ىسكەرلىك پەن ىزدەنىس –ىرگەلى ىستەر باستاۋى
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ حالىق الدىنداعى ەسەبىندە وتكەن جىلدىڭ عانا ەمەس, ءوزى باسشىلىق تىزگىنىن قولعا العاننان بەرگى بەس جىلداعى دامۋدىڭ قارقىندى قادامدارى مەن الداعى مىندەتتەر جايلى اڭگىمەلەدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى سوڭعى بەس جىلدا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا ەلەۋلى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. الەمدىك قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىستا دا وڭ باعىتقا قادام باستىق. وعان 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن ەل وڭىرلەرىنىڭ رەيتنگىندە كوشباسشىلىق ورىنعا شىعۋداعى ايماق دامۋىنىڭ نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەرى ءدالەل. ال بۇل 2006 جىلدىڭ باسىندا ءوڭىرارالىق بايقاۋدا ونىنشى ورىندا تۇرعان وبلىس ءۇشىن ءۇلكەن جەتىستىك. نەگىزگى بايلىعىمىز – حالقىمىزدىڭ سانى بەس جىلدا 1,5 ەسە ءوستى. بۇل رەتتە التىن بەسىگىمىز اۋىلدىق جەردەگى حالىقتىڭ ءوسىمى 2,5 ەسەدەي بولۋى دا كوڭىل قۋانتادى, دەپ باستادى ءوز ەسەبىن قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
وسى كەزەڭدە ءىجو كولەمى ەكى ەسەگە ءوسىپتى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى دە ەكى ەسەدەي وسكەن. ياعني, 2006 جىلى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 965 مىڭ تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 1,5 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى. ونىڭ ءبارى سوڭعى جىلدارى شىنىتالشىقتى جانە شىنى پلاستيكالىق قۇبىرلار شىعارۋ, جوعارى قىسىمدى ساۋىتتار, مەتالل قۇرىلعىلارىن شىعارۋ زاۋىتتارى, بولات بالقىتۋ ءوندىرىسى تەڭىز بارجالارى مەن پلاتفورمالارىن, مۇناي مەتالل قۇبىرلارىن شىعارۋ, ت.ب. جاڭا كاسىپورىنداردىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ, ءونىمدەرى ءوتىمدى بولا باستاعانىنىڭ جەمىسى. سونداي-اق ونەركاسىپتىك وڭدەۋ سەكتورىندا دا قارقىندى ءوسىم بار. بۇگىندە بارلىق ءىرى جانە ورتا كاسىپورىننىڭ شامامەن 40 پايىزى يسو جانە SA سەرياسىنىڭ حالىقارالىق ساپا ستاندارتىنىڭ جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇل جۇمىس وتكەن جىلدا الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 39 پايىزعا وسكەن. حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى جانداندىرۋ مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ تاۋارلارىن, جۇمىستارى مەن قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋدا قازاقستاندىق مازمۇننىڭ ۇلەسىن وسىرۋگە ىقپال ەتىپ, بۇل كۇندەرى وبلىس بويىنشا مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ۇلەسى 63,4 پايىز قۇراپ وتىر. وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جىل سايىن «Fitch» حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ رەيتينگىمەن راستالىپ, بەس جىلدا وبلىستىڭ حالىقارالىق رەيتينگى ەكى رەت كوتەرىلدى. 2010 جىلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جاڭادان جالپى قۇنى 536 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 17 جوبا ەنگىزىلدى. وتكەن جىلى 9 جوبا جۇزەگە اسىپ ءبىر مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاندا العاش رەت سالىنعان كەمە ءجوندەيتىن, بۇرعىلاۋ ەرىتىندىلەرىن دايىندايتىن زاۋىتتارمەن قاتار, تمد ەلدەرى اۋقىمىندا العاش قۇرىلىس جۇمىستارى ءۇشىن قابىرعالىق قۋىس جابىندى پليتالار شىعاراتىن زاۋىت بار.
وبلىستا ءمان-ماڭىزى جاعىنان بىرەگەي «جەر-تەڭىز-اسپان» ىقپالداستىرىلعان ينۆەستيتسيالىق مەگا-جوباسى جۇزەگە اسۋدا. ونىڭ ءبىر تارماعى «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى – وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. بۇل كۇندەرى مۇندا 3 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ, ءونىم شىعارادى, تاعى دا 8 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن يگەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا كەلەشەكتەگى ەڭ ءىرى تەڭىز پورتى قۇرىق تەڭىز پورتى مەن جۇمىسشى پوسەلكەسىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن ىسكە اسىرۋ جالعاستى. وسىندا 11 الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار ىسكە اسىرىلدى. قۋاتى جىلىنا 40 مىڭ توننا مەتالل قۇرىلىمدارىن شىعاراتىن ەرساي كاسپي ۆەرفىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, قوسالقى ستانسا مەن ەلەكترلەندىرۋ جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىس اۋماعىندا جاڭادان ترانزيتتىك ءدالىزدەر قۇرۋعا باعىتتالعان ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ جولاۋشىلار تەرمينالى مەن ۇشۋ-قونۋ الاڭى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ىزدەنىستەر مەن ىرگەلى ىستەر ناتيجەسىندە ونەركاسىپتەگى ەڭبەك ءونىمدىلىگى الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 7,6 پايىزعا ارتتى. وڭدەۋ سەكتورىنداعى كورسەتكىش 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4 پايىزعا ءوستى. وتكەن جىلى «اقتاۋ سيتي» قالا قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ناقتى ىسكە اسىرۋ باستاۋ الدى. قازىر ونداعى «اققۋ» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى شاعىن اۋداننىڭ العاشقى 6 تۇرعىن ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە. جاقىن ارادا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ زياتكەرلىك مەكتەبى مەن ەكى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, سپورت كەشەنى, ارقايسىسى 880 ورىندىق ءۇش بالاباقشا, بيزنەس ورتالىق, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرمەكشى.
ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنداعى جاعداي ۇدايى باقىلاۋدا ۇستالادى. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن نەگىزگى تاۋارلار باعاسى تۇراقتى. تاماق ءونىمدەرىنىڭ 85 پايىزى كورشى ەلدەر مەن رەسپۋبليكامىزدىڭ باسقا جەرلەرىنەن جەتكىزىلەدى. جالپى, بۇل رەتتە وبلىسىمىزدىڭ كاسپي ماڭى وڭىرىندەگى رەسەي, تۇركىمەنستانمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ ءتيىمدى جولدارى ءومىرگە ەنۋدە. ءوتكەن جىلى ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى 17 پايىزعا كوبەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 12 پايىزعا, شۇبات ءوندىرۋ 2 ەسە, ال سۇتتەن جاسالاتىن ونىمدەر مولشەرى 70 پايىزعا ءوستى. وزىندىك كوكونىس – باقشا ءونىمدەرىن ءوندىرۋ ءوسىمى ءبىر جىلدا 30 پايىزعا جەتتى. شولەيت ءوڭىردەگى ونداي جەتىستىككە جەتۋگە سالاعا تامشىلاتا سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ىقپال ەتتى. سوڭعى جىلدارى ءوڭىرىمىزدە ۇمىتىلا باستاعان بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جۇيەلى تۇردە قولعا الىندى.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالاردىڭ وبلىستاعى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا قوسار ۇلەسىن ۇلعايتۋ بويىنشا دا ءبىراز جۇمىستار ىستەلۋدە. بەس جىلدا ينۆەستورلاردىڭ وسى ماقساتقا بارلىق شىعىندارى 278 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل وسىنىڭ الدىنداعى بەس جىلداعىدان 11 ەسەدەي كوپ. وتكەن 2010 جىلى عانا وسى ماقساتقا 92 ملن. اقش دوللارى تارتىلدى.
جالپى, سوڭعى جىلدارى ءوڭىر حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ, كوڭىل-كۇيلەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. وبلىستىڭ بارلىق 56 ەلدى مەكەنى گازبەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, سۋمەن, ساندىق بايلانىسپەن, تەلەراديوحابارلارىنىڭ تاراتىلۋىمەن, ينتەرنەتپەن وتكەن جىلى رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ 100 پايىز قامتاماسىز ەتىلدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەر اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋدىڭ ورتاشا بالى بويىنشا وبلىس رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا 2006 جىلعا 14 ورىننان 2010 جىلى ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى. مۇعالىمدەر ءۇيى, «دارىن» قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى, اقپاراتتاندىرۋ وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىق قۇرىلدى. وقىتۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ مونيتورينگ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ 98 پايىزى كەڭجولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلدى. وبلىس وسى كورسەتكىش بويىنشا رەسپۋبليكا ءوڭىرلەرى اراسىندا ەكىنشى ورىندا. 2010 جىلى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 97 پايىزى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ, 8 ورتا مەكتەپ ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك ءجۇز مەكتەپتىڭ قاتارىنا ەندى. ال مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرەتىن ورىندارعا كەلسەك وبلىستا وتكەن ءبىر جىلدا 56 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل كۇندەرى مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ 72 پايىزى بالاباقشامەن قامتىلىپ وتىر. وسى جىلدىڭ اياعىندا بۇل كورسەتكىش 100 پايىزعا جەتپەكشى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىندە دە ىلگەرى باسقاندىق بار. وسى سالا تاريحىندا نەيروحيرۋرگيا, وفتالمولوگيا پروتەزدەۋ سالاسىندا جوعارى تەحنولوگيالىق تۇرلەرى بويىنشا كومەك كورسەتىلە باستادى. انا مەن بالا ءولىمى كورسەتكىشى ازايىپ, 5 جىل ىشىندە العاش رەت ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەندەدى. بالا تۋ كورسەتكىشى ەلىمىزدە ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتتى. وتكەن جىلى عانا شەتپە, بەينەۋ سەلولارىندا, جاڭاوزەن قالاسىندا اۋرۋحانا ۇيلەرى پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىستىق قان ورتالىعى قازىرگى زامانعا ساي اسەم عيماراتقا يە بولدى.
