ەلباسى ستراتەگياسى – ەلدىك ستراتەگياسى
قازاقستاندىقتار مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇر وتان» حدپ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن ءسوزىن وسىلاي باعالاپ وتىر
* * *
امەريكالىق بەلگىلى انتروپولوگ روبەرت اردري: «قول جەتپەيتىن نارسەگە ۇمتىلىپ ءجۇرىپ, ءبىز مۇمكىن ەمەس نارسەلەردى جاسايمىز» دەگەن ەكەن. دۋالى اۋىزدان شىققان وسى قاناتتى ءسوز الدىمىزعا اسقاق ماقساتتار قويىپ, ىلعي ىشكى-سىرتقى قولايلى جاعدايدىڭ بولا بەرمەۋىنە, كولدەنەڭ كەدەرگىلەرگە دە قاراماستان, ولاردىڭ وڭ شەشىمىنە قول جەتكىزە بىلگەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شىنايى كورىنىسىن سيپاتتاعانداي اسەر بەرەدى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, تاريحي دامۋىنىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستادى. حالقىمىز ءجۇرىپ وتكەن اۋىر دا ءارى جاسامپاز جىلدارعا كوز سالساق, وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن بولعان جانقيارلىق كۇرەستىڭ, تاۋەلسىز دامۋ كەزەڭىندەگى ماڭداي تەرمەن كەلگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ قۇنىن تەرەڭ سەزىنە تۇسەمىز.
ءبىز بۇگىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستىڭ ماڭىزدى ۇستانىمدارى بەكىتىلگەن نەگىزگى زاڭىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى نەگىزدى قۇندىلىقتارىن انىقتاپ, ۇلتتىق مەملەكەت رەتىندە ءىرگەتاسىن قالاعان ەلىمىزدىڭ تاريحي قىسقا كەزەڭدە سەرپىندى قادام جاساعانىنا ماقتانامىز. پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندەگى ماسەلە بويىنشا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى قۇقىقتىق كولليزيا جانە ن.نازارباەۆتىڭ بۇل پروبلەما ءتۇيىنىن شەشە بىلگەنى قازاقستاننىڭ ساياسي ءجۇيەسىندەگى كونستيتۋتسيانىڭ ورنى مەن ءرولىن انىق كورسەتىپ بەردى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاندا زاڭنىڭ ۇلىقتىلىعىمەن نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسقانى تۋرالى سەنىممەن ايتۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ادام قاي پريستانعا بارار جولىن ءوزى ءبىلمەسە, ونى ەشقانداي جەل ايداپ اپارا المايدى», دەگەن ەكەن دانىشپان سەنەكا. سول سياقتى كەز كەلگەن ەل ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىن, كەلەشەگىنىڭ كوكجيەگىن كورە ءبىلۋى كەرەك. پرەزيدەنت باستاماسىمەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جانە ەلدى ءوندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ قازاقستان ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىن جولدايتىن جولداۋى دا ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ كەپىلدى تاماشا قۇجاتى بولىپ سانالادى. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا حالىقارالىق بەدەلگە جەتۋىنە مۇرىندىق قانا بولىپ قويعان جوق, مەملەكەتتەر شەكاراسى مەن قۇرلىقتارعا تاۋەلسىز ادامدار ءۇمىتى مەن ارمانىن ۇشتايتىن كوپتەگەن پروبلەمالاردى قوزعاۋىمەن وتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز.
وتانداستارعا قامقورلىق جاساۋ, حالىق الدىندا ءتۇرلى جوبالار, قيىندىقتار جانە بىرلەسىپ جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز تۋرالى ەسەپ بەرۋ پرەزيدەنت مالىمدەمەلەرىنىڭ بارلىعىنا ءتان. وسىنداي سيپات ونىڭ سوڭعى جولداۋىنان دا كورىنەدى. پرەزيدەنتتىڭ جاڭا ۇندەۋى ەلىمىزدىڭ باستى ماقساتتارى مەن باسىمدىقتارى كورسەتىلگەن 1997 جىلعى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. جوبالانعان تاپسىرمالاردى جانە ۇكىمەتتىڭ قابىلدانعان شارالارىن دەر ۋاقىتىندا ءجۇزەگە اسىرۋ ارقاسىندا الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا كولدەنەڭ تۇرا العان جوق. قوردالانىپ ۇلگەرگەن ەكونوميكالىق الەۋەت تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتتى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن ءسال دە بولسا ازايتقان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تالكەكتى جاعدايعا تاستاماي, ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىن قورعاپ قالدى. قازاقستان جاڭا ەكونوميكانى قۇرۋدى باستاعان جىلدارى ەلىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 700 دوللاردان كەلگەن بولاتىن, ال رەفورما جىلدارى ونى ءبىز 8000 دوللارعا ءبىر-اق كوتەردىك. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 10-15 مىڭ دوللار بولۋى ءبىز ءۇشىن قول جەتپەس ارمانداي ەلەستەيتىن. دەگەنمەن, الەمگە بەلگىلى امەريكالىق جازۋشى زيگ زيگلار ايتقانداي, تابىس دەگەنىمىز – بۇل ءمۇمكىندىكتەردى بارىنشا قولدانا ءبىلۋ دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ قىسقا ۋاقىتتاعى وراسان تابىسىمىز وسى ءسوزدىڭ ىزىنەن شىعىپ وتىرعانداي.
