«ايلىق الاسىڭ, جۇمىس ىستە!»
اۋدەم جەردەگى تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قولمەن تەرىپ, قوقىس قابىنا سالعان سايىن ماڭدايىنان شۇمەكتەپ اققان تەردى جەڭىمەن قايتا-قايتا ءسۇرتىپ قويادى. قوعامدىق ورىنداردىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇن سايىن كۇرەسىپ جۇرگەن جاننىڭ قولى دا كۇنگە كۇيىپ, ەڭبەك تابى سىڭگەن قاتقىل كۇيگە ەنگەندەي.
وسى ساتتە اكەسىنىڭ ەركەتوتايى بولسا كەرەك, شامامەن ون جاسار بالا قولىنداعى «فيۋز» شايىنىڭ قالبىرى مەن پىستە قابىن اللەيا بويىنداعى كانال جيەگىنە سەلقوس لاقتىرىپ جىبەردى. مۇنى كورگەن كەيۋانا سابىرلى ۇنمەن: «بالام, قاسىڭداعى قوقىس جاشىگىنە سالساڭ قايتەدى؟» دەدى.
بىراق بالدىرعان ونىڭ ءسوزىن قۇلاعىنا دا ىلمەدى. كەكەسىن ارالاس كۇلكىمەن مۇرنىن تىجىرايتىپ, جىرق-جىرق كۇلدى. سول-اق ەكەن, اكەسى دە ارالاسىپ: «سەنىڭ جۇمىسىڭ ەمەس پە؟ ايلىق الىپ وتىرسىڭ عوي. ءوزىڭ جيناپ ال!» دەپ دۇرسە قويا بەردى.
جوعارعى ەرنى كوككە, تومەنگى ەرنى جەرگە جەتكەندەي پاڭ كەيىپ تانىتقان جاس اكە وسى ءسوزىن مارتتىك ساناعانداي. ال مۇنداي ءسوزدى تالاي ەستىپ, تالاي مارتە جۇتىپ ۇيرەنگەن كەيۋانا ۇندەگەن جوق. ءلام-ميم دەمەستەن جەردەگى قوقىستى ەڭكەيىپ الىپ, جۇمىسىنا قايتا كىرىستى...
كورىنبەيتىن ەڭبەكتىڭ قادىرى
شاھار تازالىعىنا جاۋاپتى «جاسىل ەل» مەكەمەسىنىڭ قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ ماقساتىندا كۇن ۇياسىنان جاڭا عانا كوتەرىلگەن شاقتا جولعا شىقتىق. مەكەمە ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايدىن بەيسەكوۆ جول بويى ۇجىمنىڭ جۇمىسى تۋرالى اڭگىمەلەپ كەلەدى. اڭگىمە اراسىندا قالا تۇرعىندارىنىڭ بويىندا ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ ءالى دە تولىق قالىپتاسپاعانىنا قىنجىلاتىنىن دا اڭعاردىق.
كوشە تازالاۋعا كىرىسكەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ورنىنا دا كەلىپ جەتتىك. ولار تاۋكە حان داڭعىلىنىڭ بويىندا تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بەت-جۇزدەرىن شاڭ-توزاڭنان قورعاۋ ماقساتىندا ورامالمەن تۇمشالاپ العان جۇمىسشىلار سىناپ باعاناسى 40 گرادۋسقا جۋىقتاعان اپتاپ ىستىققا قاراماستان ءبىر ساتكە دە ايالدار ەمەس. ءبىرى ءشوپ شاۋىپ جاتسا, ەندى ءبىرى قوقىس جيناۋمەن الەك.
