ناۋرىزدى بۇكىلحالىقتىق مەرەكەگە اينالدىرايىق

ناۋرىز مەرەكەسى – ەرتەدەن قالىپ­تاس­قان ەرەكشە مەرەكەلەردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, ماڭعىس­تاۋ ولكەسىندە «ناۋرىز» مەيرامى ناۋرىز ايى­نىڭ 14-ىنەن باستاپ تويلانادى. بۇل ءداستۇر ءتىپتى كەڭەس وداعى كۇشىندە تۇرعان كەزدە دە جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. ماڭعىستاۋ جەرىندە مەرەكە رەسمي تۇردە «ناۋرىز مەرەكەسى» دەپ اتال­ماسا دا ءار جىلى ناۋرىزدىڭ 14-ىنەن باستاپ «امال كۇنى» دەگەن اتپەن اتالىپ كەلدى. سول كۇنى جاستار تاڭەرتەڭگىسىن ۇلكەندەردىڭ الدىنا بارىپ, باتاسىن الىپ جاتاتىن. كو­شە­دە كەزدەسە قالسا, ءبىر-بىرىنە: «جا­سىڭ قۇتتى بولسىن!» دەگەن يگى تىلەكتەرىن دە جەتكىزەتىن. جاڭا جىلدىڭ كەلۋىمەن ادام ايىنا قاراماي ءبىر جاسقا ەسەيەدى دەگەن دە تۇسىنىك بار. سونىمەن قاتار, «جاسىڭا جاس قو­سىل­سىن!», «جامانشىلىقتىڭ ءبارى وتكەن جىلمەن كەتسىن!» دەپ تىلەك ءبىلدىرىلىپ جاتۋى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. سونداي-اق «امال اق بولسىن!» دەگەن جاقسى تىلەكتەرىن ايتىپ, ۇلكەن كىسىلەردىڭ جايعان داستارقانىنان ءدام تاتىسادى. ول كەزدە قىستان قال­عان ءسۇر ەت اسىلىپ, ۇلكەن اجەلەرىمىز قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن (قامزول, كاجەكەي) كيەدى. ساندىقتا جاتقان جاقسى زاتتار كەرىلگەن جىپكە جايى­لا­دى. بالا كەزىمىزدە نەگە بۇلاي ىستەيدى ەكەن دەگەن تاڭدانىس تا بولا­تىن. بۇگىندە قىستان شىققان جۇرت ءۇشىن وسىلايشا بار جاقسىسىن ءىلىپ قويۋ جاقسىلىقتى شاقىرۋ ەكەنىن ۇققاندايمىن. مەنىڭ بالا كەزىمدە, جاس كەزىمدە ناۋرىز مەرەكەسى قازىرگىدەي اۋقىمدا تويلانعان جوق, ايتسە دە قازاق حال­قى­نىڭ وسى ءبىر ءداستۇرى كەڭەس وكىمە­تى­نىڭ قاتاڭ تىيىم سالۋىنا دا قا­را­ماس­تان, تورىمىزدەن ورىن الىپ جات­تى. ءبىز ناۋرىز مەرەكەسىن كۇن مەن ءتۇن­نىڭ تەڭەسكەن كۇنىمەن بايلانىس­تى­رامىز, ال ماڭعىستاۋ جەرىندە ول جاڭا ايدىڭ تۋىمەن ۇشتاسادى. ەكىنشىدەن, باتىس قازاقستان, اقتوبە جانە رەسەيدىڭ استراحان مەن ۆولگوگراد وبلىستارىندا وسى كۇنى ناۋرىز تويلانادى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىز ۇلتتىق داستۇرلەردى قالپىنا كەلتىرە باستاعان كەزدە 22 ناۋرىز مەرەكە رەتىندە ەرەكشە اتالىپ وتىلەتىن ۇلت­تىق مەرەكەگە اينالدى. زاڭ جۇزىندە مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە ءوزىنىڭ ورنىن تاۋىپ وتىر. سول ءۇشىن دە ناۋ­رىزدىڭ ورنى بارشا قازاق­ستان­دىق­تار ءۇشىن الابوتەن دەپ بىلەمىن. مەرەكە اياسىندا ۇلتتىق ءداستۇر­لە­رى­مىز­دى جاڭعىرتىپ, بالا تۇساۋىن كەسىپ, كە­لىننىڭ بەتىن اشىپ, ءتۇرلى ويىن-ساۋىقتىڭ وتكىزىلۋى ەلىمىز ازا­مات­تارىنىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرە تۇسەدى. سوڭعى جىلدارى وسى ءبىر مەرەكەدە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن كيۋشىلەر قاتارىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتۋى قۋان­تادى. مەرەكەنى ءماندى دە اۋ­قىم­دى ەتىپ وتكىزە باستاۋىمىز – ول ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. وتكەن جىلدان باستاپ حالىقتىق مەرەكە ءۇش كۇن قاتارىنان تويلانا­تىن بولىپ زاڭدىق شەشىمىن تاپتى. ناۋرىزدى جاڭا جىل رەتىندە كەڭىنەن اتاپ ءوتۋ تۇرعىسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوز سوزىندە بىرنەشە رەت اي­تىپ كورسەتتى دە. ەندىگى ماسەلە – وسى جاڭا جىل مەرەكەسىن قوعام اراسىنا كەڭىنەن