از جىلدا الەۋەتتى اسكەر جاساقتاي الدىق

25 جىل – ادامنىڭ دامۋ كەزەڭىنىڭ شارىقتاۋ شەگى. ال مەملەكەت ءۇشىن شيرەك عاسىر دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى سەكىلدى. قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ ارقىلى اتالعان كەزەڭنىڭ العاشقى قادامدارىن ءساتتى ءجۇرىپ وتكەن مەملەكەت رەتىندە تاريح قويناۋىنا ەنىپ بارادى. جيىرما بەس جىل بۇرىنعى مەملەكەتىمىزدىڭ جاي-كۇيى قالاي ەدى؟ قازىر قانداي؟ ەل اسكەرىنىڭ ىرگەتاسى قالاي قالاندى؟ سول كەزەڭدەردە ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزى جوعارى ماسەلەلەر قالاي شەشىمىن تاپتى؟ مىنە, وسى سەكىلدى سان ساۋالعا جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اسكەري قىزمەتتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ قانا قويماي, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى مىندەت اتقارعان, سول كەزدەگى مينيسترلەر كابينەتى مەن پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ جانىنداعى قورعانىس ءبولىمىن باسقارعان بىلىكتى مامان – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اسكەري عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور كيم سەرىكباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – كيم سەرىكباي ۇلى, ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, اسكەري قۇرىلىمدار قايتا جاساقتالىپ جاتقان تۇستا سالانىڭ بەل ور­تاسىندا ءجۇردىڭىز. كەڭەس وداعى قۇلدىراپ, دۇنيەنى الاساپىران جايلا­عانداي بولعان ساتتە اسكەريلەردىڭ انت قابىلداۋ ءتارتىبى مەن ونىڭ ءماتىنىن بەكىتۋ­دە وفيتسەرلىك كورپۋسىمىز ەكىۇداي كۇيگە تۇسكەن كورىنەدى... – ءيا, مەن 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. ارادا جارتى جىل وتكەن سوڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەكىتۋىمەن جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلەر كابينەتى مەن پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ جانىنداعى قورعانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى بولىپ تاعايىندالدىم. ءبىزدىڭ قۇزى­رەتىمىزگە ساياسي جاعدايدى سارالاۋ مەن سوعان ساي ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن كۇش قۇرىلىمدارىن بىرىكتىرۋ جاعدايلارىن جانە ولاردىڭ قۇقىقتىق-قۇجاتتامالىق نەگىزدەرىن جۇزەگە اسىرۋ ەندى. الايدا, 1992 جىلدارى ءبىزدىڭ الدىمىزدا بۇدان دا ماڭىزدى ماسەلە تۇردى. ول – «تمد اياسىندا بىرىڭعاي قورعانىس كەڭىس­تىگىن ساقتاۋدىڭ قاجەتى بار ما, جوق پا؟» دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. اسكەريلەر ومىرىنەن سىر شەرتەتىن «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنىڭ «اسكەردى ءبولۋ – وتپەن ويناۋ» دەپ ايقايلاتىپ تاقىرىپ قويىپ, جازاتىنى دا سول كەزدەر عوي. قالاي دەسەك تە, ءبولىنۋ باستالىپ, قايتا قۇرىلىمداۋ قارقىن الدى. ناتيجەسىندە, ءار رەسپۋبليكانىڭ قورعانىس مينيسترلىكتەرى قۇرىلىپ, ولار اسكەري انت قابىلداۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋگە جاپپاي كوشكەندە, بىزدەگى وفيتسەرلىك قۇرامنىڭ اراسىندا بۇل ماسەلە سىزداۋىقتاي سولقىل­داپ شىعا كەلدى. مۇنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتپاي, اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. – ول قانداي ماسەلە ەدى؟ – اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن تۇرمىس-تاۋقىمەتتەرى بولاتىن. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى سونشالىق, وفيتسەرلىك كورپۋس توتەنشە جاعدايعا تاپ بولعانداي ەدى. قايسىبىر رەسپۋبليكالاردا ولاردى باسپانامەن قامتۋ مۇلدەم توقتاتىلدى. جالاقىلارىن دا ۋاقتىلى تولەۋ مۇمكىن بولمادى. ءتىپتى, ازىق-ت ۇلىك پەن جانار-جاعارمايمەن قامتۋ دا مۇڭعا اينالدى. «ەر باسىنا كۇن تۋعان» وسىنداي شاقتا انت قابىلداۋىڭ كەرەك دەپ قاي وفيتسەرگە قالاي ايتاسىڭ؟! كەيىننەن, قازاقستان مەن رەسەي پرەزي­دەنت­تەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قاڭتار ايىندا ماسكەۋدە وتكەن جالپىاسكەرلىك وفيتسەرلەر جيىنىندا ءسوز العان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بىرىڭعاي قورعانىس كەڭىستىگى تۋرالى ويىن سالقىنقاندىلىقپەن سالماق­تى بايانداپ, وتان