مادەني مۇرانى ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن ءپىر بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعى, ازاتتىق جولىنداعى حالىق باتىرلارى يسا مەن دوسان قوزعالىسىنىڭ 140 جىلدىعى مەرەكەلەندى. ءپىر بەكەت اتانىڭ جەبەۋىمەن ازاماتتاردىڭ ءجىتى قيمىلى ارقاسىندا «اتا جولى» اتالعان اۆتوموبيل جولى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلدى. «اقتاۋ سيتي» جوباسى اياسىندا «اققۋ» شاعىن اۋدانى مەن مۇنايلى اۋدانىنىڭ جاڭا ورتالىعى «باتىر» اۋىلىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. سپورتتى دامىتۋ ماقساتىمەن وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 9 سپورت زالى اشىلىپ, وبلىستىق تەننيس ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرگە وراي 2011 جىلى الدا تۇرعان جوسپارلار جايلى دا اڭگىمەلەدى.
ءبىز وسى جىلى وبلىس دامۋىنىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن قابىلدادىق. ونداعى ەڭ باستى باعىتتار يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, دەي كەلە جينالعاندارعا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جاڭادان 3,1 ترلن. تەڭگە قۇرايتىن 14 جوبا ەنگىزىلگەندىگىن, سونىڭ ءناتيجەسىندە 26 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلاتىندىعىن جەتكىزىپ, جاۋاپتى ادامدارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. جانە دە وبلىس ەڭبەككەرلەرىن بارشا قازاقستاندىقتارمەن ءبىرگە وسى جىلى تويلاناتىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىندا ناقتى جەتىستىكتەرگە جەتۋگە كۇش-جىگەر جۇمساۋدىڭ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, جينالعاندار ساۋالىنا جاۋاپ قايتاردى.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ب.شەلپەكوۆ, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ن.تىلەپوۆ, بەينەۋدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى م.ناسۋحاەۆ, جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمى و.ساربوپەەۆ, اقتاۋ تەڭىز پورتىنىڭ ديرەكتورى ب.ۋاندىقوۆ, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق-تىڭ باس ديرەكتورى ا.ايدارباەۆ, «جايىق-كاسپي» ەكولوگيالىق دەپارتامەنتى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى ب.نيازوۆ, «وتپان تاۋ» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ق.وزعانباەۆ, ماڭعىستاۋ تەمىر جول ءبولىمىنىڭ باس ينجەنەرى ت.ءامىروۆ, «بەرەكە-بىرلىك» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى بەلگىلى ساۋلەتشى, دراماتۋرگ س.نازاربەك ۇلى, ءپىر بەكەت اتا ۇرپاعى, ورالمان ب.اياپبەرگەن ۇلى جانە باسقالارى وڭىردە ءار سالاداعى قول جەتكەن بيىك جەتىستىكتەردەگى وبلىس باسشىسىنىڭ ىسكەرلىك, ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىق ەرەكشە قاسيەتتەرىن ەل نازارىنا بەرىپ ريزاشىلىق سەزىمدەرىن ءبىلدىردى. ونىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردى جانە دە ولار ماڭعىستاۋلىقتاردى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى نۇرلى بولاشاعى ءۇشىن 3 ساۋىردەگى پرەزيدەنت سايلاۋىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, الەم تانىعان بيىك تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءبىراۋىزدان قولداپ داۋىس بەرۋگە شاقىردى.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى د.اباەۆ قاتىستى.
جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى.
اۋرۋىن جاسىرعاننىڭ تاعدىرى قاشاندا بەلگىلى
بۇرىن تاراز قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ودان كەيىن تاراز قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ ابىرويمەن قىزمەت اتقارعان ەرتارعىن استاەۆتىڭ جامبىل اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىنا كوپ بولعان جوق. سوندىقتان اۋدان ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى تۋىنداعان بۇرىنعى-سوڭعى كەمشىلىكتەردى جاڭا باسشىنىڭ باسىنا ءۇيىپ-توگىپ, اۋدارا سالۋ قيانات بولار ەدى.
ەل ەسەپكە «ەسىنەۋ» ءۇشىن كەلمەيدى
ال ەسەپ بەرۋ بارىسىندا اڭعارىلعانى, اۋداننىڭ جاڭا جەتەكشىسى جۇمىسىن بىلىكتىلىكپەن ۇيىمداستىرىپ, ال جاساقتالعان جاڭا كومانداسى بەلسەنە ىسكە اسىراتىن ىستەر جەتىپ ارتىلادى ەكەن. جالپى, اۋدان وبلىس ورتالىعىنان نەبارى وتىز شاقىرىم جەردە ورنالاسقانىمەن, نەگىزىنەن, ەگىن جانە مال وسىرۋمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. تاراز قالاسى مەن سول ماڭداعى زاۋىتتارعا بارىپ جۇمىس ىستەيتىن تۇتاس اۋىلدار دا بار. سوندىقتان بولار, اۋىلداعى قۇنارلى جەردى جامباسىنا باسىپ العان جەكە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يگەرۋ, ەگۋ, ءوسىرۋ, قايتا وڭدەۋ دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە اتقارعان ىستەرى كوڭىل كونشىتپەيدى. مىسالى, اۋدانداعى ەگىستىككە جارامدى 63 666 گەكتار القاپتىڭ 59 660 گەكتارى جەكە يەلىكتە ەكەن. بىراق ءونىم ويداعىداي ەمەس. اسىرەسە, اسا, اقباستاۋ, ايشا ءبيبى, بەساعاش, جامبىل, قاراتوبە, ەرنازار, قاراكەمەر, قىزىلقاينار, پولاتقوسشى اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە جەردى يگەرىپ, ودان مول ءونىم الۋدا ماقتانارلىق ءىس جوق. ۇكىمەت قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قامقورلىق جاساپ وتىرعانىنا قاراماستان, 1200 گەكتار جەرگە ەگىلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ 50%-ى عانا ءوسىپتى. جينالعان ءونىم – 6600 توننا. ال بۇل بولىنگەن قارجىنى, توگىلگەن تەردى اقتامايتىن ءراسۋا تىرلىككە جاتادى.
«اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سوندىقتان بولار, اۋداننىڭ جاڭا باسشىسى وتكەن جىل ۇلەسىندەگى وسىنداي كەمشىلىكتەردى اشىق ايتۋدان, وتكىر سىناۋدان جاسقانبادى. ەسەپ تىڭداۋعا جينالعان شارۋا قوجالىقتارى يەلەرى دە ۇيالدى. ال قاراپايىم تۇرعىندار وزدەرىنە ءمالىم دە بەيمالىم كەمشىلىكتەردى ءبىرىنشى رەت ەستىپ: «ە, باسە», دەسىپ قالعان. نەگە؟ ويتكەنى, اۋرۋدى ەمدەمەس بۇرىن الدىمەن ونىڭ دياگنوزىن انىقتاپ الۋ قاجەت. دەمەك, اكىم ەسەبىنىڭ استارىنان ۇققانىمىز, اۋدانداعى ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىنا, شاعىن بيزنەس پەن ونەركاسىپكە بۇدان بىلاي باسا كوڭىل بولىنبەك.
البەتتە, جوقتى جاسىرماي ايتۋمەن بىرگە, بارمەن مارقايا ءبىلۋ دە ءۋاجىپ. بۇل رەتتە اۋدانداعى كاسىپكەرلىك پەن ءوندىرىس سالاسىنداعى ءوسۋ مەن ورلەۋگە قۋانۋعا بولاتىن سياقتى. بۇل كۇندە اۋدانداعى شارۋاشىلىق نىساندارىنىڭ ءونىم ءوندىرۋ كولەمى كاسىپكەرلىك سالاسى بويىنشا 2 ميلليارد 333 ميلليون 927 مىڭ تەڭگەنى قۇراپتى. ياعني, بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا, 45 ميلليون 763 مىڭ تەڭگەگە ارتىق. ونەركاسىپ سالاسى 2 ميلليارد 103 ميلليون 670 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىندا دا ىلگەرىلەۋ جەتەدى. بىراق ايتىلماي قالعان تۋريزم سالاسى تۋرالى توقسان ءتۇرلى وي بار, سونىڭ ءبىرى – اتالمىش اۋدانداعى ايشا ءبيبى, بابادجا قاتىن مازارلارىنا كەلىپ جاتقان مىڭداعان تۋريسكە (زيارات ەتۋشىلەردى تۋريستەر دەپ ساناۋ كەرەك) لايىقتى قىزمەت كورسەتۋ جانە سول قىزمەتتەن تۇسەتىن قارجىنىڭ ەسەبى تۋرالى ماسەلە! ءبىز بۇل ءجونىندە بۇرىنعى-سوڭعى اكىمدەردىڭ ەسەبىنەن ءبىردە-ءبىر ماعلۇمات العان ەمەسپىز. ءسىرا, اۋداننىڭ جاڭا باسشىسى اۋداننىڭ تۋريزم سالاسىنداعى «كولەڭكەلى» جاقتاردى رەتتەپ, تۋريزم تابىسىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋعا كوڭىل بولەدى دەپ سەنەمىز.
حالىقتىڭ اكىم ەسەبىنە «ەسىنەپ» وتىرۋ ءۇشىن كەلمەيتىنى بەلگىلى. ءسوز سويلەۋگە شىققاندار اۋدانداعى ايشا ءبيبى – قاراتاۋ اسفالت جولىنىڭ كەزىندە ساپاسىز جوندەلگەنىنە, وعان جۇمسالعان قىرۋار قارجىنىڭ جەلگە ۇشقانىنا قاتتى رەنجىدى. سونداي-اق, رايىس كانالىن جوندەۋگە 111 ميلليون تەڭگە بولىنگەنىمەن, ونى ىسكە اسىرۋعا ءتيىستى «بينوم» جشس-ءنىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ال وسى كانالدان سىلدىراپ اققان سۋدى كۇتىپ 300-گە جۋىق جەكە شارۋا قوجالىقتارى تەلمىرىپ وتىر. «بينوم» قايدا, سۋ قايدا؟!
سونىمەن بىرگە, جاس وركەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قىرعىز تاۋلارىنان قۇلايتىن لاي كوشكىنىنىڭ قاۋپىنە الاڭداسا, «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ ماڭايىنا تىم جاقىن ورنالاسقان اۋىلداردىڭ تۇرىندارى زاۋىتتاردىڭ ۋلى تۇتىندەرى مەن قالدىقتارىنىڭ سالدارىنان جانە تاراز قالاسىنىڭ شايىندى سۋلارىنىڭ اسەرىنەن ءتۇرلى اۋرۋلارعا ۇشىراي باستاعاندارىن جەتكىزدى. ال اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى يۋ. گاگارين اتىنداعى مەكتەپتىڭ ابدەن ەسكىرگەنىن, سوعان بايلانىستى ول جەردە وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋگە ءمۇمكىندىك قالماعانىن ايتتى. ەلباسىنىڭ «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باعدارلاماسى بويىنشا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قولعا الىنعان ەمحانا نىسانى دا «ساقالدى» قۇرىلىسقا اينالعان. ونىڭ قۇرىلىسىنا تولىق جەتەدى دەپ بولىنگەن قىرۋار قارجى جەلگە ۇشتى ما, الدە تەندەردىڭ «10-15 پايىزىنان» دامەتكەن شەنەۋنىكتەر مەن جەكە مەنشىك كومپانيا يەلەرىنىڭ قالتاسىنا كەتتى مە, ءبىر اللاعا عانا ايان.
«ەۋروحيم-ۋدوبرەنيانى» كۇتۋمەن وتكەن عۇمىر
تالاستىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە كەندى, كەنىشتى قاراتاۋ قالاسى تۇرعىندارىنىڭ «سارىتاس-ۋدوبرەنيا» كومپانياسىنىڭ جولىنا قاراپ تەلمىرگەنىنە كوپ بولدى. ونى «ىسكە قوسامىز» دەگەن رەسەيلىك «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» كومپانياسى دا سوناۋ گاملەت زامانىنان كەلە جاتقان «بولامىز با, الدە بورداي توزامىز با؟» دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ بەرمەي دىڭكەلەتۋدە. سوعان قاراعاندا, كەيبىر «بيلىك دالىزدەرىندەگى» تالاس-تارتىستار قاراتاۋلىق قاراپايىم حالىقتىڭ پايداسىنا شەشىلمەي تۇرعان سياقتى.
نەگە؟ ويتكەنى, بۇگىندە جامبىل وبلىسىنىڭ حيمياسى دەگەندە, تىلگە الدىمەن «قازفوسفات» جشس تيەك بولادى. ال ول وزىنە باسەكەلەستى قالاي ما؟ ارينە, جوق. ال تالاستىقتار كۇتىپ جۇرگەن رەسەيلىك «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» جشس كەلسە, «قازفوسفات» جشس-ىنە ناعىز باسەكە پايدا بولادى. ويتكەنى, قاراتاۋ قالاسىنداعى «سارىتاس» اق زاۋىتى نەگىزىندە مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كوزدەلىپ وتىرعان «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» جشس-ءنىڭ جوباسى وتە اۋقىمدى. جوسپارلانىپ وتىرعان ءونىم كولەمى, ياعني كەشەندى مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى جىلىنا – 2,5 ملن. توننا, كۇكىرت قىشقىلى – 1,6 ملن. توننا, اممياك ءوندىرىسى –700 مىڭ, ازوت قىشقىلى ءوندىرىسى 360 مىڭ توننا شاماسىندا بولادى. جوبانىڭ قۇنى 600,0 ملرد. تەڭگە, ونى شەتەل ۆاليۋتاسىنا شاقساق 4,0 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرى 2009-2015 جىلداردىڭ ەنشىسىنە تيمەك. جوبا تولىق ىسكە اسقان جاعدايدا وڭىردەگى 3000 ادامعا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
بىراق, وكىنىشكە قاراي, «بۇگىندە جاڭاتاستان 3 كەن ورنىن الدىق. وسى كەن ورىندارى اشىلعاننان كەيىن, قاراتاۋ قالاسىنداعى «سارىتاس» اق ارقىلى العاشقى ءونىمدى شىعارا باستايمىز. بۇل ويىمىز كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا جۇزەگە اسىپ قالادى. ۇكىمەت پەن ءتيىستى مينيسترلىكتەر تاراپىنان رەسەيلىك كومپانياعا ەشقانداي قىسىم جاسالىپ جاتقان جوق. ەندى تەك قانا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەگەن كومپانيانىڭ باس ديرەكتورىنىڭ وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعى ءسوزى ءالى ىسكە اسقان جوق. وبلىسقا كەلگەن ارنايى جۇمىس ساپارىندا وسىنداي ماسەلەدەن حاباردار ەلباسى ن. نازارباەۆ ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن كومپانيالارعا «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» جشس-ءنىڭ جوباسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ جونىندە قاتتى ەسكەرتكەن بولاتىن. ولار دا ءوز كەزەگىندە ۋادە بەرگەن. بىراق ودان بەرى تاعى ءبىر جىل وتە شىقتى. سوندىقتان بولار, ءتورت-بەس جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان «جامبىل ءوڭىرىندەگى حيميا سالاسىنا «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» كومپانياسى كەلگەلى جاتىر» نەمسە «كوپ جىلدار بويى توقتاپ تۇرعان «سارىتاس» اق-تىڭ نەگىزىندە ءوندىرىس ورنىن اشۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەگەن سوزگە حالىق ونشا سەنە قويمايتىن بولعان. بۇل ءسوز ەندى اۋداننىڭ جاڭا اكىمى ايتقازى قارابالەۆتىڭ اۋزىنان دا شىقتى. سوندا بۇل «جىرى» تاۋسىلمايتىن نەعىلعان كومپانيا؟ اۋدان, وبلىس باسشىلارى جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە شىعىپ, ءتيىستى مينيسترلەرگە: «ەۋروحيمنىڭ» قاراپايىم حالىقتى جۇمىسپەن, ال ءوڭىر ەكونوميكاسىن قارجىمەن قامتاماسىز ەتۋىنە كىم قارسى, كىم مۇددەلى؟» دەپ نەگە سۇراۋ سالمايدى؟
اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىندە ەلباسى جولداۋىنان تۋىندايتىن تاپسىرمالارعا وراي اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەر مەن الداعى ۋاقىتتا قولعا الىناتىن جۇمىستارعا تولىق ەسەپ بەرىلدى. ەلدى قۋانتقان حابار, بيىل تاراز – تەگىستىك – جەتىباي – ويىق جانە اقكول – ويىق – ۇلانبەل اۆتوجولدارىنىڭ توزىعى جەتكەن بولىكتەرى جوندەلەدى ەكەن. سونداي-اق, س.ءشاكىروۆ, اققۇم, قىزىلاۋىت اۋىلدارىنا اپاراتىن اۆتوموبيل جولدارىن اعىمداعى ءجوندەۋدەن وتكىزۋگە دە قاراجات بولىنگەن. اۋىل تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنباق.
ارينە, اۋداندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە دە بارشىلىق. مىسالى, قاراتاۋ قالاسىنىڭ جىلۋ جۇيەلەرىن جوندەۋ جۇمىستارىنا قىرۋار قارجى بولىنگەنىمەن, جۇمىس ءالى اياقتالماعان. قالادا پاتەر كەزەگىندە تۇرعان ادامدار كوپ. سوعان قاراماستان, ەسىك-تەرەزەسى ۇڭىرەيگەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قارجى ءبولدىرۋ, ينۆەستور تارتۋ جۇمىسى كوپ جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتىر.
ەندەشە, ەسەپتە ايتىلعان وزەكتى ماسەلەلەردەن كوپ ۇزاماي ءتيىستى قورىتىندى شىعاتىنىنا سەنەيىك.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
ورتاق ماسەلە الاڭداتادى
اتىراۋدا دا اۋدان اكىمدەرى حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋ جيىندارىن اياقتادى. جۇرتشىلىق اكىمدەرگە كوپ ۇسىنىس ايتپادى. اۋدانداردىڭ بارلىعىندا دا اكىمدەرگە العىس ءبىلدىرىلدى. ارينە, اتقارعان جۇمىستارى ءۇشىن. دەگەنمەن, پروبلەمالار دا قوزعالدى. ماسەلەن, قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى ەكولوگيا ماسەلەسىنە الاڭداسا, يساتاي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى بالالار الاڭدارى مەن جالپىعا ورتاق قوعامدىق مونشانى قاجەت ەتەدى. ال وزگە اۋداندار تۇرعىندارىن نە تولعاندىرادى؟
جايىقتىڭ جاعدايى جان اۋىرتادى. جايىق وزەنى تارتىلىپ بارادى. بۇل ءبىزدىڭ عانا دابىلىمىز ەمەس. بۇعان ەل-جۇرتتىڭ جانى اۋىرىپ وتىر. «قىس شاناڭدى جاز سايلا» دەمەكشى, يندەر اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى جايىقتىڭ جاعدايىن وسى كەزدەن ويلاستىرا باستادى. اۋدان اكىمى جانگەلدى راحمەتقاليەۆتىڭ ەسەبىندە وسى ماسەلە كوتەرىلدى. جايىق – ترانسشەكارالىق وزەن, دەمەك, بۇعان ۇكىمەت ارالاسسا, ءسويتىپ, رەسەي وزەندەرىنەن جىبەرىلەتىن سۋعا شەكتەۋ بولماسا, دەيدى. جايىقتىڭ سۋى بىلتىرعىداي دەڭگەيدە بولسا, ءسوز جوق, اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا سۋ تاپشىلىعى بايقالۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, جايىق – وزەن بويىنداعى اۋىلداردىڭ نەگىزگى اۋىز سۋ كوزى. قازىر ونىڭ سۋى تىپتەن تومەندەدى. كەي جەرى ءتىپتى ۇزىلۋگە جاقىندادى. وسىنداي جاعداي قۇرمانعازى اۋدانىنداعى قيعاش وزەنىنە دە ءتان. بۇل دا ترانسشەكارالىق وزەن بولعاندىقتان سۋ رەسەيدەن كەلەدى. سوڭعى كەزدە قيعاش تا شومىشتەن قاعىلا باستاعان سىڭايلى.
دوسسورعا كۇكىرتتى كىم اكەلگەن؟ بۇل ماسەلە ماقات اۋدانىنىڭ اكىمى قيلىمعالي قاينەنوۆتىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبىندە كوتەرىلدى. دوسسور كەنتىندە تۇراتىن ارداگەر ەلەمەس ۇمبەتوۆ: «قۇلسارىدان اكەلىنگەن كۇكىرتتى دوسسورعا توگەتىن بولىپتى. دوسسورلىقتاردىڭ جانى جوق پا؟ بۇل قالاي سوندا؟» دەپ ساۋال تاستايدى. ول سونىمەن قاتار, دوسسوردىڭ تازا بولعانىن, سول ماقساتقا ارنايى كولىك بولىنگەنىن قالايدى. قاريا الاڭداعانىنداي, دوسسورعا كۇكىرتتى كىم اكەلىپ ءجۇر؟ نە ماقساتپەن؟ بۇل ساۋالدار ارينە, ءتيىستى ورىنداردى دا مازالايتىن شىعار. انىق-قانىعى كەشىكپەي انىقتالىپ, كىنالىلەرگە شارا قولدانىلاتىنىنا سەنەمىز.
ماقات جۇرتشىلىعىن الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ەسكەنە كەنتىنىڭ كەلەشەگى. كەزىندە مۇنايشىلار ءۇشىن سالىنعان كەنتتەردىڭ ۇشەۋى – كومسومول, قوشقار, بەكبيكە بىلتىر اتىراۋ قالاسى مەن ماحامبەت اۋدانىنا كوشىرىلدى. ەندى ەسكەنە تۇرعىندارى دا جاڭا مەكەنگە كوشكەندى قالاپ وتىر. ازىرگە كەنت تۇرعىندارىنىڭ قايدا, قاشان كوشەتىنى شەشىمىن تاپقان جوق. جانە بۇل ءبىر كۇندە شەشىلە قوياتىنداي وڭاي شارۋا ەمەس. اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىنە قاتىسقان وبلىس باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولات داۋكەنوۆ ەسكەنە كەنتىن كوشىرۋ ءۇشىن وڭىردەگى مۇناي كاسىپورىندارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەتىنىن ايتتى. قالاي بولعاندا دا, ەسكەنە كەنتى ەسكەرۋسىز قالمايتىن سەكىلدى.
قۇلسارىعا كەرەمەت كەلبەت قاجەت. قۇلسارى –جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى. بۇرىن كەنت ەدى, قازىر اۋداندىق ماڭىزداعى قالا دەگەن دارداي اتى بار. بىراق 10 جىلدان بەرى قالالىق اكىمدىگىنەن باسقا نە بيۋدجەتى, نە ءماسليحاتى جوق. مۇمكىن تالاپ وسىلاي بولار. قۇلسارىنىڭ قالا اتانعانىنا جىلىويلىقتاردىڭ قۋانعانى راس. ويتكەنى, «قۇلسارى قالاسىندا تۇرامىز» دەگەننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ەندى وسى قۇلسارىنىڭ كەلبەتى ءار تۇرعىننىڭ ماقتانىشىن تۋعىزاتىن قالا اتىنا لايىق پا؟ راس, اۋدان ورتالىعىندا اباتتاندىرۋ, كوركەيتۋ جۇمىستارى اسىرەسە, وتكەن جىلى كەڭ قانات جايدى. قالا ىشىندەگى كوشەلەرگە جولدار سالىندى. گۇلزارلاردا ءارالۋان گۇلدەر گۇلدەدى. وسىنداعى كوپ قاباتتى ءۇيلەردە جىلۋ, اۋىز سۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلىپ جاتىر. قالانىڭ جاڭاشا كەلبەتپەن داميتىن كەزى كەلدى. اسىرەسە, كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ەڭسەنى ەزەردەي سۇرىقسىز كەيپىن جاڭارتۋ قاجەت شىعار. 1899 جىلى العاشقى مۇناي بۇرقاعى الىنعالى بەرى «قارا التىنى» تولاستاماعان قۇلسارىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتى كوڭىلدەن شىعا قويمايدى.
جىلىوي اۋدانىنىڭ اكىمى راحمەتوللا نۇعىمانوۆتىڭ ەسەبىنە قاتىسۋشىلار قۇلسارىنىڭ كەلبەتىنە نازار اۋدارىلعانىن قالايدى. ماسەلەن, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى ساۋلەش شاتەنوۆا «بىردە ءساۋلەتشىدەن سۇحبات العانمىن. سوندا ول «قۇلسارى نەگىزىنەن قازاقى ۇيلەردەن تۇرادى ەكەن. ال شىن مانىندە قالا سانالۋى ءۇشىن بارلىق ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتىلگەن بيىك ۇيلەر كەرەك. ايتپەسە, ول ۇلكەن اۋىلعا ۇقسايدى», دەگەن-ءدى. سوندىقتان ەندى ءزاۋلىم عيماراتتار دا قاجەت. ولاردىڭ قاتارىندا مۇراجاي, جاستار باس قوساتىن ورىن, ارينە, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتسياسى بولعانى ءجون», دەيدى. جۇرتتىڭ كوكەيىندەگى ورىندى ۇسىنىستىڭ قولداۋ تاباتىنىنا سەنەمىز.
قىزىلقوعا ەندى قينالمايدى. بۇل كەزىندە ارتتا قالعان اۋداننىڭ بىرىنەن سانالاتىن. سەبەبى, اۋداندا تەك مال شارۋاشىلىعى عانا دامىتىلىپ, ءتورت ءتۇلىكتى تۇگەل وسىرگەن مالشىلار كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن. ايتپاقشى, وسىنداعى تايسويعان پوليگونىندا بىرنەشە رەت اسپانعا «ساڭىراۋقۇلاق» ۇشىرعان سىناقتار جاسالعانى استە ۇمىتىلا قويمايدى. قىزىلقوعاعا كەلۋگە, اسىرەسە, جاس ماماندار مۇلدە قىزىقپايتىن. ەندى ءبارى باسقاشا. وسى اۋداندا جەر استىنان بۇرقاقشا اتقىلاعان مول مۇناي الىنىپ جاتىر. اۋدان اكىمى بەرىكقالي سارسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 645 مىڭ 800 توننا مۇناي وندىرگەن «قاينار» جانە «ماتەن» كاسىپورىندارىنىڭ قاتارى بيىل تاعى بىرگە كوبەيىپ, «ساعىز پەترولەۋم كومپاني» وسى اۋدان اۋماعىنان مۇناي الۋدى باستاماق.
ال مۇناي بار جەردە جۇمىس بولاتىنى داۋسىز. دەمەك, قىزىلقوعا اۋدانى ءۇشىن تاعى دا قوسىمشا جۇمىس ورنى اشىلادى. قازىر بۇل اۋداندا پروبلەما جوققا ءتان. بۇرىن تۇرعىندار قىستا ءۇي جىلىتۋ ءۇشىن مال تەزەگىن, كومىر جاعاتىن. جەر استىنداعى قۇدىقتان, نە كولىكپەن تاسىعان سۋدى ىشەتىن. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى بۇلاي ەمەس. ءار اۋىلعا گاز جەلىسى, اۋىزسۋ قۇبىرى جەتتى. تەمىر جول بويىنداعى اۋىلدارعا گاز جەلىسى بارىپ تۇر. اۋداندى گازداندىرۋ مامىر ايىنا تامان اياقتالماق.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى سوڭعى بەس جىلدا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا ەلەۋلى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. الەمدىك قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىستا دا وڭ باعىتقا قادام باستىق. وعان 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن ەل وڭىرلەرىنىڭ رەيتنگىندە كوشباسشىلىق ورىنعا شىعۋداعى ايماق دامۋىنىڭ نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەرى ءدالەل. ال بۇل 2006 جىلدىڭ باسىندا ءوڭىرارالىق بايقاۋدا ونىنشى ورىندا تۇرعان وبلىس ءۇشىن ءۇلكەن جەتىستىك. نەگىزگى بايلىعىمىز – حالقىمىزدىڭ سانى بەس جىلدا 1,5 ەسە ءوستى. بۇل رەتتە التىن بەسىگىمىز اۋىلدىق جەردەگى حالىقتىڭ ءوسىمى 2,5 ەسەدەي بولۋى دا كوڭىل قۋانتادى, دەپ باستادى ءوز ەسەبىن قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
وسى كەزەڭدە ءىجو كولەمى ەكى ەسەگە ءوسىپتى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى دە ەكى ەسەدەي وسكەن. ياعني, 2006 جىلى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 965 مىڭ تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 1,5 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى. ونىڭ ءبارى سوڭعى جىلدارى شىنىتالشىقتى جانە شىنى پلاستيكالىق قۇبىرلار شىعارۋ, جوعارى قىسىمدى ساۋىتتار, مەتالل قۇرىلعىلارىن شىعارۋ زاۋىتتارى, بولات بالقىتۋ ءوندىرىسى تەڭىز بارجالارى مەن پلاتفورمالارىن, مۇناي مەتالل قۇبىرلارىن شىعارۋ, ت.ب. جاڭا كاسىپورىنداردىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ, ءونىمدەرى ءوتىمدى بولا باستاعانىنىڭ جەمىسى. سونداي-اق ونەركاسىپتىك وڭدەۋ سەكتورىندا دا قارقىندى ءوسىم بار. بۇگىندە بارلىق ءىرى جانە ورتا كاسىپورىننىڭ شامامەن 40 پايىزى يسو جانە SA سەرياسىنىڭ حالىقارالىق ساپا ستاندارتىنىڭ جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇل جۇمىس وتكەن جىلدا الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 39 پايىزعا وسكەن. حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى جانداندىرۋ مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ تاۋارلارىن, جۇمىستارى مەن قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋدا قازاقستاندىق مازمۇننىڭ ۇلەسىن وسىرۋگە ىقپال ەتىپ, بۇل كۇندەرى وبلىس بويىنشا مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ۇلەسى 63,4 پايىز قۇراپ وتىر. وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جىل سايىن «Fitch» حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ رەيتينگىمەن راستالىپ, بەس جىلدا وبلىستىڭ حالىقارالىق رەيتينگى ەكى رەت كوتەرىلدى. 2010 جىلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جاڭادان جالپى قۇنى 536 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 17 جوبا ەنگىزىلدى. وتكەن جىلى 9 جوبا جۇزەگە اسىپ ءبىر مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاندا العاش رەت سالىنعان كەمە ءجوندەيتىن, بۇرعىلاۋ ەرىتىندىلەرىن دايىندايتىن زاۋىتتارمەن قاتار, تمد ەلدەرى اۋقىمىندا العاش قۇرىلىس جۇمىستارى ءۇشىن قابىرعالىق قۋىس جابىندى پليتالار شىعاراتىن زاۋىت بار.
وبلىستا ءمان-ماڭىزى جاعىنان بىرەگەي «جەر-تەڭىز-اسپان» ىقپالداستىرىلعان ينۆەستيتسيالىق مەگا-جوباسى جۇزەگە اسۋدا. ونىڭ ءبىر تارماعى «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى – وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. بۇل كۇندەرى مۇندا 3 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ, ءونىم شىعارادى, تاعى دا 8 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن يگەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا كەلەشەكتەگى ەڭ ءىرى تەڭىز پورتى قۇرىق تەڭىز پورتى مەن جۇمىسشى پوسەلكەسىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن ىسكە اسىرۋ جالعاستى. وسىندا 11 الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار ىسكە اسىرىلدى. قۋاتى جىلىنا 40 مىڭ توننا مەتالل قۇرىلىمدارىن شىعاراتىن ەرساي كاسپي ۆەرفىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, قوسالقى ستانسا مەن ەلەكترلەندىرۋ جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىس اۋماعىندا جاڭادان ترانزيتتىك ءدالىزدەر قۇرۋعا باعىتتالعان ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ جولاۋشىلار تەرمينالى مەن ۇشۋ-قونۋ الاڭى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ىزدەنىستەر مەن ىرگەلى ىستەر ناتيجەسىندە ونەركاسىپتەگى ەڭبەك ءونىمدىلىگى الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 7,6 پايىزعا ارتتى. وڭدەۋ سەكتورىنداعى كورسەتكىش 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4 پايىزعا ءوستى. وتكەن جىلى «اقتاۋ سيتي» قالا قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ناقتى ىسكە اسىرۋ باستاۋ الدى. قازىر ونداعى «اققۋ» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى شاعىن اۋداننىڭ العاشقى 6 تۇرعىن ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە. جاقىن ارادا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ زياتكەرلىك مەكتەبى مەن ەكى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, سپورت كەشەنى, ارقايسىسى 880 ورىندىق ءۇش بالاباقشا, بيزنەس ورتالىق, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرمەكشى.
ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنداعى جاعداي ۇدايى باقىلاۋدا ۇستالادى. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن نەگىزگى تاۋارلار باعاسى تۇراقتى. تاماق ءونىمدەرىنىڭ 85 پايىزى كورشى ەلدەر مەن رەسپۋبليكامىزدىڭ باسقا جەرلەرىنەن جەتكىزىلەدى. جالپى, بۇل رەتتە وبلىسىمىزدىڭ كاسپي ماڭى وڭىرىندەگى رەسەي, تۇركىمەنستانمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ ءتيىمدى جولدارى ءومىرگە ەنۋدە. ءوتكەن جىلى ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى 17 پايىزعا كوبەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 12 پايىزعا, شۇبات ءوندىرۋ 2 ەسە, ال سۇتتەن جاسالاتىن ونىمدەر مولشەرى 70 پايىزعا ءوستى. وزىندىك كوكونىس – باقشا ءونىمدەرىن ءوندىرۋ ءوسىمى ءبىر جىلدا 30 پايىزعا جەتتى. شولەيت ءوڭىردەگى ونداي جەتىستىككە جەتۋگە سالاعا تامشىلاتا سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ىقپال ەتتى. سوڭعى جىلدارى ءوڭىرىمىزدە ۇمىتىلا باستاعان بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جۇيەلى تۇردە قولعا الىندى.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالاردىڭ وبلىستاعى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا قوسار ۇلەسىن ۇلعايتۋ بويىنشا دا ءبىراز جۇمىستار ىستەلۋدە. بەس جىلدا ينۆەستورلاردىڭ وسى ماقساتقا بارلىق شىعىندارى 278 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل وسىنىڭ الدىنداعى بەس جىلداعىدان 11 ەسەدەي كوپ. وتكەن 2010 جىلى عانا وسى ماقساتقا 92 ملن. اقش دوللارى تارتىلدى.
جالپى, سوڭعى جىلدارى ءوڭىر حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ, كوڭىل-كۇيلەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. وبلىستىڭ بارلىق 56 ەلدى مەكەنى گازبەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, سۋمەن, ساندىق بايلانىسپەن, تەلەراديوحابارلارىنىڭ تاراتىلۋىمەن, ينتەرنەتپەن وتكەن جىلى رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ 100 پايىز قامتاماسىز ەتىلدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەر اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋدىڭ ورتاشا بالى بويىنشا وبلىس رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا 2006 جىلعا 14 ورىننان 2010 جىلى ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى. مۇعالىمدەر ءۇيى, «دارىن» قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى, اقپاراتتاندىرۋ وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىق قۇرىلدى. وقىتۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ مونيتورينگ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ 98 پايىزى كەڭجولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلدى. وبلىس وسى كورسەتكىش بويىنشا رەسپۋبليكا ءوڭىرلەرى اراسىندا ەكىنشى ورىندا. 2010 جىلى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 97 پايىزى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ, 8 ورتا مەكتەپ ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك ءجۇز مەكتەپتىڭ قاتارىنا ەندى. ال مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرەتىن ورىندارعا كەلسەك وبلىستا وتكەن ءبىر جىلدا 56 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل كۇندەرى مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ 72 پايىزى بالاباقشامەن قامتىلىپ وتىر. وسى جىلدىڭ اياعىندا بۇل كورسەتكىش 100 پايىزعا جەتپەكشى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىندە دە ىلگەرى باسقاندىق بار. وسى سالا تاريحىندا نەيروحيرۋرگيا, وفتالمولوگيا پروتەزدەۋ سالاسىندا جوعارى تەحنولوگيالىق تۇرلەرى بويىنشا كومەك كورسەتىلە باستادى. انا مەن بالا ءولىمى كورسەتكىشى ازايىپ, 5 جىل ىشىندە العاش رەت ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەندەدى. بالا تۋ كورسەتكىشى ەلىمىزدە ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتتى. وتكەن جىلى عانا شەتپە, بەينەۋ سەلولارىندا, جاڭاوزەن قالاسىندا اۋرۋحانا ۇيلەرى پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىستىق قان ورتالىعى قازىرگى زامانعا ساي اسەم عيماراتقا يە بولدى.
مادەني مۇرانى ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن ءپىر بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعى, ازاتتىق جولىنداعى حالىق باتىرلارى يسا مەن دوسان قوزعالىسىنىڭ 140 جىلدىعى مەرەكەلەندى. ءپىر بەكەت اتانىڭ جەبەۋىمەن ازاماتتاردىڭ ءجىتى قيمىلى ارقاسىندا «اتا جولى» اتالعان اۆتوموبيل جولى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلدى. «اقتاۋ سيتي» جوباسى اياسىندا «اققۋ» شاعىن اۋدانى مەن مۇنايلى اۋدانىنىڭ جاڭا ورتالىعى «باتىر» اۋىلىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. سپورتتى دامىتۋ ماقساتىمەن وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 9 سپورت زالى اشىلىپ, وبلىستىق تەننيس ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرگە وراي 2011 جىلى الدا تۇرعان جوسپارلار جايلى دا اڭگىمەلەدى.
ءبىز وسى جىلى وبلىس دامۋىنىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن قابىلدادىق. ونداعى ەڭ باستى باعىتتار يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, دەي كەلە جينالعاندارعا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جاڭادان 3,1 ترلن. تەڭگە قۇرايتىن 14 جوبا ەنگىزىلگەندىگىن, سونىڭ ءناتيجەسىندە 26 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلاتىندىعىن جەتكىزىپ, جاۋاپتى ادامدارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. جانە دە وبلىس ەڭبەككەرلەرىن بارشا قازاقستاندىقتارمەن ءبىرگە وسى جىلى تويلاناتىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىندا ناقتى جەتىستىكتەرگە جەتۋگە كۇش-جىگەر جۇمساۋدىڭ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, جينالعاندار ساۋالىنا جاۋاپ قايتاردى.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ب.شەلپەكوۆ, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ن.تىلەپوۆ, بەينەۋدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى م.ناسۋحاەۆ, جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمى و.ساربوپەەۆ, اقتاۋ تەڭىز پورتىنىڭ ديرەكتورى ب.ۋاندىقوۆ, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق-تىڭ باس ديرەكتورى ا.ايدارباەۆ, «جايىق-كاسپي» ەكولوگيالىق دەپارتامەنتى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى ب.نيازوۆ, «وتپان تاۋ» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ق.وزعانباەۆ, ماڭعىستاۋ تەمىر جول ءبولىمىنىڭ باس ينجەنەرى ت.ءامىروۆ, «بەرەكە-بىرلىك» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى بەلگىلى ساۋلەتشى, دراماتۋرگ س.نازاربەك ۇلى, ءپىر بەكەت اتا ۇرپاعى, ورالمان ب.اياپبەرگەن ۇلى جانە باسقالارى وڭىردە ءار سالاداعى قول جەتكەن بيىك جەتىستىكتەردەگى وبلىس باسشىسىنىڭ ىسكەرلىك, ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىق ەرەكشە قاسيەتتەرىن ەل نازارىنا بەرىپ ريزاشىلىق سەزىمدەرىن ءبىلدىردى. ونىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردى جانە دە ولار ماڭعىستاۋلىقتاردى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى نۇرلى بولاشاعى ءۇشىن 3 ساۋىردەگى پرەزيدەنت سايلاۋىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, الەم تانىعان بيىك تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءبىراۋىزدان قولداپ داۋىس بەرۋگە شاقىردى.
وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى د.اباەۆ قاتىستى.
جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى.
اۋرۋىن جاسىرعاننىڭ تاعدىرى قاشاندا بەلگىلى
بۇرىن تاراز قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ودان كەيىن تاراز قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ ابىرويمەن قىزمەت اتقارعان ەرتارعىن استاەۆتىڭ جامبىل اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىنا كوپ بولعان جوق. سوندىقتان اۋدان ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى تۋىنداعان بۇرىنعى-سوڭعى كەمشىلىكتەردى جاڭا باسشىنىڭ باسىنا ءۇيىپ-توگىپ, اۋدارا سالۋ قيانات بولار ەدى.
ەل ەسەپكە «ەسىنەۋ» ءۇشىن كەلمەيدى
ال ەسەپ بەرۋ بارىسىندا اڭعارىلعانى, اۋداننىڭ جاڭا جەتەكشىسى جۇمىسىن بىلىكتىلىكپەن ۇيىمداستىرىپ, ال جاساقتالعان جاڭا كومانداسى بەلسەنە ىسكە اسىراتىن ىستەر جەتىپ ارتىلادى ەكەن. جالپى, اۋدان وبلىس ورتالىعىنان نەبارى وتىز شاقىرىم جەردە ورنالاسقانىمەن, نەگىزىنەن, ەگىن جانە مال وسىرۋمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. تاراز قالاسى مەن سول ماڭداعى زاۋىتتارعا بارىپ جۇمىس ىستەيتىن تۇتاس اۋىلدار دا بار. سوندىقتان بولار, اۋىلداعى قۇنارلى جەردى جامباسىنا باسىپ العان جەكە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يگەرۋ, ەگۋ, ءوسىرۋ, قايتا وڭدەۋ دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە اتقارعان ىستەرى كوڭىل كونشىتپەيدى. مىسالى, اۋدانداعى ەگىستىككە جارامدى 63 666 گەكتار القاپتىڭ 59 660 گەكتارى جەكە يەلىكتە ەكەن. بىراق ءونىم ويداعىداي ەمەس. اسىرەسە, اسا, اقباستاۋ, ايشا ءبيبى, بەساعاش, جامبىل, قاراتوبە, ەرنازار, قاراكەمەر, قىزىلقاينار, پولاتقوسشى اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە جەردى يگەرىپ, ودان مول ءونىم الۋدا ماقتانارلىق ءىس جوق. ۇكىمەت قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قامقورلىق جاساپ وتىرعانىنا قاراماستان, 1200 گەكتار جەرگە ەگىلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ 50%-ى عانا ءوسىپتى. جينالعان ءونىم – 6600 توننا. ال بۇل بولىنگەن قارجىنى, توگىلگەن تەردى اقتامايتىن ءراسۋا تىرلىككە جاتادى.
«اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سوندىقتان بولار, اۋداننىڭ جاڭا باسشىسى وتكەن جىل ۇلەسىندەگى وسىنداي كەمشىلىكتەردى اشىق ايتۋدان, وتكىر سىناۋدان جاسقانبادى. ەسەپ تىڭداۋعا جينالعان شارۋا قوجالىقتارى يەلەرى دە ۇيالدى. ال قاراپايىم تۇرعىندار وزدەرىنە ءمالىم دە بەيمالىم كەمشىلىكتەردى ءبىرىنشى رەت ەستىپ: «ە, باسە», دەسىپ قالعان. نەگە؟ ويتكەنى, اۋرۋدى ەمدەمەس بۇرىن الدىمەن ونىڭ دياگنوزىن انىقتاپ الۋ قاجەت. دەمەك, اكىم ەسەبىنىڭ استارىنان ۇققانىمىز, اۋدانداعى ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىنا, شاعىن بيزنەس پەن ونەركاسىپكە بۇدان بىلاي باسا كوڭىل بولىنبەك.
البەتتە, جوقتى جاسىرماي ايتۋمەن بىرگە, بارمەن مارقايا ءبىلۋ دە ءۋاجىپ. بۇل رەتتە اۋدانداعى كاسىپكەرلىك پەن ءوندىرىس سالاسىنداعى ءوسۋ مەن ورلەۋگە قۋانۋعا بولاتىن سياقتى. بۇل كۇندە اۋدانداعى شارۋاشىلىق نىساندارىنىڭ ءونىم ءوندىرۋ كولەمى كاسىپكەرلىك سالاسى بويىنشا 2 ميلليارد 333 ميلليون 927 مىڭ تەڭگەنى قۇراپتى. ياعني, بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا, 45 ميلليون 763 مىڭ تەڭگەگە ارتىق. ونەركاسىپ سالاسى 2 ميلليارد 103 ميلليون 670 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىندا دا ىلگەرىلەۋ جەتەدى. بىراق ايتىلماي قالعان تۋريزم سالاسى تۋرالى توقسان ءتۇرلى وي بار, سونىڭ ءبىرى – اتالمىش اۋدانداعى ايشا ءبيبى, بابادجا قاتىن مازارلارىنا كەلىپ جاتقان مىڭداعان تۋريسكە (زيارات ەتۋشىلەردى تۋريستەر دەپ ساناۋ كەرەك) لايىقتى قىزمەت كورسەتۋ جانە سول قىزمەتتەن تۇسەتىن قارجىنىڭ ەسەبى تۋرالى ماسەلە! ءبىز بۇل ءجونىندە بۇرىنعى-سوڭعى اكىمدەردىڭ ەسەبىنەن ءبىردە-ءبىر ماعلۇمات العان ەمەسپىز. ءسىرا, اۋداننىڭ جاڭا باسشىسى اۋداننىڭ تۋريزم سالاسىنداعى «كولەڭكەلى» جاقتاردى رەتتەپ, تۋريزم تابىسىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋعا كوڭىل بولەدى دەپ سەنەمىز.