قازىر تاۋەلسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋ ساتىسى ءبىز ءۇشىن ارتتا قالدى. ەلىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى كوكجيەگى قارقىندى جانە قادىمدى ىستەرمەن كورىكتى. دەموكراتيا دامۋىنىڭ قازىرگى زامانعى دارەجەسىن ۇستاي وتىرىپ, الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدى كەلەشەگى زور تاياۋ ۋاقىتتارعا جاسالعان ماقساتتارىمىزدان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ماقساتتارعا جەتۋ جولدارىن قوعامدى جۇمىلدىرۋ جانە ەكونوميكانى, ساياساتتى, الەۋمەتتىك سالانى باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق قۇرالدارىمەن, ءار قازاقستاندىقتىڭ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ كەرەمەت باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ونى حالىققا تۇسىنىكتى, ۇعىنىقتى ەتە تۇسەدى. ەلىمىزدى يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جولى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ عىلىميلىعىن كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءبىلىم مەن عىلىم ورتالىعى بولۋعا بارلىق مۇمكىندىگى بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاقىندا قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋىندا بۇل ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستار مەن ەل باسشىلىعىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن تاعى دا قاداپ ايتتى. جولداۋدا ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋدىڭ رولىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. پرەزيدەنت وسى جۇيەنى قارجىلاندىرۋدى 2016 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىزى كولەمىنە دەيىن ءوسىرۋدى تاپسىردى. تاياۋداعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 400 جاڭا مەكتەپ سالىنادى, ونىڭ ىشىندە جيىرماسى ينتەللەكتۋالدىق ءبىلىم وشاعى بولادى. ون ەكى جىلدىق ءبىلىم بەرۋ بازاسىن قۇرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بۇل شارالاردىڭ بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى ەلدەردە ازىرگە تەڭدەسى جوق.
پەداگوگتاردىڭ ايلىق جالاقىسىن كوبەيتۋ جوسپارلانۋدا. قىزمەتىن باستاعان جانە ەكىنشى بىلىكتى مۇعالىمدەردىڭ نەگىزگى ايلىعىنا 150 پايىز, ال ءبىرىنشى بىلىكتى پەداگوگتەرگە 200 پايىز, ال جوعارى بىلىكتىلەرگە 300 پايىز قوسىمشا اقشا قوسىلادى. ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ پەداگوگ ماماندىعىنا جۇرتتىڭ ىنتاسىن اۋدىرادى جانە مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا جاڭا كادرلار تارتۋعا دا مۇمكىندىك تۋعىزادى. الايدا الماقتىڭ دا سالماعى بار, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە تالاپ تا كۇشەيەدى. مۇنىڭ سىرتىندا قازاقستان مەكتەپتەرىن ەلەكتروندىق وقىتۋ, ينتەرنەتكە كەڭ كولەمدە قول جەتكىزۋ مىندەتتەرى دە كۇتىپ تۇر.
الايدا, مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋ مەن وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋدان اناعۇرلىم ماڭىزدى. بۇل وي 1966 جىلى پاريجدە وتكەن ۇكىمەتارالىق ارنايى كونفەرەنتسيادا كوتەرىلگەن بولاتىن. وندا: «مۇعالىمدەردىڭ جاعدايى, ماقساتى مەن مىندەتتەرى ايقىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ سۇرانىسىنا سايكەس بولۋى كەرەك. وسى ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە تولىق قول جەتكىزۋ ءۇشىن مۇعالىمدەرگە ءمارتەبە بەرىلۋى قاجەت, ماڭداي تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن ولاردىڭ ماماندىعى قوعامدىق قۇرمەت كورسەتۋگە لايىق», دەگەن پىكىر ايتىلدى وسى القالى جيىندا. ۇستازداردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ مىندەتى تەك پەداگوگتىق قىزمەتىنىڭ ماڭىزىن قايتا جاڭعىرتۋ عانا ەمەس, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ۋاقىت تالابىنا ساي جوعارى بىلىكتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى, تۇلعالىق جانە كاسىبي الەۋەتى مىقتى ماماندار دايىنداۋ بولىپ وتىر. بۇل ءۇشىن مۇعالىمدەردى الەمدەگى ءىرى ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىندا بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋ قاجەت. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ۇستازداردىڭ 20 پايىزى وسىنداي دايىندىق كۋرستارىنان وتەتىن بولادى.
