«ءبىز قىمىزدى الەمدىك دەڭگەيگە شىعارامىز»

– دەيدى رەسەيلىك كاسىپكەر قانداسىمىز ايدارحان قارساقباەۆ رەسەيدىڭ قوستانايمەن شەكتەسەتىن چەليابى وبلىسىنىڭ اگاپوۆ اۋدانىنداعى يۋجنىي پوسەلكەسىندە تۇراتىن قارساق­باە­ۆتاردى جاي­ىق بويى تۇگەل بىلەدى دەسەك بولار. ءيا, جالپاق رەسەيدە ەكىنىڭ ءبىرى «قارساقباەۆ» شارۋا قو­جا­لىعىنداي مىڭ جىلقى ايداپ وتىرعان جوق. نارىق سى­رىن ءاپ دەگەننەن ءتۇسىنىپ, شارۋانى ءۇيى­رىپ اكەتكەن قانداسىمىز بۇرىنعى كەڭشار ىزىندەگى ءبىر ءدۇيىم ەلدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قارساقباەۆتاردى چەليابى وبلىسىندا مەتسەنات رەتىندە دە جاقسى بىلەدى. قازاقتاردىڭ «ءبىر­لىك» مادەني ورتالىعى وسى وبلىستىڭ برەدى اۋدانىندا ۇيىمداستىرعان «جىبەك جولى» قازاق اندەرىنىڭ فەستيۆالىنە دە دەمەۋشىلىك جاساعان ايدارحان قارساقباەۆتى رەسەي قازاقتارى مەرەكەدەي قاس­تەرلەيتىن وسى جيىندا كەزدەستىرىپ, اڭگىمەگە تار­تۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. – ايدارحان باقىتجان ۇلى, رەسەي جەرىنىڭ ءدام-تۇزى جىبەرمەي وتىر­عان قانداستارىمىزدىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگى قالاي؟ – ءيا, «ءدام-تۇز» دەگەنىڭىز كوكەيىمە قونادى, ونىڭ ۇستىنە وسى جەردە كوك­تەپ-كوگەرىپ وتىرعانىمىزدى دا اي­تۋ­ىم كەرەك. قىز جىبەك شەشەمىزدىڭ «اۋە­لى باس قوسقانىم جاعالبايلى, جىلقىسىن كوپتىگىنەن باعا المايدى» دەيتىن سول اق جايىق ءوڭىرىن مالعا قاپتاتىپ, ناپاقامىزدى جەردەن تەرىپ وتىرعان ءبىر قاۋىم ەلمىز. – ەپوستىق جىردا قانشا بو­ياۋىن قالىڭداتىپ, اسىرەلەپ ايتتى دەگەنمەن دە, قازاقتىڭ بايلىعى مال, ونىڭ ىشىندە جىل­قى بولعانى راس. رەسەيدەگى قان­داس­تا­رىمىزدىڭ اراسىندا اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن ۇي­ىمداستىرۋشى­لار­دىڭ, نارىق­تىڭ سىرىن يگەرگەن كا­سىپكەردىڭ ءبىرى ءوزىڭىز دەپ ەستيمىز. اسىرەسە, جىل­قى مالىنىڭ بايلىق ەكەنىن ءدا­لەلدەپ وتىرعانىڭىز ەلدەگى ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىزدى مارقايتادى. – راحمەت. كوزىن تاپسا تەك جىلقى ەمەس, قازاقتىڭ تۇتىنعان ءتورت ت ۇلىگى دە بايلىق. ءوزىم باسقاراتىن شارۋا قوجالىعى 12 مىڭ گەكتار ەگىس القا­بىن, 2,5 مىڭ گەكتار جايىلىمدىقتى 49 جىلعا جالعا العانبىز. سول جەردە ءبىر مىڭ جىلقى, 2,5 مىڭ ءىرى قارا, 2 مىڭنىڭ سىرتىندا قوي-ەشكى جانە قۇس ۇستاپ وتىرمىز. توپىراعى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن ولكەدە قازەكەم قاشان­نان ءتورت ت ۇلىگىن باعىپ, قازى مەن قارتاسىن كەرتىپ جەپ, قىمىزىن سا­پى­رىپ وتىرعان عوي. بىراق, نارىقتىق ەكونوميكاعا اۋىسقان كەزدە رەسەيدە دە اۋىل شارۋاشىلىعى داعدارىپ قال­دى. شارۋاشىلىقتاردىڭ توز-توزى شىق­تى. سول ءبىر جىلدار بىزگە دە وڭاي تيگەن جوق. بۇرىننان باسقارعان كەڭ­شاردىڭ شەتىن بۇزباي, ساقتاپ قالۋعا تى­رىس­تىم. قازىر, ارينە, شارۋاشى­لىقتى بۇ­رىنعىدان وزگەشە جولمەن دامىتتىق. بۇگىندە رەسەيدە, جالپى, بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنا كىرگەن ەلدەر­دىڭ بارلىعىندا دا ەركىن ەكونو­مي­كالىق بايلانىس ورناعان. مۇنىڭ ءوزى شا­رۋاڭ­دى دامىتۋدىڭ, تولاعاي تا­بىس­تىڭ تەتىگى مەن كەپىلى – وندىرگەن ءونى­مىڭدى وتكى­زۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. وزگەشە جول دەپ وتىرعانىم وسى. باياعىدا كەڭشار بولىپ تۇرعان كەز­دە مالدى, ونىڭ ونىمدەرىن جوعا­رىدان كەلگەن نۇس­قاۋمەن عانا وتكى­زە­تىن ەدىك. سودان بەينەتىمىز بولعانمەن جارىعانىمىز دا شامالى ەدى. قازىر جاعداي وزگەشە. – سونىمەن وزگەشە جولىڭىزدى تاراتىپ ايتساڭىز. –تاراتىپ ايتسام, ول –تەك قانا ۇقساتۋ! اۋىل شارۋاشىلىعىندا باق­قان مالىڭ مەن ەككەن ەگىنىڭدى وزگەگە ۇستاتا سالماي, ءوزىڭ ۇقساتقاندا عانا ونىڭ قايتارىمىن كورەسىڭ. مىنە, ءبىز وسىنى جولعا قويا الدىق. باياعىدا كەڭەستىك شارۋاشىلىقتىڭ باسى-قا­سىن­دا جۇرگەن كەزدە «بيدايدى كۇنگە قاقتالىپ ءجۇرىپ ەگىپ, جيناپ بەرگەن ءبىز نەگە جارىمايمىز, ال ونى ساق­تايتىن ەلەۆاتورلار, ۇن ەتىپ تارتاتىن ديىرمەندەر بايلىققا شىلقىپ وتى­رادى؟» دەپ ويلاناتىنمىن. سويتسەم, اڭگىمەنىڭ بارلىعى دا ۇقساتۋدا ەكەن. قازىر ءبىز ءبىر قاپ ءداندى نەمەسە ءبىر باس مالدى وزگەگە ۇستاتپايمىز. ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز – قوراداعى مالدى, قوي­ماداعى ءداندى دۇكەن سورەسىنە دەيىن جەتكىزۋ. سول ءۇشىن كۇنىنە 2 تونناداي ءتۇشپارا دايىندايمىز, ۇن ءوزىمىزدىڭ ديىرمەندەردە تارتىلادى, ول ۇننان كۇنىنە 1,5 توننا نان پىسىرىلەدى. قازان-قاراشا ايلارىندا 15 توننا, ال مامىر-قىركۇيەك اراسىندا ايىنا 20 تونناعا دەيىن قىمىز ءپىسىپ, ونى ءماس­كەۋگە ارتامىز. حالال تەحنولوگياسىن جولعا قويدىق. ءبىز ءتۇشپارا, مانتى, جۇمباز ەت جاساۋ ءۇشىن شوشقانىڭ ەتىن جولاتپايمىز, كۇنىنە ونشاقتى سيىر, سونشا باس جىلقى, قوي سويا الا­مىز. ونىڭ بارلىعىن دا شاريعات جو­لىمەن باۋىزداپ, جايعاستىرامىز. جىل­قى ەتىنەن جاسالاتىن ءتۇشپارا تىم قاساڭ, سيىر مەن قوي ەتىنەن تۇيىلگەن ءتۇشپارا تىم مايلى بولىپ كەتپەۋى ءۇشىن ولارعا تاۋىق ەتىن تۋراپ ارالاستىرامىز. قۇس وسىرەتىن شارۋا­شى­لىق تا حالال تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەيدى, سوندىقتان ءبىز ولار­دىڭ ءونىمىن پايدالانامىز. وسى ۇق­ساتۋ كاسىپورىندارىمىز, شارۋا­شى­لى­­عىمىز بار – بارلىعىندا 350 ادام­عا جۇمىس بەرىپ وتىرمىز. – قىمىزدى وندىرىستىك جولعا قويعاندارىڭىز كى­سى قىزىعار­لىق­تاي ءىس ەكەن. قى­مىز­دى تابىس كوزىنە اينال­دىر­عان­دار قازاقستاندا دا بار. دەگەنمەن, ول ناۋقاندىق قانا سيپات الادى جانە كوبىنە تۇرمىس­تىق دەڭگەيدەن اسا قويمايدى. ايى­نا 15-20 توننا قىمىز دايىنداۋ تىم كوپ سەكىلدى, وعان قالاي قول جەتكىزدىڭىزدەر؟ – ءبىزدىڭ اتا-بابامىز بۇل جەردە جىلقى ۇستاپ, قى­مىز ءىشىپ كەلەدى. بىراق قالاي جاقسى دايىنداعانمەن دە ول تۇرمىستىق دەڭگەيدە عانا بولدى. ال قىمىزدى وسىنداي وندىرىستىك جولعا قويامىز دەگەن وي مەندە دە بۇرىن بولماعانىن جاسىرمايمىن. بىردە جۇمىس بابىمەن ماسكەۋدە ءجۇر­سەم, دۇكەننەن «سيىر سۇتىنەن جاسال­عان قىمىز» دەگەن سۋ­سىندى كوزىم شالىپ قالدى. دەرەۋ الىپ ءىشىپ كور­سەم, ارينە, قىمىزعا ءۇش قايناسا سور­پاسى قوسىلاتىن ەمەس. سوسىن دەرەۋ دۇكەننىڭ مەنەدجەرىن شاقىرىپ الىپ, سۋسىننىڭ قايدان كەل­گەنىن, ءوتىمدى­لى­گىن سۇراستىردىم. «ءماس­كەۋ تۇبىندەگى ءبىر شارۋاشىلىق دايىندايدى, سۇرا­نىس وتە جاقسى, سورەدە جاتىپ قال­مايدى» دەدى. مەنى «ناعىز قىمىزدى نەگە دۇكەنگە شى­عارماسقا؟» دەگەن وي مازالاي بەردى. سونىمەن, قىمىز ءون­دىرۋگە تالپىنىس جاسادىم. بيە ساۋ ءوز الدىنا, قىمىز دايىندايتىن شا­عىن تسەح جاساقتادىق. از مولشەردە بولسا دا قىمىزدى داي­ىنداپ, ءماس­كەۋدە وتەتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى ءون­ىم­دەرىنىڭ كورمەسىنە ەكى رەت قاتىس­تىم. كورمەگە قاتىس­قانداعى ماقسا­تىمىز, ەگەر سۇرانىس بولىپ جاتسا ساۋدا ورىندارىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرۋ عوي. ەكى رەت باردىق, ەكەۋىندە دە قىمىزدى ەشكىم سۇراماي, سالىم سۋعا كەتىپ قايتتىم. ءۇشىنشى رەت بارعاندا ماسكەۋ قالا­سى­نىڭ بۇرىن­عى مەرى يۋري لۋجكوۆ كورمەنى ارا­لادى. ءبىزدىڭ قاسىمىزعا كەلگەندە ءبىر كەسە قىمىزدى توڭكەرىپ سالدى دا, «مىنە, مىنانداي قىمىز ماسكەۋ ءدۇ­كەندەرىندە نەگە بولماي­دى؟» دەدى جي­نالعاندارعا. لۋج­كوۆتىڭ اناسى باش­قۇرت­ستاندا تۋعان عوي, سوندىقتان ول قىمىزدىڭ قاسيە­تىن جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. مەردىڭ الگىندەي ايتقانى مۇڭ ەكەن, سول جولى 2-3 كاسىپكەر كەلىپ, مەنىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىردى. سودان كەلە قىمىز ءوندىرۋدى ۇلعاي­تۋدى باستادىق. – قىمىزدىڭ ءوزى جانعا داۋا, ەمگە شيپا قاسيەتتى سۋسىن بولسا, ونىڭ بابى دا وڭاي ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. وندىرىستىك مولشەردە دايىن­داعان قىمىزدىڭ ساپاسى قانداي؟ – قىمىزدى قازاق عاسىرلار بويى ساۋىپ, ءىشىپ كەلەدى. انالارىمىز داي­ىنداعان ونىڭ بىرنەشە ءتۇرى دە بار. بىراق ەشقاشان قىمىز قازاق دالا­سىن­دا دا, رەسەيدە دە وندىرىستىك دارەجەگە جەتكەن ەمەس. لۋجكوۆتىڭ الگى دۋالى اۋىز سوزىنەن كەيىن بىزگە ماسكەۋدىڭ ساۋدا ورىندارىنان تۇسكەن سۇرانىم­دار قىمىزدى كوبەيتۋدى مىندەتتەدى. مەنىڭ ماماندىعىم ينجەنەر-مەحانيك بولعاندىقتان, قىمىز دايىن­داي­تىن تسەحتىڭ جابدىعىن جاساۋ اسا قيىنعا تۇسكەن جوق. جوباسىن ءوزىم سىز­­دىم. قىمىز قۇياتىن اعاشتان ءبوش­كە-كۇبىلەردى, پىسپەگىن جاسادىق ءجا­نە ءپىسۋدى قوزعالتقىشتار ارقىلى ەلەك­ترلەندىردىك. تسەحتا قانشا كولەمدە بولسا دا قىمىز 2-3 ساعات دامىلسىز ءپىسىلىپ تۇرا بەرەدى. قىمىزدى كۇبى-ءبوش­كە­لەر­دە پىسكەن سايىن ونىڭ بەتىندەگى مايى قالقىپ, ءيىسى جۇپارلانىپ, ءدامى دە جاقسارا تۇسەدى. ماسكەۋدەن الىپ كەلگەن گازداندىرىلعان, مينە­رال­دى سۋعا, شىرىنعا ارنالعان جاب­دىق جەلىسى ءبىزدىڭ قىمىزدى شولمەككە قۇيۋعا تاپتىرمايتىن قۇرال بولا قال­دى. تسەحتا قىمىزدى شولمەككە ءتورت ادام قۇي­ىپ جايلايدى, نۇكتەنى باسسا جابدىق جەلىسى تولىقتاي ىسكە قوسىلادى. قىمىز ساۋدىڭ, ءوندىرۋدىڭ حالىق­تىق ءتاسىلى اسا وزگەرتىلگەن جوق. وسى سۋسىننىڭ تەحنولوگى بولىپ جارال­عان انالارىمىزدىڭ ىزىمەن كەلەمىز. ءبىزدىڭ تسەحىمىزدا ارنايى قويما بار, الدىمەن سوعان ءسۇتتى جيىپ الامىز. ونى 7-8 ساعات اشىتۋعا قويامىز, پىسىلەدى, ودان كەيىن سالقىنداتۋ ءۇشىن توڭازىتقىشتارعا قويىلادى, ودان كەيىن شولمەكتەرگە قۇيىلادى. – قازىر كوكا-كولا, ءتۇرلى گاز­دان­دىرىلعان سۋلار, سىرا, شىرىننان جاسالعان سۋسىنداردان دۇكەندەر ءسو­رەسى ماي­ىسقان ۋاقىتتا قىمىز­دىڭ دارۋلىگىنە ماسكەۋلىكتەردىڭ كو­زىن قالاي جەتكىزدىڭىزدەر؟ – «جارناما جاساۋدى قالاي يگەر­دىڭىزدەر؟» دەسەڭىز دە بولادى. ءبىز قى­مىزدى سەگىز تونناعا دەيىن وندىرە ال­عان سوڭ عانا ءونىمىمىزدى جارنالاما­لاۋ­عا كىرىستىك. قازاقتىڭ ءتول سۋ­سى­نى­نىڭ تۋبەركۋلەزگە, اسقازان-ىشەك جول­دارىنا, دەمىكپەگە ەم ەكەنىن, ونىڭ قۇرامىندا بارلىق ەلەمەنتتىڭ كەزدەسەتىنىن, اعزانىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرە­تىنىن جارنامالادىق. سونىڭ ارقا­سىندا الگى 8 توننادان 