حالىقتىڭ اكىم ەسەبىنە «ەسىنەپ» وتىرۋ ءۇشىن كەلمەيتىنى بەلگىلى. ءسوز سويلەۋگە شىققاندار اۋدانداعى ايشا ءبيبى – قاراتاۋ اسفالت جولىنىڭ كەزىندە ساپاسىز جوندەلگەنىنە, وعان جۇمسالعان قىرۋار قارجىنىڭ جەلگە ۇشقانىنا قاتتى رەنجىدى. سونداي-اق, رايىس كانالىن جوندەۋگە 111 ميلليون تەڭگە بولىنگەنىمەن, ونى ىسكە اسىرۋعا ءتيىستى «بينوم» جشس-ءنىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ال وسى كانالدان سىلدىراپ اققان سۋدى كۇتىپ 300-گە جۋىق جەكە شارۋا قوجالىقتارى تەلمىرىپ وتىر. «بينوم» قايدا, سۋ قايدا؟!
سونىمەن بىرگە, جاس وركەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قىرعىز تاۋلارىنان قۇلايتىن لاي كوشكىنىنىڭ قاۋپىنە الاڭداسا, «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ ماڭايىنا تىم جاقىن ورنالاسقان اۋىلداردىڭ تۇرىندارى زاۋىتتاردىڭ ۋلى تۇتىندەرى مەن قالدىقتارىنىڭ سالدارىنان جانە تاراز قالاسىنىڭ شايىندى سۋلارىنىڭ اسەرىنەن ءتۇرلى اۋرۋلارعا ۇشىراي باستاعاندارىن جەتكىزدى. ال اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى يۋ. گاگارين اتىنداعى مەكتەپتىڭ ابدەن ەسكىرگەنىن, سوعان بايلانىستى ول جەردە وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋگە ءمۇمكىندىك قالماعانىن ايتتى. ەلباسىنىڭ «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باعدارلاماسى بويىنشا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قولعا الىنعان ەمحانا نىسانى دا «ساقالدى» قۇرىلىسقا اينالعان. ونىڭ قۇرىلىسىنا تولىق جەتەدى دەپ بولىنگەن قىرۋار قارجى جەلگە ۇشتى ما, الدە تەندەردىڭ «10-15 پايىزىنان» دامەتكەن شەنەۋنىكتەر مەن جەكە مەنشىك كومپانيا يەلەرىنىڭ قالتاسىنا كەتتى مە, ءبىر اللاعا عانا ايان.
«ەۋروحيم-ۋدوبرەنيانى» كۇتۋمەن وتكەن عۇمىر
تالاستىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە كەندى, كەنىشتى قاراتاۋ قالاسى تۇرعىندارىنىڭ «سارىتاس-ۋدوبرەنيا» كومپانياسىنىڭ جولىنا قاراپ تەلمىرگەنىنە كوپ بولدى. ونى «ىسكە قوسامىز» دەگەن رەسەيلىك «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» كومپانياسى دا سوناۋ گاملەت زامانىنان كەلە جاتقان «بولامىز با, الدە بورداي توزامىز با؟» دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ بەرمەي دىڭكەلەتۋدە. سوعان قاراعاندا, كەيبىر «بيلىك دالىزدەرىندەگى» تالاس-تارتىستار قاراتاۋلىق قاراپايىم حالىقتىڭ پايداسىنا شەشىلمەي تۇرعان سياقتى.
نەگە؟ ويتكەنى, بۇگىندە جامبىل وبلىسىنىڭ حيمياسى دەگەندە, تىلگە الدىمەن «قازفوسفات» جشس تيەك بولادى. ال ول وزىنە باسەكەلەستى قالاي ما؟ ارينە, جوق. ال تالاستىقتار كۇتىپ جۇرگەن رەسەيلىك «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» جشس كەلسە, «قازفوسفات» جشس-ىنە ناعىز باسەكە پايدا بولادى. ويتكەنى, قاراتاۋ قالاسىنداعى «سارىتاس» اق زاۋىتى نەگىزىندە مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كوزدەلىپ وتىرعان «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» جشس-ءنىڭ جوباسى وتە اۋقىمدى. جوسپارلانىپ وتىرعان ءونىم كولەمى, ياعني كەشەندى مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى جىلىنا – 2,5 ملن. توننا, كۇكىرت قىشقىلى – 1,6 ملن. توننا, اممياك ءوندىرىسى –700 مىڭ, ازوت قىشقىلى ءوندىرىسى 360 مىڭ توننا شاماسىندا بولادى. جوبانىڭ قۇنى 600,0 ملرد. تەڭگە, ونى شەتەل ۆاليۋتاسىنا شاقساق 4,0 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرى 2009-2015 جىلداردىڭ ەنشىسىنە تيمەك. جوبا تولىق ىسكە اسقان جاعدايدا وڭىردەگى 3000 ادامعا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
بىراق, وكىنىشكە قاراي, «بۇگىندە جاڭاتاستان 3 كەن ورنىن الدىق. وسى كەن ورىندارى اشىلعاننان كەيىن, قاراتاۋ قالاسىنداعى «سارىتاس» اق ارقىلى العاشقى ءونىمدى شىعارا باستايمىز. بۇل ويىمىز كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا جۇزەگە اسىپ قالادى. ۇكىمەت پەن ءتيىستى مينيسترلىكتەر تاراپىنان رەسەيلىك كومپانياعا ەشقانداي قىسىم جاسالىپ جاتقان جوق. ەندى تەك قانا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەگەن كومپانيانىڭ باس ديرەكتورىنىڭ وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعى ءسوزى ءالى ىسكە اسقان جوق. وبلىسقا كەلگەن ارنايى جۇمىس ساپارىندا وسىنداي ماسەلەدەن حاباردار ەلباسى ن. نازارباەۆ ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن كومپانيالارعا «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» جشس-ءنىڭ جوباسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ جونىندە قاتتى ەسكەرتكەن بولاتىن. ولار دا ءوز كەزەگىندە ۋادە بەرگەن. بىراق ودان بەرى تاعى ءبىر جىل وتە شىقتى. سوندىقتان بولار, ءتورت-بەس جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان «جامبىل ءوڭىرىندەگى حيميا سالاسىنا «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» كومپانياسى كەلگەلى جاتىر» نەمسە «كوپ جىلدار بويى توقتاپ تۇرعان «سارىتاس» اق-تىڭ نەگىزىندە ءوندىرىس ورنىن اشۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەگەن سوزگە حالىق ونشا سەنە قويمايتىن بولعان. بۇل ءسوز ەندى اۋداننىڭ جاڭا اكىمى ايتقازى قارابالەۆتىڭ اۋزىنان دا شىقتى. سوندا بۇل «جىرى» تاۋسىلمايتىن نەعىلعان كومپانيا؟ اۋدان, وبلىس باسشىلارى جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە شىعىپ, ءتيىستى مينيسترلەرگە: «ەۋروحيمنىڭ» قاراپايىم حالىقتى جۇمىسپەن, ال ءوڭىر ەكونوميكاسىن قارجىمەن قامتاماسىز ەتۋىنە كىم قارسى, كىم مۇددەلى؟» دەپ نەگە سۇراۋ سالمايدى؟
اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىندە ەلباسى جولداۋىنان تۋىندايتىن تاپسىرمالارعا وراي اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەر مەن الداعى ۋاقىتتا قولعا الىناتىن جۇمىستارعا تولىق ەسەپ بەرىلدى. ەلدى قۋانتقان حابار, بيىل تاراز – تەگىستىك – جەتىباي – ويىق جانە اقكول – ويىق – ۇلانبەل اۆتوجولدارىنىڭ توزىعى جەتكەن بولىكتەرى جوندەلەدى ەكەن. سونداي-اق, س.ءشاكىروۆ, اققۇم, قىزىلاۋىت اۋىلدارىنا اپاراتىن اۆتوموبيل جولدارىن اعىمداعى ءجوندەۋدەن وتكىزۋگە دە قاراجات بولىنگەن. اۋىل تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنباق.
ارينە, اۋداندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە دە بارشىلىق. مىسالى, قاراتاۋ قالاسىنىڭ جىلۋ جۇيەلەرىن جوندەۋ جۇمىستارىنا قىرۋار قارجى بولىنگەنىمەن, جۇمىس ءالى اياقتالماعان. قالادا پاتەر كەزەگىندە تۇرعان ادامدار كوپ. سوعان قاراماستان, ەسىك-تەرەزەسى ۇڭىرەيگەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قارجى ءبولدىرۋ, ينۆەستور تارتۋ جۇمىسى كوپ جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتىر.
ەندەشە, ەسەپتە ايتىلعان وزەكتى ماسەلەلەردەن كوپ ۇزاماي ءتيىستى قورىتىندى شىعاتىنىنا سەنەيىك.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
ورتاق ماسەلە الاڭداتادى
اتىراۋدا دا اۋدان اكىمدەرى حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋ جيىندارىن اياقتادى. جۇرتشىلىق اكىمدەرگە كوپ ۇسىنىس ايتپادى. اۋدانداردىڭ بارلىعىندا دا اكىمدەرگە العىس ءبىلدىرىلدى. ارينە, اتقارعان جۇمىستارى ءۇشىن. دەگەنمەن, پروبلەمالار دا قوزعالدى. ماسەلەن, قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى ەكولوگيا ماسەلەسىنە الاڭداسا, يساتاي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى بالالار الاڭدارى مەن جالپىعا ورتاق قوعامدىق مونشانى قاجەت ەتەدى. ال وزگە اۋداندار تۇرعىندارىن نە تولعاندىرادى؟
جايىقتىڭ جاعدايى جان اۋىرتادى. جايىق وزەنى تارتىلىپ بارادى. بۇل ءبىزدىڭ عانا دابىلىمىز ەمەس. بۇعان ەل-جۇرتتىڭ جانى اۋىرىپ وتىر. «قىس شاناڭدى جاز سايلا» دەمەكشى, يندەر اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى جايىقتىڭ جاعدايىن وسى كەزدەن ويلاستىرا باستادى. اۋدان اكىمى جانگەلدى راحمەتقاليەۆتىڭ ەسەبىندە وسى ماسەلە كوتەرىلدى. جايىق – ترانسشەكارالىق وزەن, دەمەك, بۇعان ۇكىمەت ارالاسسا, ءسويتىپ, رەسەي وزەندەرىنەن جىبەرىلەتىن سۋعا شەكتەۋ بولماسا, دەيدى. جايىقتىڭ سۋى بىلتىرعىداي دەڭگەيدە بولسا, ءسوز جوق, اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا سۋ تاپشىلىعى بايقالۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, جايىق – وزەن بويىنداعى اۋىلداردىڭ نەگىزگى اۋىز سۋ كوزى. قازىر ونىڭ سۋى تىپتەن تومەندەدى. كەي جەرى ءتىپتى ۇزىلۋگە جاقىندادى. وسىنداي جاعداي قۇرمانعازى اۋدانىنداعى قيعاش وزەنىنە دە ءتان. بۇل دا ترانسشەكارالىق وزەن بولعاندىقتان سۋ رەسەيدەن كەلەدى. سوڭعى كەزدە قيعاش تا شومىشتەن قاعىلا باستاعان سىڭايلى.
دوسسورعا كۇكىرتتى كىم اكەلگەن؟ بۇل ماسەلە ماقات اۋدانىنىڭ اكىمى قيلىمعالي قاينەنوۆتىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبىندە كوتەرىلدى. دوسسور كەنتىندە تۇراتىن ارداگەر ەلەمەس ۇمبەتوۆ: «قۇلسارىدان اكەلىنگەن كۇكىرتتى دوسسورعا توگەتىن بولىپتى. دوسسورلىقتاردىڭ جانى جوق پا؟ بۇل قالاي سوندا؟» دەپ ساۋال تاستايدى. ول سونىمەن قاتار, دوسسوردىڭ تازا بولعانىن, سول ماقساتقا ارنايى كولىك بولىنگەنىن قالايدى. قاريا الاڭداعانىنداي, دوسسورعا كۇكىرتتى كىم اكەلىپ ءجۇر؟ نە ماقساتپەن؟ بۇل ساۋالدار ارينە, ءتيىستى ورىنداردى دا مازالايتىن شىعار. انىق-قانىعى كەشىكپەي انىقتالىپ, كىنالىلەرگە شارا قولدانىلاتىنىنا سەنەمىز.
ماقات جۇرتشىلىعىن الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ەسكەنە كەنتىنىڭ كەلەشەگى. كەزىندە مۇنايشىلار ءۇشىن سالىنعان كەنتتەردىڭ ۇشەۋى – كومسومول, قوشقار, بەكبيكە بىلتىر اتىراۋ قالاسى مەن ماحامبەت اۋدانىنا كوشىرىلدى. ەندى ەسكەنە تۇرعىندارى دا جاڭا مەكەنگە كوشكەندى قالاپ وتىر. ازىرگە كەنت تۇرعىندارىنىڭ قايدا, قاشان كوشەتىنى شەشىمىن تاپقان جوق. جانە بۇل ءبىر كۇندە شەشىلە قوياتىنداي وڭاي شارۋا ەمەس. اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىنە قاتىسقان وبلىس باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولات داۋكەنوۆ ەسكەنە كەنتىن كوشىرۋ ءۇشىن وڭىردەگى مۇناي كاسىپورىندارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەتىنىن ايتتى. قالاي بولعاندا دا, ەسكەنە كەنتى ەسكەرۋسىز قالمايتىن سەكىلدى.
قۇلسارىعا كەرەمەت كەلبەت قاجەت. قۇلسارى –جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى. بۇرىن كەنت ەدى, قازىر اۋداندىق ماڭىزداعى قالا دەگەن دارداي اتى بار. بىراق 10 جىلدان بەرى قالالىق اكىمدىگىنەن باسقا نە بيۋدجەتى, نە ءماسليحاتى جوق. مۇمكىن تالاپ وسىلاي بولار. قۇلسارىنىڭ قالا اتانعانىنا جىلىويلىقتاردىڭ قۋانعانى راس. ويتكەنى, «قۇلسارى قالاسىندا تۇرامىز» دەگەننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ەندى وسى قۇلسارىنىڭ كەلبەتى ءار تۇرعىننىڭ ماقتانىشىن تۋعىزاتىن قالا اتىنا لايىق پا؟ راس, اۋدان ورتالىعىندا اباتتاندىرۋ, كوركەيتۋ جۇمىستارى اسىرەسە, وتكەن جىلى كەڭ قانات جايدى. قالا ىشىندەگى كوشەلەرگە جولدار سالىندى. گۇلزارلاردا ءارالۋان گۇلدەر گۇلدەدى. وسىنداعى كوپ قاباتتى ءۇيلەردە جىلۋ, اۋىز سۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلىپ جاتىر. قالانىڭ جاڭاشا كەلبەتپەن داميتىن كەزى كەلدى. اسىرەسە, كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ەڭسەنى ەزەردەي سۇرىقسىز كەيپىن جاڭارتۋ قاجەت شىعار. 1899 جىلى العاشقى مۇناي بۇرقاعى الىنعالى بەرى «قارا التىنى» تولاستاماعان قۇلسارىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتى كوڭىلدەن شىعا قويمايدى.
جىلىوي اۋدانىنىڭ اكىمى راحمەتوللا نۇعىمانوۆتىڭ ەسەبىنە قاتىسۋشىلار قۇلسارىنىڭ كەلبەتىنە نازار اۋدارىلعانىن قالايدى. ماسەلەن, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى ساۋلەش شاتەنوۆا «بىردە ءساۋلەتشىدەن سۇحبات العانمىن. سوندا ول «قۇلسارى نەگىزىنەن قازاقى ۇيلەردەن تۇرادى ەكەن. ال شىن مانىندە قالا سانالۋى ءۇشىن بارلىق ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتىلگەن بيىك ۇيلەر كەرەك. ايتپەسە, ول ۇلكەن اۋىلعا ۇقسايدى», دەگەن-ءدى. سوندىقتان ەندى ءزاۋلىم عيماراتتار دا قاجەت. ولاردىڭ قاتارىندا مۇراجاي, جاستار باس قوساتىن ورىن, ارينە, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتسياسى بولعانى ءجون», دەيدى. جۇرتتىڭ كوكەيىندەگى ورىندى ۇسىنىستىڭ قولداۋ تاباتىنىنا سەنەمىز.
قىزىلقوعا ەندى قينالمايدى. بۇل كەزىندە ارتتا قالعان اۋداننىڭ بىرىنەن سانالاتىن. سەبەبى, اۋداندا تەك مال شارۋاشىلىعى عانا دامىتىلىپ, ءتورت ءتۇلىكتى تۇگەل وسىرگەن مالشىلار كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن. ايتپاقشى, وسىنداعى تايسويعان پوليگونىندا بىرنەشە رەت اسپانعا «ساڭىراۋقۇلاق» ۇشىرعان سىناقتار جاسالعانى استە ۇمىتىلا قويمايدى. قىزىلقوعاعا كەلۋگە, اسىرەسە, جاس ماماندار مۇلدە قىزىقپايتىن. ەندى ءبارى باسقاشا. وسى اۋداندا جەر استىنان بۇرقاقشا اتقىلاعان مول مۇناي الىنىپ جاتىر. اۋدان اكىمى بەرىكقالي سارسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 645 مىڭ 800 توننا مۇناي وندىرگەن «قاينار» جانە «ماتەن» كاسىپورىندارىنىڭ قاتارى بيىل تاعى بىرگە كوبەيىپ, «ساعىز پەترولەۋم كومپاني» وسى اۋدان اۋماعىنان مۇناي الۋدى باستاماق.
ال مۇناي بار جەردە جۇمىس بولاتىنى داۋسىز. دەمەك, قىزىلقوعا اۋدانى ءۇشىن تاعى دا قوسىمشا جۇمىس ورنى اشىلادى. قازىر بۇل اۋداندا پروبلەما جوققا ءتان. بۇرىن تۇرعىندار قىستا ءۇي جىلىتۋ ءۇشىن مال تەزەگىن, كومىر جاعاتىن. جەر استىنداعى قۇدىقتان, نە كولىكپەن تاسىعان سۋدى ىشەتىن. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى بۇلاي ەمەس. ءار اۋىلعا گاز جەلىسى, اۋىزسۋ قۇبىرى جەتتى. تەمىر جول بويىنداعى اۋىلدارعا گاز جەلىسى بارىپ تۇر. اۋداندى گازداندىرۋ مامىر ايىنا تامان اياقتالماق.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.