سىرت ەلدىڭ جاقسىسىنا كوز سالعاندا, فينليانديا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ تاجىريبەسى ۇلگى الارلىق. بۇل ەل مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋ جونىنەن الەمدە كوش باسىنان كورىنىپ وتىر. ولاردا مۇعالىم ماماندىعى وتە قادىرلى ءارى سۇرانىسقا يە ماماندىق بولىپ سانالادى. ۇستاز (ماگيستر بولىپ سانالادى) جوعارى ايلىق جالاقى الادى جانە ەركىن شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەيدى. پەداگوگ ماماندىعىن دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن كونكۋرستا ءبىر ورىنعا ون ادامنان كەلەدى. فين مەكتەپتەرىندە ەمتيحان دەگەن بولمايدى, ال ۇلگەرە الماعان بالالارمەن قوسىمشا جۇمىس جاسالادى. ءارينە, مۇنىڭ بارلىعى اقىسىز, مەكتەپ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى. اسىرەسە, پسيحولوگتار مەن الەۋمەتتىك پەداگوگتاردىڭ ءرولى وتە جوعارى. قازاقستاندا ءبىلىم سالاسىنا جاسالىپ وتىرعان جاعداي مۇنان كەم ەمەس. بىزگە ەندى ۇستاز مارتەبەسىن بۇكىل ەل, جۇرت بولىپ اۋەزەلەۋ كەرەك, ال بۇل مەملەكەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنداعى باسىم باعىتقا اينالسا كانەكي.
ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى جونىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇر وتان» حدپ-نىڭ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە دە ايتىپ ءوتتى. تەرەڭ ءبىلىمسىز بىلىكتى ماماندار دايارلانبايدى, ال بىلىكتى ماماندارسىز ەلىمىزدىڭ قارىشتى دامۋىنىڭ كەپىلى بولاتىن يننوۆاتسيالىق ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ نەعايبىل. ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ تۇما باستاۋى بالاباقشادا جاتىر. پارتيا ليدەرى سوندىقتان وسى ءتوڭىرەكتەگى جەتىستىكتەر مەن اتقارىلار ءىستى دە ورتاعا سالعان. قازىر ەلىمىزدەگى سياقتى قوستاناي وبلىسىندا دا «بالاپان» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وبلىس بويىنشا بۇلدىرشىندەردىڭ 90 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە قامتىلعان. ءبىزدىڭ پەداگوگيكا ينستيتۋتى ءبىلىم سالاسىنىڭ وسى تارماعىنا دا ماماندار دايىندايمىز. بولاشاق ۇستازداردىڭ ءبىلىمىن ۇشتاپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى جۇمىسىمىزدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرعانبىز. مۇعالىم ءمارتەبەسىن جاساۋعا, ونىڭ قوعامداعى بەدەلىن كوتەرۋگە ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋمەن قاتار, ۇستازدىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەڭبەگى دە كەپىل بولادى. جاس مامانداردىڭ وي-ءورىسىن, ىشكى ءمادەنيەتىن كوتەرۋ دە ۇستاز ءمارتەبەسىنىڭ بولىنبەيتىن بولشەگى بولىپ سانالادى. بولاشاق ۇستاز ونداي تاربيەنى جوعارى وقۋ ورنىنان الادى. سوندىقتان بولاشاق ۇستازداردىڭ ستۋدەنتتىك شاعىنىڭ قىزىقتى ءوتۋى ءۇشىن ءتۇرلى قوعامدىق جۇمىستار مەن شارالاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ءمان بەرەمىز.
قورىتا كەلگەندە, دەموكراتيالىق دامىعان موينى وزىق ەلدەردىڭ ساناتىنان كورىنۋ, سول ءۇشىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋ – تۇپكىلىكتى ماقسات-مۇراتىمىز. سول ءۇشىن دە بار كۇش-قۋاتتى وسى باعىتقا جۇمىلدىرامىز. ۇستازدار تەر توگىپ جۇرگەن ءبىلىم سالاسى سونىڭ بەل ورتاسىندا.
قۋات بايمىرزاەۆ, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قوستاناي.
