الەم جانە قازاقستان
ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن ءبىزدىڭ ەل سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامۋ جولىندا. بۇل جەتىستىكتەر بۇكىل ەكونوميكامىزدى قايتا قۇرۋ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. تاۋەلسىز قازاقستانداعى ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قاتار جۇرگىزىلگەن ساياسي رەفورمالار دا مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن جوعارىلاتتى. بۇگىن قازاقستان حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى عانا ەمەس, باتىس جانە شىعىس ەلدەرىنىڭ سەنىمدى ارىپتەسى.
قازىرگى اقپاراتتىق قوعام داۋىرىندەگى ساياسي ءيميدجدى قالىپتاستىرۋ بيلىك قاتىناستارى جۇيەسىندەگى ونەر رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل كونتەكسكە وراي ناقتى ايقىندالعان تەحنولوگيالىق تەتىكتەر مەملەكەتتىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ءمانگە يە. العاشىندا مۇنداي ءتاسىلدەر بيلىكتەگى جەكە تۇلعالارعا قولدانىلدى. كەيىنىرەك بۇل جۇيە بۇقارامەن اشىق بايلانىس ورناتۋ بارىسىندا ساياسي جۇيەنىڭ جەتىلدىرىلۋىنە وڭ ىقپال تيگىزۋ نيەتىندە مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا پايدالانىلا باستادى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى پوزيتسياسىن اقپاراتپەن قولداۋ كورسەتۋ شارالارىنىڭ قاجەتتىلىگى مەملەكەتتىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدا وتاندىق عالىمدار بىرنەشە مىندەتتەردى شەشۋى قاجەت. دەگەنمەن, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى يميدجىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى تەتىكتەرىن ايشىقتايتىن ارنايى عىلىمي جۇمىستار جوق. سونىمەن قاتار, مەملەكەتىمىزدىڭ اقپاراتتىق ساياساتى شەڭبەرىندەگى حالىقارالىق ارەناداعى ءيميدجى تەوريالىق جاعىمەن قاتار, ءتاجىريبە جۇزىندە تولىقتاي زەرتتەلمەگەنى دە شىندىق. بۇل كسرو قۇرامىنداعى بۇرىنعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتى ءجۇرگىزۋدەگى ۇگىت-ناسيحاتتىق اپپاراتى ورتالىقتان باقىلانىپ وتىرعاندىعىنان دەپ بىلەمىز.
بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋىن جاھاندىق كەڭىستىكتەن تىس قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, بۇگىنگى شارتتارداعى ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋدا جاھاندىق حالىقارالىق ۇردىستەردى ەسكەرۋ قاجەت. ءويتكەنى, قازىرگى حالىقارالىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ جاھاندانۋى شارتتارىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدىڭ ستاگناتسيا ۇدەرىستەرىن جويۋى مەن الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋى جاھاندىق شارتتارداعى ماڭىزدى شارا. مەملەكەتتى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جاعىمدى قابىلداۋى جاھاندىق ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق العا جىلجۋلار جەتىستىگىنىڭ كەپىلى بولىپ سانالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءپوزيتيۆتى قاتىناس قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى جۇمىستاردى بيلىك ورىندارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ جاتىر.
قازاقستان – كەڭ گەوگرافيالىق كەڭىستىك يەلەنگەن, جەر كولەمى بويىنشا الەمدەگى توعىزىنشى مەملەكەت. مەملەكەتىمىزدىڭ تەرريتورياسىندا ءتۇرلى دىندەر مەن ۇلت وكىلدەرى ءومىر سۇرەدى. بۇل تاريحي, مادەني, ۇلتتىق جانە ءدۇنيەتانىمدىق ەرەكشەلىكتەرىمىز مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان مەملەكەت ءيميدجى – بۇل مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ سيپاتتامالىق بەلگىلەرىنە يە ءوزارا وبەكتيۆتى بايلانىستار شەگىندەگى ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق, ۇلتتىق, دەموگرافيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ كەشەنى. ول الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, ۇلتتىق-كونفەسسيالىق ءۇردىستەردىڭ ۇدەرىستەرىن ايقىندايدى. مەملەكەت بەينەسى سىرتقى الەممەن بايلانىستار ناتيجەسىندەگى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ساناسىندا قابىلدانۋىنىڭ وزىندىك كورسەتكىشى ىسپەتتەس.
اقپاراتتىق قوعام كەڭىستىگىندە يميدجەلوگيانىڭ وزىندىك ەرەكشە ورنى بار. مەملەكەت ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى قويىلاتىن تالاپتار قوعامدىق ومىردەگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ وسۋىمەن بايلانىستى. يميدج تولىقتاي اقپاراتتىق ونىمگە اينالدى. يميدجەولوگيا – بۇل ءيميدجدىڭ قالىپتاسۋى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ تەحنولوگيالارى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ, فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ سەكىلدى عىلىمداردى توعىستىرعان تەوريا. ول – اقپاراتتىق قوعامداعى مادەني شارالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى قىزمەت اتقاراتىن گۋمانيتارلىق تەحنولوگيا.
