قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى سەرىكتەستىككە سونى سەرپىن بەرەتىن بولادى
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنە رەسمي ساپارى بولىپ ءوتتى. ساپارى بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان بەن ابدەل ءازيز ءال ساۋدپەن كەلىسسوز جۇرگىزدى.
كەزدەسۋلەر ماقساتى – ارىپتەستىككە قارقىن قوسۋ
اراب ەلدەرى اراسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ءبىرىنشى بولىپ تانىعان مەملەكەت – ساۋد ارابياسى كورولدىگى. ناقتىلاي ايتقاندا, بۇل ەل ءبىزدى دەربەس مەملەكەت رەتىندە 1991 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا تانىدى. ال ەكى تاراپتىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى 1994 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاۋ الادى. وسى ارالىقتا ءتۇرلى سالالار بويىنشا ەكى جاققا دا اسا ماڭىزدى, جوعارى دەڭگەيلى كوپتەگەن قۇجاتتار بەكىتىلدى. بۇل مەملەكەتارالىق, ۇكىمەتارالىق, ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىمدەر, حاتتامالار مەن مەموراندۋمدار تاراپتاردىڭ بۇگىنگى بايلانىستارىنا نەگىز بولۋدا.
جالپى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسىنا 1994 جىلى جاساعان رەسمي ساپارى ەكى جاقتىڭ ءوزارا بايلانىستارىنا جول اشىپ بەردى. سودان بەرى تاراپتاردىڭ اراسىندا دوستىق راۋىشتەگى قاتىناستار ۇزىلگەن جوق. بۇل ءوز كەزەگىندە قوس مەملەكەتتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەرىكتەستىگىنىڭ نىعايا تۇسۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنە جاساعان رەسمي ساپارى تابىستى ءوتتى دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى. ەلباسىنىڭ كورول سالمان بەن ابدەل ءازيز ءال ساۋدپەن كەزدەسۋى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن, اتاپ ايتقاندا, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ جولدارىن تالقىلادى. بۇدان بولەك, تاراپتار ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتۇرلى سالالارىندا, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا زور الەۋەتكە قول جەتكىزىلگەنىن جانە بۇل باعىتتا قارقىندى دامۋ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ياد يبن ءامين مادانيمەن كەزدەسۋىندە دە ماڭىزدى جاعداياتتار تالقىلاندى. ناقتىلاي ايتقاندا, كەلىسسوز بارىسىندا ەلىمىزدىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا ءمۇشەلىگى اياسىنداعى ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى تۇستارى ءسوز بولدى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان, بۇگىندە قۇرامىنا 32 ەل كىرەتىن حالىقارالىق ازىق-ت ۇلىك قورىنىڭ جۇمىسىن ۋاقىت تالابىنا ساي دامىتۋ ءىسى دە بۇل باسقوسۋدا اڭگىمە وزەگىنە اينالدى.
ءوز كەزەگىندە ياد يبن ءامين ماداني ەلباسىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى, سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايماقتىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان بارلىق باستامالارىن قولدايتىنىن جەتكىزدى.
ەلباسىنىڭ يسلام دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى باندار بەن مۇحامماد حادجارمەن كەزدەسۋىندە تاراپتار قازاقستان مەن يسلام دامۋ بانكى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ءماسەلەلەرىن تالقىلادى. قازاقستان باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا جانە حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا يسلام دامۋ بانكى ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى تاڭدا ءبىز «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋدامىز. يسلام دامۋ بانكى ونىڭ قىزمەتىنە ات سالىساتىنىنا سەنىمدىمىن», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
كەزدەسۋ بارىسىندا اتالعان بانك پەن قازاقستاننىڭ ورتاق جوبالارىنىڭ جالپى قۇنى 1,3 ملرد دوللاردان اسقانى اتاپ ءوتىلدى. ايتا كەتەيىك, 2015 جىلى يسلام دامۋ بانكى قۇنى 665 ملن دوللار بولاتىن 4 جوبانى قابىلداپ العان بولاتىن.
باندار بەن مۇحامماد حادجار ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامەن تابىستى ىنتىماقتاستىق ودان ءارى جالعاسىپ, ءوزى باسقاراتىن بانك قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالارعا قاتىسا بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى ساپارى اياسىندا «Amiantit Group» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, حانزادا تۋركي بەن مۇحامماد بين فاحدپەن كەزدەستى. اڭگىمە بارىسىندا قازىرگى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بىرقاتار ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى قوزعالدى.