«نەگىزگى مىندەتىمىز – كوشە تازالىعىن ساقتاۋ, جينالعان قوقىستى شىعارۋ. قولىمىزداعى تەحنيكاعا 12 ازامات بەكىتىلگەن. ولار شابىلعان ءشوپ پەن بۇتاقتاردى, جينالعان قوقىستى تاسىمالدايدى. مۇنداعى كوشە سىپىرۋشىلار مەن قوقىس جيناۋمەن اينالىساتىن قاراپايىم قىزمەتكەرلەردىڭ ارقايسىسى ادال ەڭبەك ەتىپ ءجۇر», دەيدى مەكەمە شەبەرى سالتانات ساتىمبەكوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, شاھار كوشەلەرىنىڭ تازالىعىنا 139 قىزمەتكەر جاۋاپتى. بۇدان بولەك, قالاعا قاراستى 10 وكرۋگتە دە جۇمىسشىلار كۇن سايىن تىنىمسىز تەر توگەدى. ۇلكەن داڭعىلداردان بولەك, شاعىن كوشەلەر مەن بۇرىلىستاردىڭ ءوزى تۇراقتى كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ءار قىزمەتكەر وزىنە بەكىتىلگەن اۋماقتا كۇندەلىكتى جۇمىس جۇرگىزەدى. ءۇش جۇك كولىگىنىڭ ارقايسىسى شامامەن ءتورت توننا قوقىس تاسىمالدايتىنىن ەسكەرسەك, كۇنىنە 12 تونناعا جۋىق قالدىق شىعارىلاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
جۇرت تاستاعان قوقىستى جيناپ جۇرگەن «جاسىل ەل» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرى مارات دۇيسەمباەۆتىڭ جۇزىنەن قالا تۇرعىندارىنىڭ سالعىرتتىعىنا دەگەن وكپە-رەنىشتى اڭعارۋ قيىن ەمەس. جۇمىسى جايىندا سۇراعانىمىزدا قولىن ءبىر سىلتەپ: «قويشى, ەل ءبىزدى قاشان تىڭداپتى؟» دەپ قىسقا قايىردى.
ال تاعى ءبىر قىزمەتكەر ارزىگۇل داۋىلباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ولار قوقىستى جيناپ ۇلگەرگەنشە, كەي تۇرعىندار تازالانعان اۋماقتارعا قايتادان تۇرمىستىق قالدىقتاردى تاستاپ كەتەدى. ءسويتىپ, قىزمەتكەرلەر الگى جەرلەردى قايتادان تازالاپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسەدى. مۇنداي كورىنىس كۇن سايىن قايتالانادى.
«مۇندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمە التى اي بولدى. مەكەمە باسشىلىعى بىزگە بارلىق جاعدايدى جاساپ قويعان. دەگەنمەن, قالا تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەگىمىزگە نەمقۇرايدى قارايتىنى قىنجىلتادى. جاڭا عانا تاپ-تازا ەتىپ جيناپ كەتكەن جەرگە ءبىر ساعاتتان كەيىن قايتا كەلسەڭىز, قوقىسقا تولىپ جاتادى.
مەملەكەت باسشىسى «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسياسىن باستاپ بەرىپ, جۇرتشىلىقتى تازالىققا ۇندەپ كەلەدى. سوعان قاراماستان كەي ادامداردىڭ ەڭبەگىمىزگە جاناشىرلىقپەن قاراي بەرمەيتىنى وكىنىشتى. حالىقتىڭ ساناسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەت تولىق قالىپتاسسا ەكەن دەيمىز. ويتكەنى ءار ادامنىڭ ەڭبەگى قۇرمەتكە لايىق», دەيدى ول ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
قالانى كوركەيتكەن قولدار
مەكەمە جۇمىسشىلارى الا تاڭنان ىمىرت ۇيىرىلگەنگە دەيىن تاراز تازالىعى ءۇشىن تىنىم تاپپاي ەڭبەك ەتەدى. بيىل جىل باسىنان بەرى مەكەمە باسشىلىعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ەداۋىر كوتەرىپ, ارنايى كيىمدەرى دە جاڭارتىلعان.
«كوگالداندىرۋ, كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن بريگادالاردىڭ دا, سۋشىلاردىڭ دا ەڭبەگى وراسان ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. شاعىن اۋدانداردا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرىمىز تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى دەر كەزىندە جيناپ, شىعارىپ وتىرادى. قازىر مەكەمەدە مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. ونىڭ 425-ءى تازالىق جۇمىسىنا جاۋاپتى بولسا, 10 وكرۋگتە 190 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى. ال نەگىزگى بريگادا قۇرامىندا 130 ادام جۇمىس ىستەسە, دەمالىس ورىندارىندا 81 قىزمەتكەر تازالىقتى قاداعالايدى.
