر جىلداي بۇرىن, ياعني 1973 جىلى تەلەديداردان تاتيانا ليوزنوۆا تۇسىرگەن ايگىلى «كوكتەمنىڭ ون جەتى ءساتى» سەريالىنىڭ پرەمەراسىن كورگەن. سول كەزدە قاسىندا بولعاندار تەك وعان ءفيلمنىڭ ۇناعانىن ايتادى. ال نەگىزى تالانتتى بارلاۋشى نورمان ءبوروديننىڭ ءشتيرليتستىڭ ءپروتوتيپى ەكەنىن سول كەزدە جاقىندارى مەن رومان اۆتورىنان باسقا ەشكىم بىلمەگەن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەندەر, جانبولات اۋپباەۆ, قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»  قاراعاندى  سۋرەتتەردە: «يندۋستريالنايا كاراگاندا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ۆ.ي.رىجكوۆ; اتى اڭىزعا اينالعان بارلاۋشى, ءومىرى شتيرليتس وبرازىنا نەگىز بولعان ن.بورودين