ال سۋ ينجينيرينگىنە ءجانە مۇناي-گاز سالاسىنا ارنالعان قۇبىر شىعارۋعا ماماندانعان «Amiantit Group» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي جاسالىپ وتىرعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سونىمەن بىرگە, تاراپتار ءارىپتەستىك قارىم-قاتىناستىڭ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى دامي بەرەتىنىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
مەملەكەت باسشىسى ساۋد ارابياسى كورولدىگى اش-شۋرا مەدجليسىنىڭ باسشىسى ابدۋللاح يبن مۇحاممەد ءال-شەيحپەن كەزدەسۋى كەزىندە قازاقستان مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. ەلباسى ءوز سوزىندە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ىسكە اساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ال ابدۋللاح يبن مۇحاممەد ءال-شەيح ءوز كەزەگىندە قازاقستان پرەزيدەنتىن ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش سالاتىنىنا سەندىردى.
ساۋديالىق ىسكەر
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ ىسكەر توپتارى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى بۇل ساپاردىڭ ماڭىزىن ودان ءارى ارتتىرا ءتۇستى. ساۋد ارابياسىنىڭ ءىرى كاسىپكەرلەرى ەلباسىنىڭ سوزدەرىن ىقىلاس قويا تىڭداپ, ءارى وزدەرىنىڭ دە قازاقستانعا قاتىستى كوزقاراستارى مەن جوسپارلارىن ايتۋعا اسىقتى.
ساۋد ارابياسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە جۇمىس جۇرگىزەتىن جەتەكشى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى قاتىسقان بۇل باسقوسۋدا مەملەكەت باسشىسى ساۋد ارابياسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى نەگىزگى سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى ەكەنىن جەتكىزدى.
– ەكى ەل اراسىنداعى 2015 جىلى 16,3 ملرد دوللارعا جەتكەن تاۋار اينالىمى كولەمىن ءبۇگىندە ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. قازىردىڭ وزىندە كورولدىك كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا 17 ۇيىم جۇمىس جۇرگىزۋدە, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىنا دا توقتالىپ ءوتتى. ولاردىڭ اراسىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى كەشەنى, مۇناي حيمياسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, قارجى جانە يسلام بانكينگى, اتوم ونەركاسىبى بار.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى ساۋد ارابياسى سياقتى قازاقستاننىڭ دا تابيعي رەسۋرستارعا باي ەكەنىنە نازار اۋداردى. «سوعان قاراماستان, ءبىز ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدامىز. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – الەمنىڭ ەڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ نەگىزگى جولى ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, بيزنەسكە بارىنشا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق ورتانى جاقسارتۋ ءۇشىن قازاقستاندا قولعا الىنىپ جاتقان جۇيەلى شارالارعا توقتالدى. «دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «بيزنەسپەن اينالىسۋ جەڭىلدىگى» رەيتينگىندە قازاقستان 41-ءشى ورىنعا يە بولدى. بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر مەيلىنشە ازايتىلدى. قازىر بىزدە 10 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلىپ, وندا ليبەرالدى سالىق رەجىمى قولدانىلا وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزىلۋدە», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ساۋد ارابياسى كاسىپكەرلەرىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى. «ءوز كەزەگىندە قازاقستان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. ماسەلەن, ينۆەستور كورپوراتيۆتىك تابىستان جانە جەر سالىعىنان 10 جىلعا, م ۇلىك سالىعىنان 8 جىلعا بوساتىلادى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى قازىر رەسپۋبليكادا ءىرى مەملەكەتتىك نىسانداردى جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى ءجۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. «جالپى قۇنى 10 ميلليارد دوللار بولاتىن 800-دەي مەملەكەتتىك كاسىپورىن باسەكەلەستىك ورتاعا شىعارىلدى. تىزىمگە مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بار تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى, مۇناي وڭدەۋ, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە بايلانىس سالاسىنداعى كاسىپورىندار, ينفراقۇرىلىم نىساندارى ەنگىزىلگەن. ساۋد ارابياسى كومپانيالارىنىڭ وسى جەكەشەلەندىرۋ شاراسىنا قاتىسۋىن قولدايمىز», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇعان قوسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا ءجانە كەلەر جىلى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبى بويىنشا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە توقتالدى.
