قازاق كينوسى جانە الەۋمەتتىك جەلى

قازىرگى تاڭدا فيلم مەن كورەر­مەن اراسىندا قانشالىقتى باي­لانىس بار؟ جالپى, سوڭعى شى­عىپ جۇر­گەن قازاق فيلمدەرىن كورەر­مەن قالاي قابىلدايدى؟ بۇگىنگى كو­­رەر­مەن قانداي ءفيلمدى كورەدى؟ اري­نە, بۇل كەشەگى كەڭەس كەزەڭى مەن تاۋ­ەل­سىز­دىك­تىڭ العاشقى ون-ون بەس جى­لىندا كوپ جاع­دايدا ما­مان­دار­دىڭ رەسمي با­س­ى­لىمدار, تەلەحابارلار ارقىلى بىل­­دىرەتىن پىكىرلەرى مەن سول فيلم­دەر­دى كينو­تەاترلارعا بارىپ كورگەن كو­رەرمەن­نىڭ ساندىق پايىزى, كەيدە كورەر­مەن اراسىندا بليتس-سۇحباتتار جۇرگىزۋ ارقىلى انىقتالىپ جاتاتىن. الايدا, بۇگىنگى تەحنيكالىق مۇم­كىندىك­تەردىڭ اسا كوبەيۋى (سايتتار, الەۋمەتتىك جەلى­لەر) فيلم مەن كورەر­مەن اراسىنداعى بايلانىس­تىڭ فورماسىنا وزگەرىستەر الىپ كەلدى. سونىمەن, ول نەندەي وزگەرىستەر؟ قازىرگى تاڭدا كورەرمەن تاراپىنان ەڭ كوپ ايتىلىپ, پىكىر بىلدىرىلەتىنى – تاريحي-بيوگرافيالىق جانە كوممەر­تسيا­لىق فيلمدەر. ينتەرنەت پەن الەۋ­مەتتىك جەلىلەر پايدا بولماي تۇر­عان كەزدە پىكىرلەردىڭ نەگىزگى كەڭىس­تىگى رەسمي باسىلىمدار بولسا, قازىر جاع­داي مۇلدەم وزگەرگەن. بۇگىنگى تاڭدا رەس­مي باسىلىمدارمەن قاتار, ءتۇرلى سايت­تاردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە تەك مامانداردىڭ عانا ەمەس, جالپى كوپ­شىلىكتىڭ ءوزىنىڭ پىكىرىن بىلدىرۋگە تو­لىق مۇمكىندىگى پايدا بولدى. ياع­ني, الەۋمەتتىك جەلىلەر, سايتتار, ينتەر­نەتتىڭ باسقا دا مۇمكىندىكتەرى بىرتىندەپ بەيرەسمي سىندى قالىپتاستىرىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى ارنايى بولماسا دا ءفيلمنىڭ جارناماسىنا قىزمەت ەتىپ وتىر ءارى كورەرمەننىڭ قالاي قابىلداعانى تۋرالى جەدەل مالىمەت الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق, بارلىق فيلمدەر تۋرالى اقپاراتتار جەتكىلىكتى مە؟ ولاردى كورەرمەن كورە الدى ما؟ ارينە, بۇل  – ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى. البەتتە, كوپشىلىك بولعان سوڭ, تال­عام دا, وي-پىكىر دە ارقيلى بولادى. اسى­رەسە, ومىردە بولعان تۇلعالار­دىڭ ءومىر­بايانى مەن تاريحي وقيعالار تۋرالى فيلمدەر ەكرانعا شىققاندا ولار­عا اۋدارىلاتىن نازاردىڭ باسىم بولاتىنى بەلگىلى. بۇعان سوڭعى ءبىر-ەكى جىلداعى ءباسپاسوز بەتتەرىن­دەگى, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى «امانات», «قۇنانباي», «الماس قى­لىش» فيلمدەرى اينالاسىندا كوپ­شىلى­كتىڭ اسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ارقيلى پىكىرلەر ءبىلدىرىپ جۇرگەنى دالەل. ارينە, تاريحي فيلمدەر تۋرالى نەگىزگى پىكىر قالىپتاستىرۋشىلار اۋ­ديتورياسى – ونەر مەن ادەبيەتكە, ما­دەنيەت پەن عىلىمعا قاتىسى بار قاۋ­ىم, ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەندەر, ت.