20 تونناعا دەيىن قىمىز وندىرەتىن دارەجەگە جەتتىك. ءبىز الدىمەن ءوندىرىس-ساۋدا جەلىسىنە كىرىپ العان سوڭ, ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن عانا جارناما جاسادىق. ءبىزدىڭ سۋسىننىڭ ساپا جونىندە سەرتيفيكاتى بار, رەسەيدە وتكەن كورمەلەردىڭ ناگ­رادالارىن, ونىڭ ىشىندە التىن مەدالىن دە الىپ ءجۇرمىز. رەسەيگە قازاق قىمىزىنىڭ قانداي بولاتىنىن ءدا­لەل­دەپ ۇلگەرگەنبىز, ەندىگى ماقسا­تى­مىز ەۋروپاعا شىعۋ! قىمىزدى ءال­ەم­دىك رىنوكتا كورسەتۋ. قازىردىڭ وزىندە ساۋدا فيرمالارى گەرمانيادان, فران­تسيادان, يتاليادان ءبىزدىڭ سايتقا شىعىپ جاتادى. بىراق ءبىز وندىرىستىك ماسەلەنى شەشىپ الماي, ولارعا جاۋاپ بەرىپ وتىرعانىمىز جوق. – ول قانداي وندىرىستىك ماسەلە ەكەنىن ءبىزدىڭ وقىرماندارعا دا ايتا وتىرساڭىز. – بۇل قىمىزدىڭ باستى ماسەلەسى دەر ەدىم. ول – وسى سۋسىننىڭ ساقتاۋ مەرزىمىنىڭ ۇزارتىلۋى. ماسكەۋگە ارت­قان قىمىز 45 كۇنگە دەيىن اينىماي ءوز قاسيەتىن ساقتايدى. ءبىز وعان ءماس­كەۋ­دەگى پلەحانوۆ اتىنداعى ءسۇت ونىمدەرى ينستيتۋتىنىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزگەنبىز. جۇكتى چەليابىنىڭ ءبىز وتىرعان اگاپوۆ اۋدانىنان ماسكەۋگە دەيىن كەرۋەن-كولىك ەكى كۇندە اپارادى. ال يتالياعا قىمىزدى كەدەننەن وتكىزۋى, ۇزاق جولى, باسقا كەدەرگىلەرى بار دەگەندەي, 20 كۇندە جەتكىزۋگە بولادى. تۇتىنۋشىنىڭ قولىنا تيگەنگە دەيىن قالعان 20 كۇن ۋاقىت ازدىق ەتەدى, قى­مىزدىڭ ساپاسى ساقتالماۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز عىلىمي ىزدەنىستەر ار­قىلى قىمىزدىڭ ساقتالۋ مەرزىمىن التى ايعا دەيىن ۇزارتۋدى ويلاس­تى­رىپ وتىرمىز. سودان كەيىن ەۋروپاعا ويلانباستان شىعۋعا بولادى. مەنىڭ ۇلىم ازات قارساقباەۆ چەليابى مەملەكەتتىك اگروينجەنەرلىك اكادەمياسى­نىڭ مال شارۋاشىلىعى كافەدرا­سىن­دا ناق وسى ماسەلەمەن اينالىسادى. ول ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىمەن بىرگە وسى جاڭالىققا تاياۋ ۋاقىتتا قول جەتكىزەرىنە وتە سەنىمدى. – ىزەتتىلىكپەن قىمىزدىڭ باعا­سى مەن پايداسى تۋرالى ءسوز قوز­عاماي وتىرمىن. – شارۋاشىلىعىمىزداعى تابىس­تىڭ باسىم بولىگى قىمىزدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. بۇل شيپالى سۋسىننىڭ ءبىر ليت­رىنىڭ وزىندىك قۇنى بىزگە 5-6 رۋبلگە عا­نا تۇسەدى, ال ونى 100 رۋبلدەن ءوت­كى­زەمىز. – قىمىزدى ورىستار بۇرناعى عاسىرلاردان-اق جاقسى بىلسە كەرەك. قازىر دە رەسەي عالىمدارى بۇل سۋسىندى اتاسىنان قالعان استاي دارىپتەپ, «رەسەي ەرتەدەن قىمىزبەن ەمدەۋدىڭ ورتالىعى» دەپ جاتادى... – رەسەيلىك عالىمداردىڭ ول ءسوزى­نىڭ جانى بار. نەگىزى رەسەيدە قىمىز جاقسى زەرتتەلگەن. ونىڭ پايدالى­لى­عى, ەمدىك قاسيەتى تۋرالى باشقۇرت­ستان, تاتارستان جەرىنە ساياحاتپەن كەلگەن ورىس وقىمىستىلارى ەرتەدەن-اق جازىپ كەتكەن. بەلگىلى ورىس ساياحات­شى­سى, اكادەميك پ.س.پاللاس 1770 جى­لى ءوزىنىڭ مەمۋارلىق شىعارما­لا­رىندا باشقۇرت دالاسىنا ماسكەۋ, دون جاعىنان ادامداردىڭ قىمىز ءىشۋ ءۇشىن كەلەتىندىگىن, ولاردىڭ دەنساۋ­لىق­قا قاتتى اسەرى بارلىعىن جازادى. ورىس عالىمدارىن بىلاي قويعاندا, ورىس ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن جا­زا­تىن ايگىلى ۆلاديمير ءدالدىڭ قىمىز­دىڭ ەمدىك قاسيەتىن زەرتتەگەنى, ل.تولستويدىڭ, ا.چەحوۆتىڭ قىمىزبەن ەمدەلگەنى سياقتى جايلاردى ءجيى كەلتىرۋگە بولادى. ال 1858 جىلى سامارادا دارىگەر نەستور پوستنيكوۆ ءبىرىنشى رەت قىمىزبەن ەمدەۋ ءساناتوريىن اشتى. مۇنداي ساناتوري وعان دەيىن الەمنىڭ ەش جەرىندە بولماعان. «رەسەي ەرتەدەن قىمىزبەن ەمدەۋدىڭ ورتالى­عى» دەيتىنى باشقۇرتستان مەن تاتارستاندا بيە ساۋىلادى. ونىڭ سىرتىن­دا قازاقستان دا وداق قۇرامىندا بول­دى عوي؟ كەڭەس وداعى كەزىندە ورتاق قازان بولعانى بەلگىلى. جىلقى شارۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ عىلىمي ورتا­لىعى ريازاندا بولدى. قىمىزدى ولار دا زەرتتەدى. قازاقستان دەمەكشى, ورىس وقىمىستىلارىنىڭ جازبالارىندا «ءحىح عاسىر مەن حح عاسىر توعىسىندا قازاقستاننىڭ مالدى-ەگىندى اۋدان­دا­رىندا ءار قازاق وتباسى ورتا ەسەپپەن جىلىنا 148 شەلەك قىمىز ىشەدى, ياعني بۇل شامامەن 1200 ليتر بولادى» دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. كوردىڭىز بە, قىمىز قازاقتىڭ ءتول تاعامى, سۋسىنى. سونىمەن قاتار, قىمىزعا باشقۇرت حال­قىنىڭ دا تالاسى بار. ولار دا قى­مىزدى ۇيدە جاقسى دايىندايدى, الاي­دا, بۇگىنگى باشقۇرتستاندا ونى ءبىز سياقتى وندىرىستىك دەڭگەيگە كوتەر­گەن ەشكىم جوق. ءبىز ساۋىپ وتىرعان بيەلەردىڭ بارلىعىن دا باشقۇرت­ستان­نان اكەلدىك. تۇقىمى ءسۇتتى جىلقىلار. بىزدە 170 بيە ساۋىلادى, جىل سايىن ساۋىن كوبەيىپ كەلەدى. قازىر قىس اي­لارىندا تەك ءوزىمىزدىڭ تۇرمىسىمىزعا قاجەتتى قىسىراقتاردى عانا قالدىر­دىق, قالعانى تەبىندە, ياعني كوكتەمگە قاراي ق ۇلىندايدى. – ايەكە, اۋىل شارۋاشى­لى­عى­نىڭ بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشىسى بو­لىپ وتىرعان وزىڭىزدەي قانداسى­مىز­­­دى ماقتان تۇتامىز. دەگەنمەن, مىڭ جىلقى جايىلاتىن جايىلىم اتا جۇرتتا دا بار عوي... – ءيا, سىرتتا جۇرگەن اعايىننىڭ جۇرەگىندەگى قوبىزدىڭ كۇيىندەي كۇڭى­رەنتەتىن ءبىر قىلدى قوزعاپ جىبەردىڭىز. اتا جۇرتتى نەگە ويلامايىق, وي­لاي­مىز. بىراق رەسەي بولعانىمەن ءبىز ءوز اتالارىمىزدىڭ قىستاۋىندا وتىر­مىز. تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن وسى جايىقتىڭ بويىن جەتى اتامىزدان دا ارعىلار مەكەن ەتكەن عوي. اتا­لارى­مىزدىڭ بەيىتى دە وسىندا. مۇندا تو­پىراقتىڭ قۇنارلىلىعى وتە جوعارى. قازاقستاننىڭ بيداي ەگەتىن سولتۇستىك وبلىستارىندا جاڭبىر ۋاقىتىلى جاۋ­ىپ, كۇتىمى كەلىسكەن جىلدارى گەك­تا­رىنا 20 تسەنتنەردەن اسىرىپ ءونىم جيناسا, ءبىز گەكتار ءتۇسىمىن 40 تسەنتنەردەن اينالدىرامىز. رەسەيدەگى دە­مو­كراتياعا كوڭىلىمنىڭ تولاتىندىعىن دا جاسىرمايمىن. مىسالى, مەن ءما­جىلىستەردە كاسىپكەر رەتىندە مەملەكەتتەن بولىنگەن نەسيە نەمەسە باسقا دا قولىم جەتپەي جۇرگەن مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەر نەمەسە اۋىل شارۋا­شى­لى­عىنداعى وزگە دە پروبلەمالار تۋ­رالى ويىمدى اشىق ايتامىن, گۋ­بەر­ناتوردى سىناپ سويلەي الامىن. ول مەنى سول سىنىم ءۇشىن قۋدالامايدى, ىسىمە كولدەنەڭ تۇرمايدى, قايتا ايت­قان سىنىڭنىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا ماعان جاۋاپ بەرەدى. مەن وسى جەردە ءوستىم, تامىر جاي­ىپ قالدىم. رەسەيدەگى قازاقتار ءبىر-بىرىمىزبەن قۇدا بولامىز. جاقىن جىل­دارى مەشىت سالدىق, اكەم باقىت­جان قارساقباي ۇلى قاجىلىق پارىزىن وتە­دى. اۋىلداعى جاستار, ونىڭ ىشىندە, مەنىڭ ءۇش ۇلىم دا بالا جاسىنان مەشىتكە باردى, جۇما نامازىن قۇر وتكىزبەيدى. ءداستۇرىمىزدىڭ قايماعى بۇ­زىلا قويعان جوق. تەك اقسايتىن تۇ­سىمىز – انا تىلىمىزگە شورقاق­تى­عى­مىز. باياعىدا اتالارىمىز بالالارى ءۇشىن ۇيدە وقىتۋشى, مولدا ۇستاعان عوي. با­لالارىمىزعا قازاق ءتىلىن ءۇي­رە­تۋ ءۇشىن مۇعالىم جالداۋعا, ۇيدە ءۇي­رەتۋگە شا­ما­مىز جەتەدى. وسى ءىس ويى­مىزدا ءجۇر. – قازاقستاننىڭ تىنىس-ءتىرشى­لى­گىنەن حابار الىپ وتىرۋعا مۇمكىن­دىك جەتكىلىكتى بولار؟ – «سپۋتنيك» جەلىسى ارقىلى قازاق­ستانداعى تەلەارنالاردى كورىپ, تاريحي وتانىمىزداعى بارلىق جاڭالىق­تان حاباردار بولىپ وتىرامىز. ءاري­نە, قازاقستان قانشا وسسە, ءبىز سىرت­تا­عى قازاقتار سونشالىقتى ارقامىزدى تاۋعا تىرەگەندەي بولامىز. ال ءبىز وزگە جۇرتتىڭ اراسىندا قازاق دەگەن اتى­مىز­عا كىر كەلتىرمەسەك دەگەن نامىس­تىڭ ىسىمەن تىرشىلىك كەشەمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي-برەدى-قوستاناي.