وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى

بۇگىندە ادامزات ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى باستى ماسەلەگە اينالىپ كەلەدى. عالامشار تۇرعىندارىنىڭ سانى 7 ميللياردتان اسىپ كەتتى. الايدا, حالىق سانى وسكەنىمەن, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى ءماز ەمەس. قازاق­شا ايتساق, «جەيتىن اۋىز» كوبەي­گەنىمەن, ەكولوگيالىق, تابيعي اپاتتار, جەردىڭ توزۋى سەكىلدى فاكتورلار دا ازىق-ت ۇلىك ءونىمىن مولايتۋدى تىعىرىققا تىرەپ وتىر. تەپە-تەڭدىك زاڭدىلىعى بۇزىلۋدا. «جەر بەتىندە 1 ملرد-قا جۋىق ادام تاماققا جارىماي, اشتىق قۇرساۋىندا ءومىر سۇرۋدە» دەپ بۇۇ-نىڭ دابىل قاققانىنا دا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. الەم جۇرتشىلىعى اۋىلشارۋاشىلىق مۇمكىندىگى بار دامۋشى ەلدەردىڭ ەرتەڭىنە ءۇمىت ارتۋدا. بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ اگرارلىق الەۋەتى ءالى تولىق اشىلا قويعان جوق. بىزدە ءونىمنىڭ نەگىزى بولعانىمەن, ونى قايتا وڭدەۋ ءىسى ەندى-ەندى قولعا الىنا باستادى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدە تاماق وندىرىسىمەن اينالىساتىن 2,1 مىڭ كاسىپورىن تىركەلگەن. سوڭعى ون جىلدا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا دا ءوسىم بايقالادى. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى ۇن, ىرىمشىك جانە سارى ماي ءوندىرىسى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە, شۇجىق ءوندىرىسى 3,4 ەسەگە, ءسۇت پەن قايماق, وسىمدىك مايى, ماكارون جانە مارگارين 2,7 ەسەگە, ال قانت 5 جانە جارما ءوندىرىسى 11 پايىزعا ارتقان. اتالعان سالادا شامامەن 9,2 مىڭ ادام ەڭبەك ەتۋدە. بۇل – قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ 18 پايىزىنا تەڭ. دەگەنمەن, ۇلان-عايىر جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە بەرەكەلى قازاق مەملەكەتى ءۇشىن بۇل كورسەتكىش وتە از. بۇگىنگى تاڭدا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسى ساپالى شيكىزاتقا ءزارۋ بولسا, ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر جاعى – وندىرىلگەن ءونىمنىڭ باسىم بولىگى قايتا وڭدەلمەگەن كۇيىندە تۇتىنىلۋدا. مىسالى, قازىر وندىرىلگەن ەتتىڭ 21,6 پايىزى, ءسۇتتىڭ 27,4 پايىزى, جەمىس پەن كوكونىستىڭ 2,5 پايىزى عانا قايتا وڭدەلەدى. ويتكەنى, وڭدەۋ كاسىپورىندارى تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەي الماۋدا. اتاپ ايتقاندا, مايلى داقىلداردى وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ قۋاتتىلىعى – 37 پايىز, ءسۇت – 62 پا­يىز, ەت – 63 پايىز, جەمىس-كوكونىس 34 پايىزدىڭ دەڭگەيىندە عانا. ونىڭ ۇستىنە, وڭدەۋ سالاسىنداعى كاسىپ­ورىنداردىڭ تەحنيكالىق جانە تەحنو­لوگيالىق جاعىنان ارتتا قالىپ قويعانى دا راس. وسىنىڭ سالدارىنان ىشكى نارىقتاعى بوس ورىندى سىرتتاعى تاۋار وندىرۋشىلەر ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوز ونىمدەرىن اكەلۋدە. اسىرەسە, ءسۇت, وڭدەلگەن ءسۇت ونىمدەرىنە ءزارۋمىز. نەگىزى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءسۇت ءونىمىنىڭ ۇلەس سالماعى 17 پايىز مولشەرىندە بولسا, مال ونىمدەرى 38 پايىز قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكا بويىنشا 1 جىلدا وندىرىلگەن ءسۇتتىڭ كولەمى 5,2 ملن تونناعا پارا-پار. ايتسە دە, جان باسىنا شاققاندا ءسۇت جەتپەيدى. ماماندار وڭدەلمەگەن, ساپاسى تومەن ءسۇت ۇزاققا شىدامايتىندىقتان, حا­لىق­قا تۇگەل جەتپەيتىنىن ايتادى. وسى­نىڭ كەسىرىنەن بىزدە تۇتىنىلعان ءسۇت­تى ادام باسىنا ەسەپتەگەندە جىلىنا 260 ليتردەن (مەديتسينالىق نورما 405 ليتر) عانا اينالادى ەكەن. ال گەرمانيا, فرانتسيا سەكىلدى مەملە­كەتتەردە كورسەتكىش 490-500 ليتر. ەلى­مىزگە قۇرعاق ءسۇتتىڭ 83 پايىزى, سارى مايدىڭ 31 پايىزى, ىرىمشىكتىڭ 61 پايىزى, قويۋلاتىلعان ءسۇتتىڭ 85 پايى­زى رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا جانە قىرعىزستاننان يمپورتتالادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بول­عاننان بەرى ەلىمىزگە ەت, ءسۇت ونىمدەرى ەركىن كەلۋدە. بۇل وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا يتەرمەلەيتىن شارا. باي­قا­ساق, تابيعي ماي مەن قاتتى ىرىمشىك ساتۋدا وتاندىق كومپانيالاردىڭ داۋسى باسەڭسىپ بارادى. مۇنى سالا ماماندارى يمپورتتاۋشى كومپانيالار ىرىمشىك پەن مايدى ۇلكەن كولەمدە شىعاراتىن بولعاندىقتان, نارىقتاعى ورنى دا كەڭەيگەنىمەن تۇسىندىرەدى. ياعني, وداقتاس كورشىلەردە شيكىزات ارزان, دەمەك ءونىم باعاسى تومەن, ال شىعارۋ كولەمى ۇلكەن. دەسەك تە, وتاندىق ءونىمنىڭ تاعدىرى ەڭ الدىمەن ونى تۇتىناتىن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سۇرانىسىنا تاۋەلدى ەكەنى انىق. ال ءبىز ءوز ءونىمىمىزدى ءوزىمىز قان­شا­لىقتى پايداعا جاراتىپ ءجۇرمىز؟ مىسالعا, الماتى قالاسى تۇرعىندارى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 76,6 ­پايىزى وتاندىق تاۋاردى تۇتىناتىندارىن ايتسا, 14,6 پايىزى رەسەيلىك جانە قىرعىز ونىم­دەرىنە قۇمار ەكەن. تۇتىنۋشىلار رەسەيدەن جانە وزگە ەلدەردەن كەلەتىن ونىمدەر وزىمىزدىكىنە قاراعاندا قىم­بات ەكەنىن دە مويىندايدى. بۇل تۇرعىدا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى يمپورتتىق تاۋارلاردان 1,5-2 ەسە ارزان. مىسالعا, سارىماي 1,5 ەسە, ماكارون ونىمدەرى 2 ەسە تومەن. سونداي-اق, 66,6 پايىز قاتىسۋشىلار وتاندىق ونىمدەر يمپورتقا قاراعاندا ساپالى ەكەنىن العا تارتقان. ايتسە دە, ءبىزدىڭ وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسى جوعارى بولعانىمەن, ونى جارنامالاۋ جاعى جەتىڭكىرەمەي جاتقان سىڭايلى... قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»