ساۋد ارابياسى بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرى قازاقستاندا جاسالىپ جاتقان قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا العىس ءبىلدىرىپ, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ولار اۋىل شارۋاشىلىعى, مۇناي وڭدەۋ, مەتاللۋرگيا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالالارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
ماسەلەن, مۇناي-حيميا سالاسىنداعى «ءال-زاميل» كومپانيالار توبى باسقارماسى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ابدراحمان ابداللا ءاز-زاميل, قۇس وسىرۋمەن جانە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن «ءال-رامزەس» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى شەيح ابدۋللا زايد ءال-مەلەيحي, «مەتال كورنەرس» حولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى ناسسەر ءالي سالمان ءال-اگەل سىندى ساۋديالىق ءىرى كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ كوپتەگەن سالالاردا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ وتىرعانىن, 25 جىلدىڭ ىشىندە تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزگەن ءىرى مۇسىلمان ەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن بىرگە, ولار قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ كەلەشەگى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە, ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا جاقسى جاعداي جاسالعان. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى, ىشكى تاتۋلىعى كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەركىن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك, ساۋديالىق ءىرى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى استانانىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن, ونىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەم كوز تىككەن ورتالىققا اينالعانىن ءسوز ەتتى.
سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى جاسالا بەرەتىنىن جانە ونىڭ پەرسپەكتيۆاسىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتىپ, ساۋد ارابياسى بيزنەسىنىڭ وكىلدەرىنە تابىس تىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساۋد ارابياسىنا جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا باق وكىلدەرىنە ارناپ بريفينگ ءوتكىزدى.
قول قويىلعان كەلىسىمدەر قۇنى – 60 ملرد تەڭگە
«ساپار اياسىندا ەنەرگەتيكا, تاۋ-كەن سالاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى جالپى قۇنى 60 ملرد تەڭگەدەن اساتىن بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ اراسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قۇس فابريكاسى, اقمولا وبلىسىنداعى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى جونىندەگى كەلىسىمدەر بار. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ساۋد ارابياسىنىڭ قاتىسۋىمەن 17 كاسىپورىن جۇمىس ءجۇرگىزۋدە», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋعا لوگيستيكالىق قيىندىقتار كەدەرگى كەلتىرىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل رەتتە ءبىز بولاشاقتا جەمىستى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ءۇشىن جول كارتاسىن جاساپ, ەكىجاقتى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا, ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارى بويىنشا جۇمىس توپتارىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. ءبىزدىڭ ەلدە ورتاق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سونداي-اق, مەن ساۋديالىق سەرىكتەستەرىمىزدى ينۆەستيتسيالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالارعا, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا ات سالىسۋعا شاقىردىم. بۇل قازاقستاننىڭ پايداسى ءۇشىن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا وتە جاقسى نەگىز بولادى», – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى كورولدىكپەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىنا نازار اۋداردى. «ساۋديالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ كۇن مەن جەل ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋ ءتاجىريبەسى بار. ساۋد ارابياسى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وزدەرىنىڭ جاڭا ازىرلەمەلەرىمەن استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە بەلسەنە قاتىساتىن بولادى. سونداي-اق, كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءبىز مۇناي مەن گاز سالاسىنداعى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتى تالقىلادىق. جالپى, ءبىز وسى وڭىردەگى ماڭىزدى بۇل ەلدە وتە پايدالى ءارى اسا قاجەتتى كەزدەسۋلەر وتكىزدىك دەپ سانايمىن», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساۋد ارابياسىنا رەسمي ساپارى اياسىندا تومەندەگىدەي ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى شارت;
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى شارت;
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اراسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم.
وسىلايشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساۋد ارابياسىنا جاساعان رەسمي ساپارى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى دەپ تۇيۋگە ءابدەن بولادى جانە بۇل ساپاردىڭ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ءتۇرلى باعىتتارداعى بايلانىستارىن ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنى ءسوزسىز.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان» – ەر-ريادتان (ساۋد ارابياسى)
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
