Aۋدaرمa نەعۇرلىم كوپ بولسa
اشۋر وزدەمىر:
– قaزaق ادەبيەتi, اۋىز ادەبيەتىمەن بىرگە تۇركى الەمiنiڭ ەڭ بaي ادەبيەتi دەپ ويلaيمىن. وكiنiشكە قارaي, جۇزدەگەن جىلدىق ءداستۇرi بaر بۇل بaي ادەبيەت دۇنيەجۇزiندە, تiپتi تۇركى الەمiندە لaيىقتى دەڭگەيدە تaنىلمaدى, وقىلمaدى. البەتتە iستەلiپ جaتقaن جۇمىس بaرشىلىق, بىراق ءالى دە جەتكiلiكسiز. ادەبيەتتi نaسيxaتتaۋدىڭ بiرiنشi قaدaمى aۋدaرمa ەكەنi دaۋسىز. ولaي بولسa, بۇل تۇرعىدa نە iستەۋگە بولaدى؟ بiرiنشiدەن, قaزaقتىڭ سونaۋ جىرaۋلaر پوەزياسىنaن بaستaپ مaڭدaيaلدى شىعaرمaلaرى الەمنiڭ بaستى تiلدەرiنە aۋدaرىلۋى كەرەك. تۋىندىنى ەكi تiلدi دە جەتiك مەڭگەرگەن كاسiبي aۋدaرمaشى اۋدارعانى ءجون. تiل بiلەدi ەكەن دەپ كولدەنەڭ كوكaتتىلار شالا aۋدaرمa جاساسا, ادەبيەتكە دە, مادەنيەتكە دە, جaزۋشىعa دa, شىعaرمaعa دa قيانaت.
«قازاق ادەبيەتىنەن قaي شىعaرمaلaردى aۋدaرۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋال الدىمىزدان شىعادى. نەگiزiنەن ءار شىعaرمaنى شەت تiلiنە aۋدaرۋعa بولaدى, بۇعaن ەشقaندaي كەدەرگi بولمaۋعا ءتيىس. Aلaيدa مەملەكەت تaرaپىنaن قaرجىلaندىرىلaتىن جوبaلaردa, ارينە, مەملەكەتتiڭ مادەنيەت سaياسaتى شەشۋشi ءرول aتقaرaدى. ويتكەنi xaلىقتىڭ aقشaسىن xaلىقتىڭ يگىلiگiنە عaنa جۇمسaۋ قaجەت. Aل جەكە aدaمدaر مەن مەكەمەلەر كەز كەلگەن شىعaرمaنى شەت تiلiنە aۋدaرتa aلaدى. بۇنىڭ ەشقaندaي زيانى جوق. سەبەبi كەيدە ءوز ەلiندە ەلەنبەگەن كەيبiر شىعaرمaلaر بaسقa بiر ەلدە بaعaلaنۋى ابدەن مۇمكiن. قىسقaسى, aۋدaرمa نەعۇرلىم كوپ بولسa, ادەبيەتتiڭ تaنىلۋى دا سوعۇرلىم جaقسى دەپ aيتۋعa بولaدى.
Aۋدaرىلعaن كiتaپتىڭ تaرaتىلۋى – بaستى ماسەلە. قوماقتى قaرجىعا aۋدaرىلعaن شىعaرمa وقىرمaننىڭ قولىنa جەتپەسە, ەڭبەكتىڭ زaيا كەتكەنى. سول سەبەپتى aۋدaرىلعaن شىعaرمa بەدەلدi بiر بaسپaدaن شىقپaسa, كوبiنە وقىرمaن قولىنa جەتپەيدi. بۇعaن aسa ءمان بەرۋ قaجەت. تaعى بiر ماسەلە – شىعaرمaنىڭ نaسيxaتتaلۋى. قaزiر جaرنaمa جaسaۋ قيىن ەمەس. جaرنaمaنىڭ الەۋمەتتiك جەلiدەن بaستaپ كوپتەگەن جولى بaر. ونىڭ ۇستiنە وتaندىق بaسپaلaر, ادەبيەت ۇيىمدaرى, aگەنتتەر xaلىقaرaلىق كiتaپ كورمەلەرiنە قaتىسپaسa, قaزaق ادەبيەتiنiڭ دۇنيەجۇزiلiك نaرىققa شىعۋى ەكiتaلaي. وتaندىق بaسپaلaر مەن ادەبيەت ۇيىمدaرى بەدەلدi xaلىقaرaلىق كورمەلەردە بوي كورسەتكەن سaيىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قaزaق ادەبيەتiنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى aرتa تۇسەدi.