قورعاۋشى وفيتسەرلەردى سابىر­عا شاقىردى جانە بىلاي دەدى: «تمد ەلدەرى قانداي قيىن جاعداي بولسا دا, اسك­ەريلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن كەپىلدەندىرۋى كەرەك. بۇل اسكەريلەردىڭ ءوز مىندەت­تەرىن ءمىنسىز ورىنداۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام». وسى جيىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتان قورعاۋ ىسىندە ەرتەرەكتەن ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان وفيتسەرلەر ەكىنشى رەت انت قابىلدامايتىندىعىن ايتىپ, بۇل ما­سەلەنىڭ دە ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەردى. ەلبا­سىنىڭ وسىنداي پاراساتتى پايىمىنا ءوز وتانداستارى تۇرماق, تمد ەلدەرىنىڭ اسكە­ريلەرى دە ءدان ريزا بولعانىن ايتۋ پارىز. – مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى ساياساتى مەن دانا شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋدان بۇگىنگى بەيبىت­شىلىگىمىزگە كەپىلدىك رەتىندە باس تارتۋى  دەيمىز. سول كەزدەرى الپاۋىت ەلدەرمەن كەلىسسوزدەردىڭ قالاي وربىگەنىن كوزبەن كورگەن كۋاگەر رەتىندە ءوز ويىڭىزدى بىلدىرسەڭىز... – ءيا, ستراتەگيالىق يادرولىق كۇش قۇرىلىمىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسۋى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءارى كۇردەلى ماسەلە بولدى. سوندىقتان دا كۇن تارتىبىندە ءبىر عانا سۇراق تۇردى: قازاقستان يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەت بولا ما, الدە, ونى ەل اۋماعىنان شىعارا ما؟ وسىعان قاتىستى قوعام ىشىندەگى پىكىرتالاس پەن كوزقاراستار قايشىلىعى قالاي وربىگەنىن كوپشىلىك ۇمىتا قويماعان شىعار. ال ەندى كەلىسسوزدەردىڭ قالاي وربىگەنىنە كەلەر بولساق, ونى ەلباسىنىڭ وزىنەن اسىرىپ ەشكىم ايتا قويماس. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش پەن بولعان كەلىسسوزىنەن كەيىن جازىلعان ەستەلىگىن ەسكە ءتۇسىرىپ كورەلىك. «1992 جىلى اقش ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز قالعانىمىزدى قالايتىنىن اشىق ءبىلدىرىپ, بايلانىسقا شىقتى. بىراق, مەنىڭ ءبىر عانا ماقساتىم بولدى – الدىمەن الىپ مەملەكەتتەر قاۋىپسىزدىگىمىزگە كەپىلدىك بەرسىن. سودان كەيىن ءبىز ءوز اۋماعىمىزدا ورنالاسقان يادرولىق قارۋدان باس تارتامىز», دەپ جاز­عان ەدى ەلباسى. كەيىننەن پرەزيدەنتىمىز مۇنىڭ ءمانىسىن ءۇش ءتۇرلى ساتىمەن بىلاي ءتۇسىندىردى: ءبىرىنشىسى – تاشكەنتتە وتكەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىمشارتىنا قول قويعان سوڭ, قازاقستان رەسەيدىڭ «يادرولىق قول­شاتىرى» استىندا قالدى; ەكىنشىدەن, اقش-پەن رەسەي ءبىزدىڭ ەلگە ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ­شى قارۋدى قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتتىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە قارادى; جانە ءۇشىنشىسى, قازاقستان قاۋىپ ءتوندىرۋشى قارۋدان باس تارتقانى ءۇشىن بۇۇ جارعىسىنا ساي اقش تاراپىنان سەنىمگە يە بولدى. ودان بولەك قانشاما قۇجاتتار تاراپتار اراسىنداعى وتە وتكىر ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋ جولىندا كۇردەلى كەلىسسوزدەردىڭ جۇرگەندىگىن ايعاقتايدى. سونىڭ ءبىرى – قارۋدان باس تارتا وتىرىپ, ونىڭ ورنىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ شاراسى ءۇشىن اقش اكىمشىلىگىنەن ماتەريالدىق وتەماقى الۋى ن.نازارباەۆتىڭ قيىننان قيىستىرىپ جول تابا بىلەتىندىگىن كورسەتتى. ءبىر ەمەس, باقانداي بەس بىردەي الپاۋىت ەلدىڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كەپىلدىگىن الىپ, قازاقستاننىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قارجىلاي قولداۋعا يە بولۋى سول كەزەڭدەردە تۇرالاعان ەكونوميكامىزعا دەم بەرگەن ەدى. – ەندى اڭگىمەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىنداعى ەلدىڭ ىشكى جاعدايىنا قاراي بۇرساق. جوعارىدا ايت­قان كوزقاراستار قايشىلىعى قىزىپ تۇرعان شاقتا, قازاقستاندا اسكەري رەفورمانىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ بەرسەڭىز. – 1992 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندە كەزەكتى جيىن وتكىزدى. وعان ءتيىستى دەڭگەيدەگى ساناۋلى عانا ماماندار شاقىرىلعان بولاتىن. سول كەزدەگى نەگىزگى ماسەلەلەر مەن ونىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىناتىن بايانداما جاساۋ ماعان جۇكتەلدى. ول جەردە اسكەري ۇيىمدار اپپاراتىن قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكىزۋگە قاتىستى بارلىق ۇسىنىس, پىكىرلەر مەن قارۋلى كۇشتەر جەتەكشىلىگىنە ۇمىتكەرگە قويىلاتىن تالاپتار, اسكەري الەۋەتتى ساقتاپ قالۋ مەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, ولاردىڭ قۇقىقتىق, قۇجات­تامالىق دارەجە-دەڭگەيلەرىن ناقتىلاۋ سىندى ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. وسى جيىننان سوڭ بىزدەر ءۇشىن جاڭا ناۋقان – اسكەري رەفورما جۇر­گىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ, ىسكە كىرىستىك. قۇقىقتىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىمەن بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. كەيىننەن, وسى جارلىقپەن اتتاس ارنايى زاڭ جوباسى دا قابىلداندى. – ەستۋىمىزشە, سول زاڭ جوباسىنىڭ ازىرلەنىپ, تالقىلانۋىنا باستاماشى­لاردىڭ ءبىرى ءوزىڭىز بولىپسىز... – ءبىز وندا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ شىقتىق. مينيسترلەر كابينەتى مەن پرەزيدەنت اپپاراتى جانىنداعى قورعانىس ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىن جانە قورعانىس تۋرالى» زاڭ جوباسىن جوعارعى كەڭەسكە ۇسىنعانبىز. 36 باپتان تۇراتىن زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتار 1992 جىلدىڭ 21-22 جەلتوقسانىندا ەكى كۇن بويى تالقىلادى. ونىڭ كەيبىر باپتارى بويىنشا قىزۋ پىكىرتالاستار بولدى. ءبىر قىزىعى, سول كەزدە قازاقستاننىڭ ءوز اسكەرىن قۇرۋىنا كۇمانمەن قاراعان دەپۋتاتتاردى دا كوردىك. ونداي ويمەن جۇرگەن جاندارعا م.قوزىباەۆ, ب.بايتاسوۆ سەكىلدى بىلىكتى مامان, كانىگى دەپۋتاتتارىمىز دايەكتى دالەلدەر كەلتىرە وتىرىپ, تاۋەلسىز ەل رەتىندە اسكەر قۇرا الاتىندىعىمىزدى ايشىقتاپ ۇقتىرىپ تا بەردى. – 36 باپتىڭ ىشىندە ەرەكشە تالقى­لانىپ, ەسىڭىزدە قالعان قاي باپ بولدى؟ – ول – 16-باپ بولاتىن. اسكەردى قارجى­لاندىرۋ ماسەلەسىن ارقاۋ ەتكەن وسى باپ­قا بايلانىستى كوپ تارتىس, داۋ-داماي تۋىندادى. بۇل ءوزى قيىن-قىستاۋ سول كەزەڭ ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە بولعانىمەن, ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋدە وتە-موتە وتكىر دە وزەكتى ەدى. كەيىننەن ەسىمدە قالعانى سول زاڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ شەشىمىمەن قابىلداندى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, «اكەري قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دارەجەسى جانە الەۋمەتتىك قورعالۋى تۋرالى», «اس­كەريلەردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» سەكىلدى زاڭدار قورعانىس سالاسى­نىڭ بىلىكتى ماماندارى ت.اۋباكىروۆ پەن ا.ريابتسەۆتىڭ تانىستىرۋىمەن دەپۋتاتتار تال­قىسىنان ءوتىپ, مەملەكەت باسشىسى تارا­پىنان قولداۋ تاپقان زاڭداردىڭ ءبىرى بولدى. مىنە, ءبىز وسىنداي كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ ءوز ىشىمىزدەن ۇلتتىق كادرلاردىڭ ءوسىپ, جەتىلۋىنە قولىمىزدان كەلگەنشە ۇلەس قوستىق. وسىلايشا, ايقىن بولجاۋ مەن ناقتى شەشىمدەردى شۇعىل قابىلداي وتىرىپ جوعارعى باس قولباسشىمىزدىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن جاساقتاۋ ىسىنە ۇلەس قوستىق. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىزدىڭ وتان قورعاۋشىلارىمىز ءوزىنىڭ شەبەرلىگىن شىڭداپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن دە ارتتىردى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان دا الەۋەتىن زامانعا ساي جەتىل­دىردى. وسىنداي زور مۇمكىندىكتەرگە يە, كۇش-جىگەرى مول ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساربازدارى العىرلىعىمەن بايتاق جەر, بەيبىت ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن كۇن-ءتۇن دەمەي قىراعىلىقپەن كۇزەتەتىندىگىنە سەنىمدىمىن. وسىلايشا ولار بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارى رەتىندە وسكەلەڭ ۇرپاق پەن بۇگىنگى جاستارىمىزعا ۇلگى, ونەگە بولۋدا. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت, دەنىڭىزگە ساۋلىق تىلەيمىز. اڭگىمەلەسكەن نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»