سوندىقتان مەملەكەت ءيميدجى تۇسىنىگى وزگە ۇعىمدار سەكىلدى ءتۇرلى اسپەكتىلەر نەگىزىندە قاراستىرىلادى. مەملەكەت بەينەسىن كەشەندى زەرتتەۋ بارىسىندا ەل ءيميدجىن ءوز ازاماتتارىنىڭ قابىلداۋ دەڭگەيى قاراستىرىلعانى ءجون. سونىمەن بىرگە, شەت ەل تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تەرەڭىرەك ساراپتالۋى قاجەت. ويتكەنى, حالىقارالىق يميدج مەملەكەتكە ينۆەستيتسيالىق قارجىلاردىڭ كوپتەپ بولىنۋىنە, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا, ىسكەرلىك الەم ارىپتەستىگىنە جول اشىپ قانا قويماي, تاۋەلسىز قازاقستان حالقىنىڭ ماقتانىش سەزىمى مەن وتانعا سۇيىسپەنشىلىگىن جوعارىلاتادى.
جالپى مەملەكەت ءيميدجى ونىڭ قۇرىلىمىن قۇرايتىن بىرنەشە ەلەمەنتتەردەن تۇرادى: قازاقستان دەموكراتياسىنىڭ بەينەسى; بيلىك ءيميدجى; قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءيميدجى; قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءيميدجى; قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءيميدجى; مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياسات ءيميدجى.
قازاقستان دەموكراتياسىنىڭ بەينەسى. ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءساتتى جۇرگىزىلدى. اشىق اقپاراتتىق قوعام قۇرۋ دەموكراتيا جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلدى. قازاقستانداعى سوڭعى جىلدارداعى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ ەلدى دەموكراتيالاندىرا ءتۇسۋ سانالادى. وسى شارتتارداعى ساياسي دامۋدىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىن پايدالانا وتىرىپ, ءتيىمدى جاڭعىرۋلاردىڭ ورىن الۋىنا, الدىڭعى قاتارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيگە شىعۋ ساياسي جۇيەنىڭ بارلىق كۇشتەرىنە بايلانىستى. رەفورمالار ۇدەرىسى جالپىلاي قوعامدى قامتىپ, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالا, رۋحاني مادەنيەت پەن ساياسي جۇيەنىڭ ديناميكالىق وزگەرىستەرى نەگىزىندە شەشىمى تابىلۋى ءتيىس جاعدايلارعا دا ىقپالىن تيگىزەدى. ەلىمىزدەگى جاڭعىرعان قوعامدى ازاماتتىق قوعام, قۇقىقتىق مەملەكەت پەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءوزارا بىرلىگى رەتىندە انىقتايمىز.
بيلىك ءيميدجى. مەملەكەت بەينەسىنىڭ قابىلدانۋىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بيلىك پەن ازاماتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ايقىنداۋ قاجەت. بيلىكتەگى ازاماتتاردىڭ تۇلعالىق ءيميدجىنىڭ باعالانۋى ولاردىڭ حالىقپەن جاقىندىعىمەن ءوزارا بايلانىستى. بۇقارالىق سانانىڭ بيلىكتىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن باعالاۋى ءيميدجدىڭ سيپاتتامالىق بەلگىسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. بيلىك بەينەسى مەن سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى دە مەملەكەت ءيميدجىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. سىبايلاس جەمقورلىق بارلىق ادامي جانە قوعام قۇندىلىقتارىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىنە كەدەرگى جاسايتىن دەرت ەكەندىگى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى قوعامىمىزدا كەزدەسەتىن تەرىس جاعدايمەن تەك قۇقىق قورعاۋ ورىندارى عانا ەمەس, ەل بولىپ كۇرەسۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءيميدجى. مەملەكەت ءيميدجىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بيلىكتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋدەگى تۇرعىنداردىڭ قاتىناسىن اتاپ وتە الامىز. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ەلىمىز كوپتەگەن ماڭىزدى رەسۋرستارعا يە بولماق. تەك جاعىمدى يميدج عانا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەلەستىك دەڭگەيىن جوعارىلاتا الادى.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءيميدجى. ازاماتتاردىڭ قارۋلى كۇشتەرگە كوزقاراسى – مەملەكەتتىڭ ىشكى يميدجىنە ىقپال ەتەتىن قارىم-قاتىناسى. بۇل – كۇشتى اسكەري دەرجاۆالىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى. تەلەارنالارداعى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن اسكەري حابارلاردى كوبەيتۋمەن قاتار, كورشى رەسەي ءتۇسىرىپ وتىرعان وزىمىزگە ءتان اسكەري فيلمدەر ءتۇسىرۋ ورىندى بولار ەدى.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءيميدجى. ازاماتتاردىڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن قابىلداۋى ماڭىزدى يميدجدىك سيپاتقا يە. قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋشىسى عانا ەمەس, وسى ۋاقىتقا دەيىن تمد, شىۇ, ەۋرازەق, اوسشك سەكىلدى ايماقتىق ۇيىمداردىڭ توراعالىعىن ءساتتى اتقارا ءبىلدى. ەلىمىزدىڭ بىلتىرعى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا توراعالىعى ەل ءيميدجىن جوعارىلاتقانى انىق. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعىن يەلەنگەن پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىندا عانا ەمەس, ازياداعى جانە مۇسىلمان الەمىندەگى تۇڭعىش مەملەكەت ەكەندىگىن ارقايسىمىز ماقتان ەتۋىمىز كەرەك. 11 جىلعى ۇزىلىستەن سوڭ جاڭا عاسىر, جاڭا مىڭجىلدىق جانە جاڭا الەمدىك شارتتاردا استانا ءسامميتىن وتكىزۋ ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى عانا ەمەس, ەقىۇ-نىڭ دا جەتىستىگى دەپ اتاپ كورسەتتى كوپتەگەن ساراپشىلار. ءسامميتتىڭ جەمىستى ءوتۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدىك ءيميدجىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.
مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياسات ءيميدجى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى – اقپاراتتىق ساياسات ۇيىمداستىرۋداعى بيلىك پەن مەملەكەتتىڭ بەينەسىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى ساياسي يدەيالاردى جۇرگىزەتىن ماڭىزدى كوممۋنيكاتسيالىق قۇرال. باق قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرىپ, تۇرعىندار مەن بيلىكتەگىلەر اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردى رەتتەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. باق-تا بەرىلەتىن اقپاراتتار قوعام قاجەتتىلىگىنە سايكەس دايىندالۋى ءتيىس. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى اقپاراتتى تاراتۋشى بارلىق حابارلامانى تۇرعىندار مۇددەسىنە سايكەس دايىنداۋلارى ءتيىس.
وتاندىق جانە شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ءتۇرلى ساراپتامالىق ماتەريالدارىن زەرتتەۋ جانە جۇيەلەۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ وڭ ءيميدجىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تومەندەگىدەي ماسەلەلەرگە ءمان بەرىلەدى:
- بيلىك پەن باسقارۋ جۇيەسىندەگى, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنداعى تۇراقتىلىق;
- سىرتقى ينۆەستورلاردى تارتۋ ماقساتىنداعى وتاندىق ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ اشىقتىعى;
- ەلىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىنا سايكەس كەلەتىن تۇسىنىكتەردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن يدەولوگيالىق قيمىلدار;
- قىلمىستىق الەۋمەتتىك قۇبىلىستىڭ سيپاتتامالىق بەلگىلەرىن جوققا شىعاراتىن قوعامداعى جوعارى بىلىمدىلىك, مادەني جانە رۋحاني الەۋەتىنىڭ باسىمدىعى;
- الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمەن كوممۋنيكاتيۆتىك بايلانىستاردىڭ سەنىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق-ساياسي الەۋەتىنىڭ ىقپالدىلىعى.
جالپى PR مەن جارناما الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى قازاقستان ءيميدجىن العا جىلجىتۋ جولىندا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىن تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالار قىزمەتى. سوندىقتان ساياساتتانۋشىلار, الەۋمەتتانۋشىلار, ەكونوميستەر, باسقارۋ مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق دامۋ ماماندارىنىڭ بىرىككەن تاجىريبەلىك قۇلشىنىس پەن ينتەگراتسيالىق بايلانىستارى قاجەت. سىرتقى يميدجدى قالىپتاستىرۋدا پسيحولوگتار, سايلاۋالدى تەحنولوگيالارىنىڭ كەڭەسشىلەرى, سپيچرايتەر, سپيندوكتور, جۋرناليستەردىڭ قوسار ۇلەستەرى زور. مۇنداي بىرىككەن جۇمىس شارالارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇرگەنى ابزال.
مەملەكەت ءيميدجىن اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىندەگى قىزمەت ەكى باعىت بويىنشا ءجۇرگىزىلگەنىن ءجون سانايمىز.
ءبىرىنشىسى – قازاقستاننىڭ شەت ەلدەردەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني, گۋمانيتارلىق, اقپاراتتىق قاتىسۋىن انىقتاۋ;
ەكىنشىسى – شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى قازاقستان بەينەسى, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ كورسەتكىشتەرىنىڭ تولىق سيپاتتامالىق بەلگىلەرى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي دامۋى, ىشكى ساياسي رەفورمالارىنىڭ سيپاتى بۇگىندە الەم ەلدەرىنە ۇلگى سانالادى. قازىرگى قازاقستاننىڭ نەگىزگى مىندەتى سەرپىندى ەكونوميكالىق دامۋ, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ارقىلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى جالعاستىرا دامىتۋ ەكەندىگى انىق.
مۇرات ناسيموۆ, قىزىلوردا «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.
