قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى
ۇندەۋى
قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, تاعدىرلى ماسەلەنى ۇسىنباقپىن. بۇل – كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ. ءبىزدىڭ الدىمىزدا بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ مىندەتى تۇر. قازىر زاماننىڭ ديدارى وزگەردى. ءبىز دە وزگەرۋگە ءتيىسپىز. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن دە جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى. مەن ەلدىڭ مۇددەسى مەن زاماننىڭ تالابىن, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ وسىنداي بايلام جاسادىم. ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى اتقارىلعان ىستەردى باياندادى. رەفورما ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا ىسكە اسادى. بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى رەتتەۋدەگى ءبىرشاما وكىلەتتىكتەرىن ۇكىمەتكە جانە باسقا دا اتقارۋشى ورگاندارعا بەرگەن ءجون. سوندا بۇل سالاعا ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر جانە اكىمدىكتەر تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن بولادى. وكىلەتتىكتەردى بەرۋ ءتيىستى زاڭداردى وزگەرتۋ ارقىلى ىسكە اسادى. بۇل وزگەرىستەردى ۇكىمەت قازىرگى پارلامەنتتىڭ سەسسيانىڭ اياعىنا دەيىن پارلامەنتكە ەنگىزۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, ودان دا كۇردەلى مىندەت – بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە تەڭگەرىمدى ەتۋ. وسى رەفورمانىڭ اياسىندا ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتەمىز. پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭگەن پارتيا ۇكىمەت قۇرامىن انىقتاۋعا تۇبەگەيلى ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇل مينيسترلەر كابينەتىنىڭ وكىلەتتى بيلىك الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. تيىسىنشە, بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ اتقارۋشى بيلىككە باقىلاۋىن كۇشەيتەدى. ايتىلعان ەكى باعىتتىڭ قاي-قايسىسى دا جاۋاپكەرشىلىك پەن كاسىبيلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىن كۇشەيتەدى. جۇمىس توبى بارلىق سۇراقتاردى جان-جاقتى زەرتتەپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارۋ ءۇشىن ۇسىنىستار جيىنتىعىن ازىرلەۋى قاجەت. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! مەن سىزدەرگە ەلىمىز ءۇشىن قاعيداتتى ماسەلە بويىنشا قايىرىلىپ وتىرمىن. بۇل – مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ. مەنىڭ وكىمىممەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ولار جامان جۇمىس ىستەگەن جوق. مەن توپتىڭ جۇمىسى تۋرالى ەسەپتى تىڭدادىم. الداعى رەفورما ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ قيسىنى مەن تۇتاستاي قازىرگى زامانعى دامۋ قيسىنىنا ارقا سۇيەيدى. نەگىزگى ءمانى – پرەزيدەنت ءوزىنىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرەدى. كۇشتى پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكال بىزگە مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى وراسان قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ بارىسىندا قاجەت بولدى. بۇل ۋاقىتىندا ءوزىن اقتادى. ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز ءدال وسى جۇيە كەزىندە جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل رەفورما باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. ءبىز جاڭا مەملەكەت, جاڭا ەكونوميكا, جاڭا قوعام قۇردىق. ءبىز ىرگەسىن قالاعان دامۋ تراەكتورياسىنىڭ دۇرىستىعىن تاريحتىڭ ءوزى قۋاتتاپ وتىر. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتكەن كەزدە ءبىز ءوزىمىزدىڭ تابىستارىمىز تۋرالى, ونىڭ ىشىندە بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ, پرەزيدەنتتىك جۇيەنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتتىق. الايدا, الەم بۇگىندە كوز الدىمىزدا وزگەرىپ جاتىر. قوعامدىق ۇدەرىستەردىڭ جىلدامدىعى مەن كۇردەلىلىگى قازاقستاندا دا ارتىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە ءبىز الداعى كەزەڭ الدىمىزعا مىندەتتى تۇردە كولدەنەڭ تارتاتىن جاھاندىق جانە وڭىرلىك سىن-قاتەرلەرگە قالاي قارسى تۇراتىنىمىزدى ويلاستىرۋعا ءتيىسپىز. ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورمانىڭ ءمانى بيلىك وكىلەتتىكتەرىن سارابدالدىقپەن قايتا بولۋدە, تۇتاستاي ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋدا جاتىر. پرەزيدەنت ءۇشىن جاڭا جاعدايلاردا ستراتەگيالىق فۋنكتسيالار, جوعارعى ءاربيتردىڭ بيلىكتىڭ تارماقتارى اراسىنداعى قاتىناستارداعى ءرولى باسىم بولادى. مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق, سىرتقى ساياساتقا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىنە كۇش-جىگەر جۇمىلدىرادى. بۇل رەتتە ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ ءرولى ايتارلىقتاي كۇشەيەدى. اتالعان جۇمىس ەكى شەشۋشى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەتىن بولادى. بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى رەتتەۋ جونىندەگى زاڭىمەن بەكىتىلگەن وكىلەتتىكتەرىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن ۇكىمەت پەن باسقا دا اتقارۋشى ورگاندارعا بەرۋ كەرەك. اتالعان سالاعا تولىق كولەمىندە ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. وكىلەتتىكتەردى بەرۋدى ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ۇكىمەتكە نەمەسە پارلامەنتكە بەرۋگە بولاتىن 40 شاقتى وكىلەتتىك بار. بۇل تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ ءۇشىن ۇكىمەت پارلامەنتكە ۇستىمىزدەگى سەسسيانىڭ اياعىنا دەيىن باسىم رەتپەن ەنگىزەدى. ەكىنشىدەن, بۇدان دا كۇردەلىرەك مىندەت – بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە تەڭگەرۋ. پارلامەنتتىڭ ۇكىمەت جاساقتاۋداعى ءرولىن كۇشەيتۋ, مينيسترلەر كابينەتىنىڭ دەپۋتاتتار كورپۋسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. پارلامەنتتىك سايلاۋلاردا جەڭىسكە جەتكەن پارتيا ۇكىمەتتى جاساقتاۋعا شەشۋشى تۇردە ىقپال ەتەتىن بولادى. وسىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىگىن بۇرىنعىداي پرەزيدەنتتىڭ ەمەس, جاڭادان سايلانعان ءماجىلىستىڭ الدىندا توقتاتۋى زاڭدى بولماق. ۇكىمەت مۇشەلەرىنە پارلامەنت پالاتالارى تاراپىنان سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ءتارتىبىن وڭايلاتۋ قاجەت. ول بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ اتقارۋشى تارماققا باقىلاۋ جاساۋىن كۇشەيتپەك. ۇكىمەتكە, ول سول ءۇشىن تولىق جاۋاپكەرشىلىكتە بولاتىنداي, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى بەكىتۋدى تاپسىرۋ ورىندى بولماق. ۇكىمەتتىڭ وزىنە ونىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردى قۇرۋ مەن تاراتۋ قۇقىعىن بەرۋگە بولادى. پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اكتىلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ كۇشىن جويۋ بولماسا توقتاتۋ قۇقىعىنان باس تارتا الادى. مۇنىڭ ءبارى اتقارۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ونىڭ باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, قاجەتتى وكىلەتتىكتەر بەرەدى. زاڭ كۇشى بار پرەزيدەنت جارلىقتارىن قابىلداۋ مۇمكىندىگى تۋرالى نورما كوكەيتەستىلىگىن جويدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە قاتىستى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلادى. ونىڭ سىرتىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, سوت جۇيەسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ تالاپ ەتىلەدى. سونىمەن بىرگە, بىزگە ءوز كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىمىزدىڭ بۇلجىماستىعىنا ءسوزسىز كەپىلدىك قاجەت. جۇمىس توبى ودان ءارى دە جۇمىس ىستەي بەرەتىن بولادى, ولاردىڭ وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى زەرتتەپ جانە ودان ارعى قوعامدىق تالقىلاۋ ءۇشىن ۇسىنىستار پاكەتىن دايىنداۋى قاجەت. ۇسىنىلىپ وتىرعان باعدارلاما ءۇش مىندەتتى شەشۋگە جاعداي جاسايتىن بولادى. بىرىنشىدەن, كوپتەگەن جىلدارعا كۇنى بۇرىن ساياسي جۇيە تۇراقتىلىعىنىڭ قورىن جاساۋ. ەكىنشىدەن, ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قازىرگى زامانعى سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ قايتارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى مەحانيزمىن بەرمەك. ءيا, بۇل باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم كۇردەلى جۇيەسى, بىراق قوعام دا نەعۇرلىم كۇردەلى بولا ءتۇستى. مەن پرەزيدەنت يە وكىلەتتىكتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن بەرۋگە سانالى تۇردە بارىپ وتىرمىن. مەن مۇنى جالعىز عانا ماقساتپەن – ەلدى باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى, زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىن. ۇشىنشىدەن, الەمدە مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ امبەباپ مودەلى جوق. ءبارى دە ىزدەنىس ۇستىندە. حالىقارالىق تاجىريبە شەڭبەرىندە ءىس-قيمىلدار جاسايتىن ماسەلەلەر بولا تۇرسا دا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ, كەيدە ەرەكشە شەشىمدەرىمىزدى تابا وتىرىپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ بوگدە مودەلدەرىن كوشىرىپ الۋمەن ەشقاشان اينالىسقان ەمەسپىز. ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان رەفورما ەڭ الدىمەن ءوز تاجىريبەمىزگە جانە قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە ارقا سۇيەيدى. رەفورمالار باعدارلاماسى – ول قازاقستان قاي باعىتتا جۇرەدى دەگەن ساۋالعا ءبىزدىڭ جاۋابىمىز. جاۋاپ ايقىن جانە دايەكتى – دەموكراتيالىق دامۋ جاعىنا قاراي. ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مەن جاريالاناتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جوباسىن جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىم. ءتيىستى جارلىق شىقتى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ بولاشاق دامۋىنا جاۋاپ بەرەدى جانە بەس ينستيتۋتتىق رەفورماعا سايكەس كەلەدى. «اشىق ۇكىمەت» اتتى بەسىنشى پۋنكت ءدال وسى وكىلەتتىلىكتەردى ەلەۋلى تۇردە قايتا ءبولۋدى قاراستىرعان بولاتىن. بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى ءتيىمدى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ولاردىڭ اراسىندا ءتيىستى تەپە-تەڭدىكتەر مەن اراسالماقتار قۇرۋ ماڭىزدى.