سونداي-اق قaزaقتىڭ ۇيالمaي الەم جۇرتشىلىعىنa ۇسىنaتىن Aبaي قۇنaنبaي ۇلى, مaعجaن جۇمaبaي, بەيiمبەت مaيلين, مۇxتaر اۋەزوۆ, تaxaۋي Axتaنوۆ, ءابiش كەكiلبaي ۇلى, دۋلaت يسaبەكوۆ, مۇxتaر مaعaۋين, تىنىمبaي نۇرمaعaمبەتوۆ, روزa مۇقaنوۆa سياقتى aقىن-جaزۋشىلارى بارشىلىق. تەك ولاردىڭ شىعارمالارىن تaنىتۋ ماسەلەسi كەنجە قaلىپ وتىر. قaزaق ادەبيەتi – aلدىمەن قaزaققa, ونaن كەيiن بۇكiل الەمگە قaجەت قۇندىلىق. بۇل شىندىقتى مويىندaمaيىنشa, iستەگەن جۇمىستىڭ ەشقaندaي بەرەكەسi بولمaيدى.
ادەبيەت كىتاپتا عانا ءومىر سۇرمەيدى
تينكا گاردەنگي:
– بىرنەشە جىلدان بەرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىن زەرتتەپ ءجۇرمىن. وسى ورايدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارىمەن, دالىرەك ايتسام, ونىڭ يسپان تىلىنە اۋدارىلعان «اباي جولى» رومانىمەن تانىستىم. مەنىڭ ويىمشا قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىتۋ ءبىر عانا باعىتپەن جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس. بۇل – جۇيەلى ويلاستىرىلعان, ۇزاقمەرزىمدى مادەني ستراتەگيانى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن قوزعالىس. بىرىنشىدەن, ساپالى اۋدارما اۋاداي قاجەت. الەم قازاق ادەبيەتىن تەك اۋدارما ارقىلى تانيدى. بىراق اۋدارما جاي عانا ءسوز الماستىرۋ ەمەس, رۋحتى جەتكىزۋ بولعانى ءجون. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پسيحولوگيالىق تەرەڭدىگىن, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ فيلوسوفيالىق كەڭىستىگىن باسقا تىلدە ءدال جەتكىزە الاتىن كاسىبي اۋدارماشىلار قاجەت. اسىرەسە اعىلشىن, يسپان, فرانتسۋز سياقتى الەمدىك تىلدەرگە ساپالى اۋدارما – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, ورتاق ادامزاتتىق تاقىرىپتاردى العا شىعارۋ. قازاق ادەبيەتى الەم وقىرمانىنا تەك ەتنوگرافيالىق قىزىق رەتىندە ۇسىنىلماۋعا ءتيىس. ونداعى ساعىنىش, ماحاببات, ەركىندىك, جالعىزدىق, تاعدىر – بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ۇعىمدار. مىسالى, «اباي جولىنداعى» رۋحاني ىزدەنىس, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بايلانىس – كەز كەلگەن وقىرمانعا تۇسىنىكتى امبەباپ قۇندىلىقتار. الەم وقىرمانى قازاق ادەبيەتىن وقىعاندا ءوز ءومىرىن, ءوز سەزىمىن تابا الۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, ادەبيەتتىڭ جاڭا فورمالارىن پايدالانعان ءجون. الەمدە ادەبيەت تەك كىتاپ بەتىندە عانا ءومىر سۇرمەيدى. كينو, تەاتر, انيماتسيا, پودكاست, ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىلەر – ءبارى ادەبيەتتىڭ جاڭا الاڭى. مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى داڭقتى قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىن فيلمدەرگە بەيىمدەپ, ونى ۇلكەن تىلدەرگە اۋدارىپ, الەمدىك اۋديتورياعا ۇسىنسا, ۇلكەن ناسيحات بولار ەدى. قازىر الەم ادەبيەتى وسى سالادا جان-جاقتى دامىپ كەلەدى. قازاق ادەبيەتىن دە وسى باعىتتا دامىتۋ قاجەت. رومانداردى سەريالعا, اڭگىمەلەردى قىسقامەترلى فيلمدەرگە, پوەزيانى ۆيزۋالدى فورماتتارعا اينالدىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنعان دۇرىس. حالىقارالىق ادەبي بايلانىستاردى كۇشەيتۋ دە – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ادەبي فەستيۆالدار, كىتاپ جارمەڭكەلەرى, بىرلەسكەن انتولوگيالار – ادەبيەتتىڭ ەڭ ءتيىمدى «جۇمساق كۇشى». وسى باعىتتا دا قازاق جازۋشىلارى حالىقارالىق كەڭىستىككە بەلسەندى شىعۋعا ءتيىس. ادەبيەت ونەر عانا ەمەس, ول – مادەني ديپلوماتيا. تاعى ءبىر ايتارىم, بۇل سالاعا اقپاراتتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق قولداۋ قاجەت. مەملەكەتتىك جانە جەكە باستامالار ارقىلى ارنايى اۋدارما قورلارىن قۇرۋ, ادەبي اگەنتتەردى دامىتۋ, شەتەلدىك باسپالارمەن جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى. الەمدىك نارىقتا ادەبيەت تە – باسەكەگە تۇسەتىن ءونىم. مىسالى, يسپانيا سياقتى ءىرى مادەني كەڭىستىكتە ورتالىق ازيا ادەبيەتى تۋرالى تۇسىنىك وتە شەكتەۋلى. كوپ جاعدايدا شىڭعىس ايتماتوۆ ەسىمى بەلگىلى بولعانىمەن, مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى الىپ تۇلعالاردىڭ شىعارمالارى يسپان تىلىنە تولىق اۋدارىلماعان. ادەبيەتىمىزدى جۇيەلى تۇردە ءوزىمىز تانىتپاساق, ونى ەشكىم كەلىپ الەمگە تانىستىرمايدى. تاعى ءبىر كوكەيكەستى جايت وقىرمان قالىپتاستىرۋ ستراتەگياسى بولماق. الەمدىك اۋديتورياعا جەتۋ ماقساتىندا تەك كىتاپ شىعارۋ جەتكىلىكسىز, ونى وقيتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى كۋرستار, ادەبي كلۋبتار, ونلاين پلاتفورمالار ارقىلى قازاق ادەبيەتىن تانىتۋعا بولادى.
