ماسكەۋلىك قازاق نەمەسە ساكەننىڭ «اقساق كيىك» ءانى جايىندا

كورە قالسا جىلىۇشىراپ: «قاراعىم-شى­­راعىم» دەپ جا­نى قالماي جايىڭدى سۇ­راپ, جولدا كورسە «ساپار وڭ بول­سىن» دەپ قاۋ­قىلداپ, ءبىر ءىس جاسالسا «اللاعا تاۋبە», «ار­تى قايىرلى  بولسىن» دەپ بارىنە ءشۇ­كىر­شىلىك ەتىپ وتىراتىن كەڭ­پە­يىلدى, بارلىق ادام­عا تەك جاق­سىلىق ويلاپ تۇ­را­تىن جومارت جۇرەكتى, دارحان قازاقتى وسى كۇنى سا­رى­ارقادان تابۋ دا قيىن. ال ەندى وندايدى ءماس­كەۋدەن كورەمىن دەپ ەشكىم دە ويلاماس ەدى. ۇستىمىزدەگى جىلعى قاڭتاردىڭ اياعىندا بەل­­­گىلى فيلولوگ-عالىم ديحان قام­زابەكوۆ باس­تاعان ءتورت ادام ءماس­كەۋدەن سماعۇل ءسا­دۋاقاسوۆتىڭ ءسۇ­يە­گىنىڭ ك ۇلىن اكە­لۋگە بار­عا­نىمىزدى «ەگەمەنگە» جازعان ەدىك. («الاش ار­داقتى­سى­نىڭ رۋحى ەلگە ورال­دى»,  25.­01.­2011 جىل). ءبىزدى قا­زاق­ستان­نىڭ رەسەيدەگى ەلشى­لىگى­نىڭ وكىلدەرى, سو­نىڭ ىشىندە سەرىك­قالي بايمەنشە باس­تاعان جىگىتتەر قارسى الىپ, اياق-قولى­مىز­دى جەرگە تيگىزبەي الىپ ءجۇر­گەنىن دە ايت­قان بو­لاتىنبىز. ولار سون­داعى قازاق دياس­پو­راسى وكىلدەرىن دە سما­عۇلدىڭ رۋحىن شى­عارىپ سالۋعا شا­قىرعان ەكەن. ءماس­كەۋدە قازاق ءما­دە­نيە­تىنىڭ «مۇراگەر» دەپ اتا­لاتىن ۇيىمى با­رىن بۇرىن دا تالاي رەت ايت­قانبىز, كوپپەن بىرگە سول ۇيىمنىڭ وكىلى دەگەن ءبىر اقساقال دا ءجۇردى. الگى كىسى قاۋ­قىلداعان, ما­ڭا­يىن­دا­عى جاستاردىڭ بارىنە «قا­را­عىم-شى­را­عىم­دا­عان» ءبىر كەڭپەيىلدى جان ەكەن. سولتۇستىكتىڭ سۋى­عىنداي ورتاعا مۇن­داي ادام قاي­دان كەلە قالعان, ءداۋ دە بولسا ءبىر بالا­سى­نىڭ نەمەسە نە­مە­رەسىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, قا­زاقتىڭ قا­لىڭ ورتا­سىنان جۋىردا عانا كوشىپ كەل­گەن ادام شى­عار دەپ وي­لاپ ەدىك. سويتسەك... اق­ساقالدىڭ ءماس­كەۋدە تۇر­عانىنا 60 جىل بو­لىپتى... ماسساعان... ءوزىنىڭ جاسى 83-تە ەكەن. مۇنداي كىسىنىڭ تاعدىرىمەن تەرەڭىرەك تانىسپاۋ ءبىز ءۇشىن كا­سىبي كۇنا بولار ەدى, سوندىقتان ءبىر ارەدىكتە اق­ساقالدى اڭگىمەگە تارتتىق. – مەنى نە ءۇشىن جازباقسىڭ, شىراعىم, مەنىڭ ەشقانداي ەلدەن ەرەك ەڭبەگىم جوق, ماسكەۋدە تۇراتىندىعىم ونەر ەمەس قوي, سەن ودان دا ساكەن سەيفۋلليننىڭ «اقساق كيىك» دەگەن ولەڭىنىڭ تا­ريحىن