كورىكتەندىرۋ بولىمشەسىنىڭ ماماندارى قالاداعى بارلىق ساياباق پەن سكۆەردىڭ ءشوبىن شاۋىپ, كۇتىم جۇمىسىن جۇرگىزەدى. سونداي-اق كوگالداندىرۋ جانە اعاشتاردى بۇتاۋ جۇمىسى دا بار. ءۇش سۋشى بريگاداسى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى تالاپقا ساي اتقارىپ جاتىر. ال گيدروتەحنيك ماماندار قالاداعى جاسىل جەلەكتى كۇتىپ-باپتاۋ ءىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستايدى.
تۇرعىندارعا ايتار جالعىز ءوتىنىشىمىز بار. قوقىستى كەز كەلگەن جەرگە بەي-بەرەكەت تاستاماي, تازالىققا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ابزال. سونداي-اق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى دە ىجداعاتتى بولعانى ءجون. سەكسەننەن استام ساياباق پەن سكۆەردە سەرۋەندەيتىن تۇرعىندار دا تازالىق مادەنيەتىن ساقتاۋعا ۇلەس قوسسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», دەيدى مەكەمە ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايدىن جارقىنبەك ۇلى.
كونە شاھاردىڭ كەلبەتى جىل وتكەن سايىن اجارلانىپ كەلەدى. تاياۋدا عانا وبلىس ورتالىعىنا جاپونيادان جەتكىزىلگەن ساكۋرا كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. جالپى, بيىل تاراز قالاسىندا ءبىر ميلليون گۇل ەگۋ جوسپارلانعان.
مەكەمەنىڭ باس اگرونومى جاسۇلان مولداباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 10 500 شارشى مەتر اۋماققا جازدىق گۇلدەر وتىرعىزۋ جوسپارلانعان.
«قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جۇمىس اياقتالۋعا جاقىن. ءبىر ميلليونعا جۋىق گۇل تۇقىمىن ساتىپ الىپ, جىلىجايدا ءوسىرىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار 5 مىڭ دانا راۋشان گ ۇلىنىڭ كوشەتىن الىپ, ولاردى وتىرعىزۋ جۇمىسىن تولىق اياقتادىق. قازىر سۋارۋ, ءشوپ شابۋ, زيانكەستەرمەن كۇرەسۋ, تىڭايتقىش ەنگىزۋ جانە تۇپتەرىن قوپسىتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىسپەن بولىمگە قاراستى 80 قىزمەتكەر اينالىسادى.
بۇدان بولەك, جۇمىسشىلار قالا اۋماعىن كوگالداندىرۋ جۇمىسىن دا قاتار اتقارادى. بيىل 8 مىڭ ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانسا, ونىڭ 5 مىڭى كوكتەم مەزگىلىندە ەگىلدى. قالعان 3 مىڭ كوشەت كۇز ايلارىندا وتىرعىزىلادى.
قالا اۋماعىنا نەگىزىنەن جاپىراقتى اعاش تۇرلەرى ەگىلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ۇيەڭكى, قاراعاش, تەرەك, وزگە دە اعاش تۇرلەرى بار. دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن قالا ورتالىعىنا ەگىلگەن ساكۋرا اعاشى شيە تۇقىمداسىنا جاتادى. بۇل وسىمدىك وڭىرىمىزگە العاش رەت اكەلىنگەندىكتەن, ەرەكشە باقىلاۋدا», دەيدى ول.
تازالىقتىڭ باعاسىن بىلەمىز بە؟
بۇگىندە «جاسىل ەل» مەكەمەسىنىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالايتىن قالا تۇرعىندارى از ەمەس. قالا كوشەلەرىنىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرى دە كوڭىل قۋانتادى.
«قىستا كوشەلەردى قاردان, جازدا قوقىستان تازالاپ جۇرگەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ جۇمىسىنا ريزامىز. قاي ساياباققا بارساق تا, تازالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن كورەمىز. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, قوعامدىق ورىنداردىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا تۇرعىندار دا ۇلەس قوسۋى كەرەك», دەيدى قالا تۇرعىنى نازيپا شوپاەۆا.
كەيىنگى جىلدارى مەكەمە جۇمىسى جۇيەلەنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنە باستاعان. مۇنى جۇمىسشىلاردىڭ وزدەرى دە ايتىپ ءجۇر.
