جەر قادىرىنە جەتتىك پە؟

وسى شولۋشى باعانىن جازاردىڭ ال­دىندا ءبىر جاعى اقىل-كەڭەس, ءبىر جا­عى كوپشىلىك پىكىرى بولسىن دەپ «قان­داي تاقىرىپتى كوتەرگەنىمىز ورىن­دى؟» دەگەن ماعىنادا ارىپ­تەس­تە­رىمىزدىڭ اراسىندا شاعىن ساۋال­نا­ما جۇرگىزگەن ەدىم. تىلدەسكەن ال­تى ادامنىڭ اراسىندا ەكەۋى جەر تا­­قىرىبىندا جازعانىمىزدى ءجون دەپ تاپتى. سونداعى كەلتىرگەن ۋاج­دە­رى مىناۋ: «مەنىڭ ويىمشا, حالقىمىز ءالى دە بولسا, جەر قادىرىنە جەتە قويماعان سەكىلدى. وعان مىسالدى الىستان ىزدەمەيمىن, ءبارى دە كوزگە ۇرىپ, كورىنىپ تۇر. كوپتەگەن وڭىرلەردە قازاق ءۇيىنىڭ اۋلاسى, ادەتتە, تاقىر كۇيىندە بوس جاتادى. سول شاعىن اۋلانىڭ ءوزىن كۇتىپ-باپتاۋ, وعان اعاش وتىرعىزىپ, جاسىل جەلەكپەن كومكەرۋ دەگەندى بىلمەيدى. بىراق ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتە, قۇدايعا شۇكىر, ولاي ەمەس. جەردىڭ بوسقا جاتپاي جايناپ تۇرعانىن جاقسى كورەمىز. الدە, بۇل باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا بىزدە جەردىڭ تاپشىلىعىنان, جازدىڭ ۇزاقتىعى مەن سۋدىڭ مولدىعىنان تۋىنداعان دۇنيە مە ەكەن؟! مىنە, وسى جاعىن جازىپ, حالىققا وي سالۋ كەرەك», دەدى وڭتۇستىكقازاقستاندىق جۋرناليست قارىنداسىم. ەكىنشى ارىپتەسىم مىناداي وي ايتتى: ء«بىزدىڭ الماتى وبلىسىنداعى اۋىلىمىزعا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كورەيلەر كەلىپ, جەردى جالداپ الىپ, وعان پياز ەكتى. جالداعاندارىن قايتەيىن-اي, كەيىن سول جەرگە ەشتەڭە شىقپاي قالدى. پياز دەگەنىڭىز جەردىڭ بارلىق قۇنارىن سورىپ الىپ, ونى جارامسىز ەتىپ تاستايدى ەكەن عوي. جازدىگۇنى بارا قالساڭىز, سول جەردەن ەندى بورپىلداعان بوس توپىراقتى  عانا كورەسىز. وسىنى كورگەندە, مەن پياز وسىرۋشىلەردىڭ نەگە ەلدەن ەلدى, جەردەن جەردى ارالاپ جۇمىس ىستەيتىندىگىن ۇققانداي بولدىم. ولار گۇلدەن بال سوراتىن ارالار سەكىلدى. قۇنارلى جەردى تاڭداپ الىپ, پياز ەگەدى دە, قاجەتتى ءونىمىن العان سوڭ تايىپ وتىرادى. مىنە, وسى جاعدايدى حالىققا جەتكىزىپ, ەسكەرتۋ كەرەك. ەگەر ءبىز جەردى ماتەريالدىق يگىلىك كوزى دەپ باعالاساق, ونىڭ وندىرگىشتىك قاسيەتىن ەسەپكە الا وتىرىپ, كۇتىپ-باپتاپ, ايالاي بىلسەك, سول جەردى جالعا بەرگەنشە ءوزىمىز جۇمىس ىستەر ەدىك قوي», دەدى ول. وسى اڭگىمەلەردى ەستىگەن سوڭ ويعا قالدىق. جەردىڭ مەملەكەتتىك مەنشىگى تو­لىق مويىندالعان كەڭەستىك جەتپىس جىل ۋاقىتتان كەيىن اقىرى ءبىزدىڭ حال­قىمىزدىڭ بويىنا دا «جەر يەسى» دەگەن ۇعىم بىرتە-بىرتە ءسىڭىسىپ كەلە جاتقان سەكىلدى. بىراق مۇنىڭ ءوزى دە جەردى ءوندىرىستىڭ باستى قۇرالى رەتىندە كۇتىپ-باپتاۋ, ونىڭ قادىرىن ۇعۋ, ءوزىنىڭ عانا ەمەس, ءوز اۋلەتىنىڭ بولاشاعىن جەرمەن بايلانىستىرۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىندەي دەڭگەيگە جەتە قويعان جوق. ويتكەنى, ءبىزدىڭ «جەر يەلەنۋ» جونىندەگى قازىرگى تۇسىنىگىمىز ونى مەنشىكتەپ العاننان كەيىن ەكىنشى بىرەۋگە تابىس تابۋ ماقساتىندا مول قارجىعا ساتۋ نەمەسە جالعا بەرۋدىڭ اينالاسىندا عانا قالىپتاسىپ وتىر. ارينە, جەر تۋرالى قازاق حالقىنىڭ دا وزىندىك تاريحي تۇسىنىگى بار. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ونى «كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن تۋعان جەر», «اتامەكەن» تۇرعىسىندا قادىرلەگەن. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا ونى كيەلى دەپ ءتۇسىنىپ, قاجەت بولسا, جەر ءۇشىن جانىن قيعان. بىراق, بىزدە ونى ماتەريالدىق يگىلىك كوزى رەتىندە باعالاۋ ءالى دە بولسا كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. حالقىمىزدىڭ بويىندا جەردى اتامەكەن رەتىندە قادىرلەۋ قاسيەتىنىڭ مىعىم ەكەندىگىن بىلتىرعى جىلى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكە مەنشىككە بەرۋ تۋرالى ايتىس-تارتىس­تار كورسەتىپ بەردى. سول كەزدە ادامدار ەرەۋىلگە وزدەرىنىڭ يەلىكتەرىندەگى جەر تەلىمدەرى ءۇشىن ەمەس, جالپى قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالاسى ءۇشىن شىقتى. ولار شەتەلدىكتەرگە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋگە قارسى بولدى. حالىقتىڭ بويىنداعى وسى قاسيەتتى ەلباسى دا باعالادى. ەگەر جە­رىمىزدى وسىلاي قورعاي بىلسەك, ءبىز­دى جاۋ المايتىندىعىن ايتتى. ءسوي­تىپ, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى تۋرالى جاڭا زاڭعا 5 جىلعا موراتوري جاريالادى. سونىمەن قاتار, جەردى ماتەريالدىق يگىلىك رەتىندە باعالاۋىمىزدىڭ ءالى كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانىن دا جاسىرمادى. «بۇل سالادا ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. وتاندىق فەرمەرلەر ءبىر گەكتار جەردەن ورتا ەسەپپەن 400 دوللاردىڭ ءونىمىن الادى. ءدال وسى كورسەتكىش اقش-تا 1,5 مىڭ دوللاردى, گەرمانيادا – 2800, فرانتسيادا 3200 دوللاردى قۇرايدى», دەي كەلە وسىنداي سەبەپتەردەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭا تەحنيكاعا, جاڭا تەحنولوگيالارعا, سۋعارۋ جۇيەلەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇقتاج بولىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. ءيا, جەردى باسقادان قورعاي ءبىلۋ ءبىر ماسەلە دە, ونىڭ تيىمدىلىگىن كورۋ ەكىنشى ماسەلە. ەگەر ءوز يەلىگىمىزدەگى الاقانداي جەردى ۇقساتا الماي وتىر­ساق, ءبىر وزىنە بىرنەشە مەملەكەت سىياتىن الىپ دالامىزدىڭ پايداسىن قالاي كورمەكپىز؟ سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»