جازشى. سول ءاندى ەستىسەم... جان-دۇنيەم بوساپ جۇرە بەرەدى. ءال­مىرزا نوعايباەۆتىڭ ايتقانىن ەستىدىم, ءوزىم كاسسەتاسىن قولعا تۇسىرە الماي ءجۇرمىن, دەدى اقساقال كۇرسىنىپ. قايدار قۇماربەكوۆ اعامىز شىعىس قا­زاقستان وبلىسىنىڭ ور­تالىعى وسكەمەن قا­لاسىنىڭ جا­نىنداعى ايىرتاۋ, كوكتال دەگەن اۋىلداردىڭ ماڭىنداعى قو­نىستا 1928 جى­لى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ايتۋىنا قاراعاندا, اكەسى اۋدان كولەمىنە بەلگىلى ادام بو­لىپتى. سوعىس اياقتالعان جىلدارى كور­شىسىنىڭ كور­سەتۋىمەن سوتتالىپ, قاراعاندىداعى لاگەرگە ايدالىپ كەتىپتى. سونداعى جاساعان «قىل­مى­سى»: سوعىمعا بۋاز بيە سوي­عان­دىعى ەكەن. ول كەزدەگى زاڭ بو­يىنشا ءوزىنىڭ مالى نەمەسە سا­تىپ ال­عاندىعىنا قارامايدى, مۇنداي مال سوي­عان ادام بىردەن قىل­مىس­كەر بولىپ تا­نىلادى. ىشىندە ءتولى بار مالدى قازاق جاي دا سويمايدى عوي, تەك بىلمەي قالعاندا بولماسا. بيەنىڭ ىشىنەن ق ۇلىن شىققانىن كور­گەن «قىراعى» كورشى «ۇلكەن قىلمىستى» دەرەۋ جەتكىزە قويىپ, اكەسىن سول بويى ايداپ كەتەدى. ول سول كەتكەننەن ورالماي, قارا­عان­دىدا قايتىس بولعان ەكەن. وسى وقيعا اسەرشىل جىگىتتىڭ جاس جۇرەگىن اۋىر جارالاپ, ول كورشى-كولەمنەن كوڭىلى قات­تى قا­لادى دا, كوز كورمەس, قۇلاق ەستىمەس الىس جاققا كەتكىسى كەلەدى. ءسويتىپ, 1948 جى­لى ماسكەۋدەن ءبىر-اق شىعىپتى. تەمىر جول ينستيتۋتىنا سىرت­تاي وقۋعا ءتۇسىپ, ماسكەۋدىڭ ءار­تۇرلى مەكەمە, كاسىپ­ورىن­دارىندا قىز­مەت ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە سۋ شارۋاشىلىعى ينس­تي­تۋتىندا, تەمىر جول قۇ­رى­لى­سىندا ەڭبەك ەتكەن. ەڭ ۇزاق جۇمىس ىستەگەن كاسىپورنى «مەتروستروي» ەكەن. سونىڭ ىشىندە قاقاڭ «كومسومولسكي پروسپەكت» ستان­ساسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىس­قا­نىن ەسكە الدى. «ارينە, مەترو­قۇ­رى­لىستىڭ تولىپ جات­قان قىزىعى مەن شىجىعى بولدى, بىراق ونىڭ ساعان اتۇستىندە قايسىبىرىن اي­تايىن», دەيدى قارت. «مەتروسترويدان» كەيىن جوبالاۋ ينس­تيتۋتىنا اۋىسىپ, سوندا دا ءبىراز جىلدار قىز­مەت ەتىپتى. «وزبەكستان مەن ءتۇر­كى­مەنستان رەسپۋبليكالارى تۇ­راقتى وكىلدىكتەرىنىڭ قۇ­رى­لىسىن جو­بالاۋعا قاتىستىم. ولارعا جا­نا­شىرلىق ءبىلدىرىپ, بولىسقان كەي­بىر ەڭبەك­تە­رىمدى ايتار ەدىم, بىراق ونىڭ قاجەتى جوق. جالپى «مەن, مەن» دەگەننەن جامان ادەت جوق», دەيدى اقساقال. دەگەنمەن, بۇل كىسىنىڭ تۋىسقان حالىققا, سون­داي-اق ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارىنا ىستەگەن يگى قادامدارى كوپ سياقتى. ماسەلەن, ەلشىلىك جىگىتتەرى كەزىندە ونىڭ «جاس تۇلپارلىقتارعا» دا قامقورلىق جا­ساعانىن اۋىزعا الدى. قازىر اقساقال زەينەتكەر. ءماس­كەۋدىڭ قاق ورتاسىندا, كەمپىرىمەن ەكەۋى عانا ءوزىنىڭ جەكە پاتەرىندە تۇرادى. جات ورتا شىمىر ەتىپ شيراتىپ, باسى-بويىن جەڭىل ۇس­تاۋعا ۇيرەتكەن سەكىلدى. قازاق­ستانداعى 83-تەگى اقساقالدارداي اۋىر قوزعالىپ, تىرسەگى دىرىلدەپ جۇرگەن جوق, قيمىل قوزعالىستارى ءالى كۇنگە شيراق. «ەكى ساياجايىم بار, جەر كولەمى 12 سوتىق, ماعان جەتەدى. ولاردى كورشىلەرىم­دى­كىنەن كەم قىل­ماي, كۇتىپ ۇستاي­مىز», دەيدى ول. ۇيدەگى اپا­يىمىز ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن ادام ەكەن, ۇزاق جىل­دار ماسكەۋدىڭ مادەنيەت سالاسىندا قىز­مەت ەتىپتى, قازىر ول كىسى دا زەينەتكەر. ءوزى قا­زاق­ستان­نان بىرنەشە جازۋشىنىڭ كىتابىن جاز­دىرىپ الىپ, وقىپ تۇرعان. سونىڭ ىشىندە ءى.ەسەنبەرليننىڭ كوپ­تومدىعى ءالى كۇنگە ساق­تاۋلى تۇرعان كورىنەدى. اعامىزدىڭ ءبىر ۇل, ءبىر قىزى بولعان. ۇلى قايعىلى قازاعا ۇشى­راپتى, ول جونىندە قارت كوپ ەش­نارسە ايتپادى. «ايتەۋىر, ءاس­كەردە ءجۇر­گەندە وپات بولدى عوي, اۋ­عانستاندا قازا تاپتى, – دەدى. – انىعىن بىلمەيمىن, ەسىمە الۋ قيىن, جۇرەگىم اۋىرادى», دەيدى كۇرسىنىپ. ال قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى ءدىن امان, ولاردان ەكى جيەن كورىپ وتىر. ۇلكەن جيەنى فاريدا نۇر­باەۆا حالىقارالىق قا­تىناستار ينستيتۋتىندا وقيدى ەكەن. كۇيەۋ بالاسى دا جاقسى قىز­مەت­تە, وسىنداعى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرىنىڭ پرو­رەك­تورى كورىنەدى. اقساقال ماسكەۋدە تۇراتىن قازاق قاريا­لارىمەن ءجيى ارالاسىپ تۇراتىنىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە سوعىس ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك اكىم اعاي دەگەن ءبىر كىسىنى قاتتى ماقتاپ وتىردى. «ول ماعان «اعاي» دەيدى, مەن ونى «اعاي» دەيمىن, ەكەۋمىز قاتتى سىيلا­سامىز», دەدى قارت. قاقاڭ ماسكەۋلىك قازاقتاردىڭ «مۇراگەر» مادەني ۇيىمى تۋرالى دا كوپ ايتىپ, ولاردىڭ جۇمىسىنا ريزاشىلىعىن  ءبىلدىردى. ونى ال­عاشقى بولىپ قۇرىسقان جىگىت­تەر­دىڭ ەڭبەگىن دە كوپ ەسكە الدى. قازىرگى ازاماتتار دا سولاردىڭ جاقسى ءداستۇرىن جالعاستىرىپ كەلەدى, ەندى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز, دەدى ول. بۇلار ءبىزدىڭ باس قوساتىن, انا تىلىمىزدە سويلەپ, ەركىن تىنىستاپ, ەمەن-جار­قىن جۇرەتىن ورتامىز. سوندىقتان وسىن­داعى جىگىتتەرگە قولدان كەلگەن كو­مەگىمدى تيگىزۋگە تىرىسامىن. وسىلاي قاراي ءجۇرۋدى جانىم قالاپ, شاقىرسا قۋانىپ قالامىن, دەيدى اقساقال. ۇلتشىل, فاشيستىك ۇيىمدار كوبەيىپ, جاس­تار بۇزىلىپ جات­قاندا ماسكەۋدە ءجۇرۋ قاۋىپتى ەمەس پە دەگەن سۇراعىمىزعا اقساقال: ءوزىڭ جاقسى بولساڭ ەشكىم دە تيمەيدى, ونىڭ ۇستىنە قازاق مۇندا ابى­رويلى. ءبىزدىڭ ەلدە بولعان جاننىڭ ءبارى دە قازاقستاندى ماق­تاپ كەلەدى. جۋىردا ءبىر ورىستىڭ شالى دا قا­زاقستاندى ماقتاپ وتىردى. ۋكرايناعا نەمەسە باسقا ءبىر ەلگە بارساڭ ءوز تىلدەرىندە سويلەپ, ورىسشا جاۋاپ بەرمەيدى, ال قازاقتار ورىس ءتىلىن سىيلايدى ەكەن, وزدەرى كىشىپەيىل دەپ ريزا بولىپ وتىردى. مەن وندايدا ءتو­بەم كوككە جەتىپ قالادى. قازاق­ستان تۋرالى ءبىر جاقسى ءسوز, ۇنام­دى لەپەس ەستىسەم سول كۇنى قۋانىپ جۇرەمىن, قۇدايعا شۇكىر, قازىرگى ابىرويىمىز جامان ەمەس. نازارباەۆ تا ءدال ۋاقىتىندا كەلگەن ادام بولدى, اۋمالى-توكپەلى زاماندا وسىنداي دانا ادامدار عانا دۇرىس باسقارا الادى. باسقا جەرلەردەگىدەي قان­توگىس, ۇرىس-كەرىس قازاقستاندا بولعان جوق, سونىڭ ءوزى ۇلكەن باقىت, دەيدى اقساقال. سولاي... سىرت قاراعان ادامعا قاقاڭنىڭ قاعاناعى قارق, سا­عا­ناعى سارق. زەينەتاقىسى جاقسى, 12 مىڭ رەسەي ءرۋبلىن الادى. كەمپىرىنىكى جانە بار. ءۇيى, سايا­جاي­لارى بار. بىراق... 60 جىلدا قازاقتىق قالىبىن بۇز­باي, ەلدى ەسىنەن ءبىر ءسات تە شىعارماي كەلە جات­قان تەگى مىقتى, سانالى ەردىڭ جانى تا­ماق­تىڭ توقتىعى مەن كويلەكتىڭ كوك­تىگىنە جۇبانا المايتىن سياقتى. «تۋعان جەردەي قايدان بولسىن», دەپ قالدى ول ءبىر سوزىندە كۇرسىنىپ. ءبىزدىڭ سماعۇلدىڭ رۋحىن ىزدەپ كەلگەنىمىزگە دە ول قاتتى تولقىدى. مىنە, وسىنىڭ ءوزى قابىرعاسى ءبۇتىن ەلدىڭ قىلىعى, قازاق ءتىرىسىنىڭ دە, ءولى ارۋاعىنىڭ دا باسىن قوسىپ جات­قانىنىڭ كورىنىسى بۇل, مەن سوعان توعايىپ وتىرمىن. بۇرىن ءبىز با­سىمىز تۇگەل قوسىلىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلەر مە ەكەن دەپ ارمانداۋشى ەدىك. ەندى سول كۇنگە جەتتىك, ينشاللا. قاراشاڭىراعىمىزدىڭ قۇتى ارىل­­ما­سىن, امسە, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى بيىك بولسىن,  دەدى ول. ءبىر كەزدە ەلدەن قاتتى وكپەمەن كەتكەن كو­ڭىل بۇل كۇندە جادىراپ, سانالى ەردىڭ جۇرەگىن ساعىنىش سەزىمى جارا­لايتىن سەكىلدى. ەلدە جالعىز قارىنداسى بار ەكەن, ونىڭ ءبىر بالا­سىنىڭ ماسكەۋدە وقۋىنا جاردەم بەرىپتى. بىراق, 60 جىل ماسكەۋلىك بولعان جان ەندى ەڭكەيگەن شاعىندا ەلگە بارا الا ما؟ ۇزاق جىلدار «ماسكەۋدە ءجۇر», «ماسكەۋدە تۇرادى» دەگەن جاساندى ماق­تاننىڭ جالعان بۋىنا ءماز بولىپ, ەلگە قايتۋعا اسىق­پاعان باسى ەندى جات جەردە تامىرى تەرەڭگە كەتىپ, ءوزى شاۋ تارتقان شاعىندا ءبارىن وزگەر­تىپ, جاڭا قادام جاساۋعا با­تىلى بارماسى بەلگىلى. ونىڭ جۇرەگىن وسى جايلار جابىر­قا­تاتىن سياقتى. ساكەننىڭ «اق­ساق كيىك» ءانى­نىڭ جانىنا جا­قىن كورىنۋىنىڭ دە سىرى سول بولۋى كەرەك. قيىرسىز, بەتپاق دالا... قۋراعان ءشول... جالعىز-اق سىرعاڭدايدى قوڭىلتاق جەل. مەڭىرەۋ... ءتىرى جان جوق... جىپ-جىل­ماعاي... ەل قايدا؟ ەل الىستا – شۋلاعان ەل... ساندالىپ كەلە جاتتى اقساق كيىك, ءبىر توقتاپ, اندا-ساندا ءالىن جيىپ... اق بوكەن ساحارانىڭ بوتاكوزى اتتى ەكەن قانداي ادام كوزى قيىپ؟.. جات ورتا, بوتەن ەل قانشا ءۇي­رەندى دەسە دە ادامعا تو­بىنان جىرىلىپ, اداسىپ قال­عان اقساق كيىكتىڭ بەتپاق دا­لاسىنداي بو­لىپ كورىنەتىن بول­سا كەرەك... (قاۋقىلداعان قا­­زاقتىڭ شالى شىنىندا دا توبىنان جى­رىلعان اقساق كيىكتەي بولىپ كورىندى بىزگە). سوندىقتان دا ادامنىڭ جانى شىرىلداپ: «ەل قايدا؟» دەپ قينالاتىنداي, بىراق «ەل الىس­تا...» دەپ نا­ليتىن سەكىلدى شەرلى جۇرەك. ءاننىڭ سوزدەرى مەن مۇڭلى سازى قارت­تىڭ جۇرەگىندەگى جارا­سىن ءدال باسقانداي. ارينە, جات جۇرتتىڭ ۇنا­سى مەن قۇلقىنا باعى­نىپ, قارىننىڭ تويعانى مەن قال­تانىڭ قامپاي­عانىنا ءماز بولاتىن تەكسىز جاندار تو­لىپ جا­تىر, ولارعا ءبا­رىبىر... ال مىنانداي اسىل­دار كوپ ەمەس. جاقسىباي سامرات. استانا-ماسكەۋ-استانا.