مەكەمە باسشىسى عالىمجان قاينازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, قىزمەتكەرلەرگە قولايلى ەڭبەك جاعدايىن جاساۋ ماقساتىندا كەيىنگى جىلدارى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعان. قولعا الىنعان جوبالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, جۇمىسشىلار تاراپىنان تۇسكەن تاماق ساپاسىنا قاتىستى ۇسىنىستار مەن شاعىمدار مۇقيات زەردەلەنىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانعان. ناتيجەسىندە, بۇگىندە قىزمەتكەرلەر ۋاقتىلى ءارى قۇنارلى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر.
«تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ پوليگونىندا دا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جۇمىس جۇرگىزىلدى. پوليگون اۋماعى تولىق قورشالىپ, بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ورناتىلدى. ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى دا كۇشەيتىلدى. كوگالداندىرۋ باعىتىندا قالا اۋماعىنا كوپجىلدىق جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزۋ, زاماناۋي تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى باستالدى.
مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىندا ارنايى تەحنيكالارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, پايدالانۋعا جارامدى 88 تەحنيكا بارى انىقتالدى. الايدا بۇل كورسەتكىش قالانىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىنىڭ نەبارى 55-60 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. قالا اۋماعىندا تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 1650 تەكشە مەتر تۇرمىستىق قالدىق جينالاتىنىن ەسكەرسەك, قولدانىستاعى تەحنيكالىق الەۋەت سانيتارلىق تازالىق جۇمىسىن تولىق ءارى تۇراقتى دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە جەتكىلىكسىز.
وسىعان بايلانىستى مەكەمە جىل سايىن 54 ارنايى تەحنيكانى جالعا الۋعا ءماجبۇر. بۇل قوسىمشا قارجىلىق شىعىن عانا ەمەس, سىرتقى مەردىگەرلەرگە تاۋەلدىلىكتى دە ارتتىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە الداعى كەزەڭدە تاعى 12 تەحنيكانى ەسەپتەن شىعارۋ جوسپارلانعاندىقتان, تەحنيكالىق تاپشىلىق ماسەلەسى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسپەك.
سوعان قاراماستان, قولدا بار تەحنيكا مەن ەڭبەك ۇجىمىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قالانىڭ كۇندەلىكتى سانيتارلىق تازالىعى, اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىسى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, تۇرعىندار تاراپىنان تۇسەتىن شاعىمدار سانى دا ازايعان.
جالپى, تاراز تازالىعى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. سەبەبى باقىلاۋ بار جەردە ناتيجە بولاتىنى بەلگىلى. قالا اكىمى باقىتجان ورىنبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق وندىرىستە قۇراستىرىلعان 74 ارنايى تەحنيكانى بەس جىل مەرزىمگە ليزينگ ارقىلى ساتىپ الۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 4,5 ميلليارد تەڭگە. بۇل باستاما مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق الەۋەتىن ەداۋىر ارتتىرىپ, قالانىڭ سانيتارلىق تازالىعى مەن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى مەكەمە باسشىسى عالىمجان قاينازاروۆ.
ىمىرت ۇيىرىلەر شاقتا جۇمىسشىلار قۇرالدارىن تاپسىرىپ, جاستار اللەياسى بويىمەن ايالداماعا قاراي بەت الدى. كۇن ۇزاققا سوزىلعان اپتاپ ىستىق ابدەن قالجىراتسا كەرەك, ايالداماعا جەتكەنشە بىرنەشە رەت اعاشتاردىڭ كولەڭكەسىنە ايالداپ, دەمالىپ ۇلگەردى. جۇمىسىنان كەتىپ بارا جاتىپ تا جول جيەگىندە شاشىلىپ جاتقان ازىن-اۋلاق قوقىستى ەڭكەيىپ الدى دا, جاقىن ماڭداعى جاشىككە تاستادى. تازالىققا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ەڭبەككە دەگەن ادالدىق وسىنداي بولسا كەرەك.
ال ءبىز شە؟ كۇن سايىن تاپ-تازا كوشەمەن ءجۇرىپ, گۇلدەنگەن ساياباقتا سەرۋەندەپ, تازا قالانىڭ يگىلىگىن كورىپ جۇرگەنىمىزبەن, سول تازالىقتىڭ ارتىندا تۇرعان ادامداردىڭ ەڭبەگىن قانشالىقتى باعالاپ ءجۇرمىز؟ وسى ساۋال ارقايسىمىزدى ويلاندىرۋعا ءتيىس...
تاراز