سىڭىرە بەرۋ. ول ءۇشىن ال­دىمەن مەرەكەنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاساپ, ونىڭ اتريبۋتيكالارىن پى­سىق­تاپ العانىمىز ءجون. ونى ءبىز مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاس ۇرپاققا تاعىلىم مەن تاربيە بەرەتىن مەرەكە رەتىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت. ەكىنشى جاعىنان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تالابىنا ساي ەتىپ ۇيلەستىرە كورسەتۋ باستى مىندەت بولۋى ءتيىس. كوشپەلىلەر ۇرپاعى سانالاتىن قا­زاق حالقى ءۇشىن ناۋرىز مەرەكەسى وتە ۇلكەن ءرول اتقارعان. قىستىڭ قىس­پاعىنا قارسى كەلگەن كوشپەلى جۇرت كوكتەمىن ساعىنا كۇتكەندەي اسەر قالدىرادى. مالدىڭ باسى كوك­كە ءتيىپ, اقتىڭ مول بولۋىمەن ادام­داردىڭ كوڭىل كۇيلەرى كوتەرىڭكى قا­لىپ­قا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ارقانى كەڭگە سالىپ, مەرەكەنى توي­لاۋعا مۇمكىندىك العان دەگەن ويىم­دى جەتكىزگىم كەلەدى. ەندى كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان قىسىلىپ, قىم­تى­رىلۋدان ارىلىپ, جاڭاشا راۋىشتە تويلاۋىمىزعا بارلىق نەگىز بار. ارينە, ناۋرىز مەرەكەسىن توي­لاۋ­دى ايتقاندا كەيبىر جايتتەردى دە اي­نالىپ وتە المايمىز. قازىرگى تاڭدا, اسىرەسە, قالالىق جەرلەردە ءار ءتۇرلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمدارعا كيىز ءۇي تىگۋدى, اس ءمازىرىن ازىرلەۋدى تاپسىر­عا­نى­مەن, ول حالىقتىق سيپاتقا يە بولا الماي كەلەدى. جاڭاعى تىگىلگەن كيىز ۇيلەردە تەك سول ۇجىمنىڭ باسشى­لا­رى كۇتىلىپ, ناۋرىزدى مەرەكەلەۋگە كەلگەن قالىڭ ءنوپىر امالسىز سۋىققا توڭىپ, قويىلعان كونتسەرتتى دە دۇ­رىستاپ تاماشالاي الماي, ۇيلەرىنە قايتادى. وندا دا قىزىق ءبىرىنشى كۇنى-اق تاۋسىلىپ, جۇرت ۇيلەرىندە جاتىپ قالادى. مىنە, مۇندايدى بول­دىرماۋ ءۇشىن كيىز ءۇيدى كوبىرەك تىگىپ, باۋىرساقتى دا مولىنان ءپىسىرىپ, كوپ­شىلىكتىڭ كوڭىلىن كوتەرەتىندەي دەڭ­گەي­دە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. وندا دا ول ءبىر كۇنمەن اياقتالماي, ءۇش كۇن قاتا­رىنان ءار ءتۇرلى شارالارمەن تولىعۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ءالى دە ۇيىمداستىرۋ جاعى كەمشىن ءتۇسىپ جاتادى. وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنىم, ناۋرىز مەرەكەسىنە جاڭا جىل­دىق سىي-سياپاتتار سياقتى وزىندىك سىيلىقتاردى دا جاساۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, كىشكەنە ناۋرىز قالتا جاساپ, ونى تاتتىلەرمەن جانە وزگە دە سىي-سياپاتتارمەن تولتىرساق, ورىن­دى بولماي ما؟ ناۋرىز قازان اسىپ, استا-توك ەتىپ وتكىزەتىن مەرەكە ەمەس, كوپشىلىك جۇرەگىنەن ورىن الار مادە­ني شارا رەتىندە تانىلعانى ورىندى. مەنىڭ پايىمىمشا, مۇنىڭ بارلىعى بولاشاقتا رەت-رەتىمەن ورنىنا كەلەدى. ال جالپىسىندا ناۋرىز مەرەكەسىن ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى دە وتباسىندا كەڭىنەن اتاپ ءوتۋى ءۇشىن ونى بارىنشا حالىقتىق مەرەكەگە اينالدىرا ءبىلۋىمىز قاجەت. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولساق, ناۋرىز مەرە­كەسىنىڭ ماڭىزى تولىق اشىلۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتقان سىي-سياپاتتار ءازىر­لەۋ, ءداستۇر جالعاستىعىن پاش ەتۋ, وزگە ۇلت وكىلدەرىن دە وسىعان تار­تۋ سياقتى شارالاردى مىقتاپ قولعا العان ءجون. سوندا ناۋرىز مەرەكەسى بۇكىلحالىقتىق سيپات الاتىن بولادى. گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى.