ءومىر كوشىمىز ءورىستى

كەيبىرەۋلەر قيماستىقپەن ەسكە الا بەرەتىن كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ جالپى ابسوليۋتتىك سانى ارتقانىمەن, ءوسىمى جىلدان-جىلعا ازايا بەردى. اسىرەسە, قالالى جەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتار ەكى بالامەن شەكتەلىپ قالدى. ويتكەنى, دۇنيەنىڭ ءبارى تاپشى, ءۇي تار, تابىس تومەن. بالالاردىڭ باسقالاردان قالماي, تەڭ ءوسۋى ءۇشىن جاقسى كيىم «تۇسىرە الاتىن», جاقسى تاماق «اپەرە الاتىن», وسكەلەڭ تالاپتىڭ جاقسى تۇرمىستىق زاتتارىن «الىپ بەرە الاتىن» «بلات» دەپ اتالاتىن تامىر-تانىستارىڭ, قۇدا-جەگجاتتارىڭ, جەرلەستەرىڭ بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءوزىڭنىڭ دە «بىردەڭە تۇسىرە الاتىن» قابىلەتىڭ بولۋى ءتيىس. مىنە, وسى «كەرەكتەردىڭ» ءبارى, سايىپ كەلگەندە, بالا سانىن شەكتەپ, ەكەۋدەن اسىرماۋعا بايلاپ تاستاعان. جالعىز قازاق ەمەس, بارلىق كەڭەس وداعىنىڭ حالىقتارى دا وسىنداي كۇي كەشتى. تەك تيگەندى كيىپ, بەرگەندى ءىشىپ جۇرە بەرەتىن قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ اۋىلدىق جەردە تۇراتىندارىنىڭ ءوسىمى عانا تەجەلگەن جوق. قازىر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كسرو كەزىندەگىدەن اسا شارىق­تاپ كەتپەسە دە, ايتەۋىر, تاپ­شى­لىق جويىلدى. «جەمەسەڭ دە ماي جاقسى, بەرمەسە دە باي جاقسى» دەگەندەي, «دەفيتسيت» دەگەن جويىلىپ, دۇكەندەردە بارلىق جاقسى دۇنيە ەركىن ساتىلاتىن بولعان سوڭ, حالىق­تىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. قىمبات دۇنيەنى بىردەن الماسا دا حالىق ءبارىبىر وعان قول جەتكىزىپ, ەشكىمنەن قىسىلىپ-قىمتىرىلمايتىن جاقسى كيىم, جاعالى تون الىپ جەتىلىپ قالدى. بالكي سوندىقتان دا شىعار, ايتەۋىر قازىر, قۇدايعا شۇكىر, ءوسىم بار. قالالى جەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ءوزى 4-5 بالادان ءوسىرىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا 7 ميل­ليوننان ارتىق ازامات ومىرگە كەل­گەن ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حال­قىنىڭ سانى 17 ميلليوننان استى. دەموگرافتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنداي وسىمگە جەتىپ وتىرعانىمىز مەديتسينا مەن جاس وتباسىلارىن قولداۋدىڭ ارتقان­دىعىنىڭ ناتيجەسى كورىنەدى. قول­جەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋ ارتا تۇسسە, حالىق سانى ودان ءارى دە ءۇزىلىسسىز وسكەلى تۇر. كەڭەس وداعى جىلدارىندا بارلىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسىمى مەن كەمۋى 1913 جىلمەن سالىستىرىلاتىن ەدى عوي. سول سياقتى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كومي­تەتىنەن الىنعان كورسەتكىشتەردى ءبىز كسرو-نىڭ سوڭعى 1991 جىلىمەن سالىستىراتىن بولساق, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا (2016 جىل ءالى شىعارىلماعان) مىناداي ايىرماشىلىقتاردى كورەمىز: ادام جاسىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى 1991 جىلى 67,6 بولسا, 2015 جىلى – 72 جاس; 1000 ادامعا شاققانداعى ءولىم-ءجىتىم 1991 جىلى 8,2 بولسا, 2015 جىلى – 7,48; جاس بالانىڭ ءولىمى 1000 ادامعا شاققاندا 1991 جىلى 27,3 بولسا, 2015 جىلى – 9,34, ياعني ءۇش ەسە ازايعان. 100 مىڭ ادامعا شاققانداعى انا ءولىمى 1991 جىلى 67,2 بولسا 2015 جىلى 12,5. ياعني, انا ءولىمى بەس ەسە ازايعان. ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, سالىنىپ جاتقان جۇزدەگەن الەۋمەتتىك نىساندار, سونىڭ ىشىندە جوعارى بىلىكتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتە الاتىن دارىگەرلىك كەشەن­دەردىڭ تيىمدىلىگى كوزگە كورىنىپ تۇر. ال بالاباقشا جاسىنداعى بوبەك­تەر سانى 1991 جىلى 1 ميلليون 23 مىڭ بولسا, 2015 جىلى 758,8 مىڭ بولىپتى. سول سياقتى مەكتەپ وقۋ­شى­لارىنىڭ سانى دا تومەن. 1991 جىلى ولار 3 ميلليون 147 مىڭ بول­سا, 2015 جىلى 2 ميلليون 799 مىڭ ەكەن. الايدا, ءوسىم رەسۋرستارىنا قارا­عاندا, بۇل كورسەتكىشتەرگە جاقىن جىل­داردا-اق جەتىپ, اسىپ تۇسەتىن بولا­مىز. قازىردىڭ وزىندە, نەگىزىنەن تۋ­دىڭ ەسەبىنەن ارتاتىن جىلدىق تابي­عي ءوسىم 1991 جىلعىدان ارتىق. ناق­تى­راق ايتساق, ول 1991 جىلى 218 850 ادام بولسا, 2015 جىلى – 266 372 ادام. تاعى ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتەتىن بولساق, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2016 جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا قازاقستاندىقتار سانى 2015 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 255,1 مىڭ ادامعا ارتقان. بوگدە قاتەر­لەر مەن اپاتتاردان قۇداي ساق­تاپ, وسىنداي قارقىنمەن وسە بەرە­تىن بولساق, الداعى جىلداردىڭ وكىن­دىرمەسى انىق. قازىر قازاقستاندىق قالا حالقى­نىڭ ۇلەسى دە 60 پايىزعا جەتىپ قالدى. ونىڭ ىشىندە بۇكىل حالىقتىڭ 65 پايىزىنان اسقان قازاقتاردىڭ ۇلەسى ۇلكەن. بارلىق ەلدە مەملەكەت قۇراۋشى حالىقتىڭ قالاداعى ۇلەسى ارتىق بولۋعا ءتيىستى ەكەن. دەمەك, بۇل دا قازاقستاننىڭ ءومىر كوشىنەن قالماي, قارىشتاپ ءوسىپ, وركەندەپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەسەك, جاراسار. جاقسىباي  سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»