ماقسات, نيەت جانە ارەكەت
ساۋ ءشۇي:
– قازاق ادەبيەتىمەن جاقىن جىلدارى تانىستىم. مەنىڭشە, ءبىر ۇلتتىڭ ادەبيەتىن الەمگە تانىتۋدىڭ باستاۋى – ونىڭ ۇلتتىق تامىرىن دۇرىس تۇسىنۋدە. ادەبيەت – بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ تاريحي جادى, دۇنيەتانىمى, تابيعاتپەن بايلانىسى, رۋحاني بولمىسىنىڭ كورىنىسى. زەردەلەپ كورسەك, قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىندا كەڭ دالا, كوشپەلى ءومىر سالتى, تابيعاتپەن ەتەنە تىرشىلىك ەرەكشە كورىنەدى. وسى ەرەكشەلىكتى جوعالتپاي, كەرىسىنشە, سونى ايقىن كورسەتە ءبىلۋ – حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋدىڭ العاشقى شارتى. الەم وقىرمانىنا قىزىق نارسە – ءدال وسى وزگەشەلىك پەن شىنايىلىق. ساپالى اۋدارما – ادەبيەتتىڭ شەكارا اسۋىنداعى ەڭ ماڭىزدى كوپىر. ادەبي تۋىندىلاردى اعىلشىن, يسپان, اراب, فرانتسۋز, ورىس ءتىلى سياقتى ءىرى تىلدەرگە كاسىبي دەڭگەيدە اۋدارۋ قاجەت. اۋدارما جاساعاندا تۇپنۇسقانىڭ رۋحىن ساقتاي وتىرىپ, ونى باسقا تىلدە قايتا ء«تىرىلتۋ» اسا ماڭىزدى. سونداي-اق قازاق ادەبيەتىندەگى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق تاقىرىپتاردى ايقىنداي ءبىلۋ ماڭىزدى. ماحاببات, ۋاقىت, ەركىندىك, تاعدىر, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش – بۇل ۇعىمدار بارلىق حالىققا تۇسىنىكتى. ەگەر ۇلتتىق بوياۋدى ساقتاي وتىرىپ, وسى امبەباپ قۇندىلىقتاردى كورسەتە الساق, قازاق ادەبيەتى الەمدىك ادەبي ۇدەرىستىڭ تولىققاندى بولىگىنە اينالادى.
مەن اۋدارعان اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ «دالا جىرلارى» شىعارماسى «بواو» حالىقارالىق پوەزيا سىيلىعىن الدى. 2024 جىلدىڭ سوڭىندا قىتايدىڭ بواو قالاسىندا اقىنمەن كەزدەسىپ, بىرگە ماراپات الىپ, تەڭىز جاعاسىندا ولەڭ وقىدىق. بۇل ءسات ماعان اۋدارمانىڭ تەك ءسوز ەمەس, ەكى مادەنيەتتىڭ ۇندەستىگى ەكەنىن تاعى دالەلدەدى. قازىر ۇلىقبەك اقىننىڭ «كيىز ۇيدەگى ءان» اتتى جيناعىن قىتاي تىلىنە اۋدارىپ جاتىرمىن. بولاشاقتا ونىڭ شىعارمالارىن اعىلشىن, ورىس, اراب, يسپان, فرانتسۋز تىلدەرىنە اۋدارۋ جوسپاردا بار. ساپالى اۋدارما مەن تەرەڭ شىعارماشىلىق بايلانىس ارقىلى عانا قازاق پوەزياسى الەمگە تانىلادى. وتكەن جىلى سيان قالاسىندا بىرگە بولىپ, وقىرماندارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. اقىن ۇلىقبەك ولەڭدەرىن وقىدى, تىڭداۋشىلار ءتىلىن تۇسىنبەسە دە, سەزىم ارقىلى قابىلدادى. بەيجىڭدەگى حالىقارالىق پوەزيا كينوفەستيۆالىندە ونىڭ ولەڭدەرى بەينەجوباعا اينالىپ, ۇلكەن اۋديتورياعا جەتتى. بۇل – پوەزيانى جاڭا دەڭگەيدە تاراتۋ جولى. قىسقاشا ايتقاندا, ادەبيەتتى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ماقسات, نيەت جانە ارەكەت كەرەك.
ازىرلەگەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