ب. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سايتتار بۇگىنگى قازاق كينوسى تۋرالى كورەرمەن پىكىرىنىڭ نەگىزگى مىنبەرىنە اينالدى. شىندىعىندا, كينەماتو­گرا­فيس­تەر­دىڭ تاريحي تاقىرىپتارعا با­رۋى­نىڭ سوڭى ءاردايىم ساتتىلىكپەن اياق­تالماعانى ءمالىم. اۆتورلاردىڭ ءوزى ءۇشىن دە, شىعارمانىڭ ءوزى ءۇشىن دە بۇل ءوزى ەڭ ءبىر جاۋاپتى ءارى كىرپياز تاقىرىپ. سوڭعى 25 جىل ىشىندە قازاق كينوسى وسى تاقىرىپقا ءجيى بارماسا دا, جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزگەن ءىرى تاريحي تۇل­عالار مەن وقيعالار تۋرالى اسا كوپ بول­ماسا دا, ءبىراز فيلمدەر ۇسىندى. بىراق, ماماندار مەن قوعام تاراپىنان قارشا جاۋعان سىني كوزقاراس ول فيلمدەردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي كورەرمەن تاراپىنان اسا قابىلدانا بەرمەگەنىن دالەلدەدى. وسىنداي جاعداي 1990-جىلدارى تاريحي-بيوگرافيالىق في­لمدەر ەكرانعا شىققاندا ورىن العان ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق تاريحي تاقىرىپقا باتىل تۇرەن سالا الاتىن, دايىندىعى مەن شىعارماشىلىق مۇم­ك­ىندىگى مول اۆتورلاردىڭ قازاق كينو­سىندا وتە تاپشى ەكەنى كورىنىپ قالعان-دى. جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ونجىل­دىعىندا قازاق كينوسى كورەرمەنگە بۇرىن­دارى ەكراندا پايدا بولماعان تاريحي تۇلعالار تۋرالى ء«بىرجان سال», «مۇستافا شوقاي», «ماحامبەت», «باتىر بايان» فيلمدەرىن ۇسىندى. اري­نە, تىڭ تاقىرىپ كوپشىلىكتى تاعى ەلەڭ ەتكىزدى. بىراق, ول فيلمدەر ەك­ران­عا شىققان كەزدە الەۋمەتتىك جەلى­لەر مەن سايتتار ءالى دە بولسا اسا قار­قىن­دىلىققا يە بولماعان ەدى. ولار تۋرالى نەگىزگى پىكىرلەر گازەت-جۋر­نالدار مەن تەلەارنالار ارقىلى قا­لىپتاستى. ال سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا شىق­قان  فيلمدەردىڭ كوپشىلىك تارا­پىنان جان-جاقتى تال­قى­عا تۇسۋىنە ارناي­ى باسىلىمدار مەن راديو-تەلە­باعدارلامالارمەن قاتار, وسى الەۋ­مەتتىك جەلىلەر مەن سايتتاردىڭ, ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىنىڭ اسەرى وتە مول ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشى كورەرمەننىڭ كەز-كەلگەن ءفيلمدى كورىپ شىعىسىمەن-اق, ىلە-شالا ول تۋرالى پىكىرىن جەكە پاراق­شاسىندا قالدىرۋى زاماناۋي فيلم مەن كورەرمەن پىكىرى اراسىنداعى ء«جىپ­تىڭ» تىم قىسقارا باستاعانىن باي­قاتادى. نءازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى