ۇكىمەت
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
– ءماجيت تولەۋبەك ۇلى, رەسپۋبليكامىزدا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى, باسقاشا ايتقاندا, مونوپولياعا قارسى اگەنتتىك جۇمىس ىستەيدى. وسى ەكى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ باستى ايىرماشىلىعى نەدە؟
– بۇل ەكى اگەنتتىكتىڭ وكىلەتتىگى مەن اتقاراتىن مىندەتتەرىنىڭ اۋقىمى ارنايى قابىلدانعان زاڭدارمەن ناقتى بەلگىلەنىپ بەرىلگەن, وسى زاڭدارعا ءسايكەس بۇل قوس مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمىنىڭ ارا جىگى جان-جاقتى ايقىندالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى ەلىمىزدىڭ «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىندا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ ماقساتىندا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ, مونوپوليالىق قىزمەت تۇرلەرىن شەكتەۋ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قورعاۋ مىندەتىمەن اينالىسادى. وسى زاڭ شەڭبەرىندە تاۋار رىنوگىنداعى باسىمدىق پەن مونوپوليالىق جاعدايلاردى تەرىس پايدالانۋعا جول بەرمەۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ اگەنتتىككە جۇكتەلگەن باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
ال ءوز كەزەگىندە تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى قازاقستاننىڭ «تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن رىنوك تۋرالى» زاڭىنا سايكەس تابيعي مونوپوليالار سالاسىنداعى جانە رەتتەلەتىن رىنوكتاعى رەتتەۋ قىزمەتتەرىمەن اينالىسادى. وسى زاڭ شەڭبەرىندە ول اتقاراتىن تاعى ءبىر باستى ماسەلە, رەتتەلەتىن رىنوكتاعى باعانىڭ قالىپتاسۋىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە باقىلاۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە بۇل اگەنتتىك تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىن جانە رەتتەلەتىن رىنوكتاعى باسىم جاعدايلارعا يە بولعان سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىن تەحنيكالىق رەتتەۋ, باعا ماسەلەسىنە تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ مىندەتتەرىن ءجۇزەگە اسىرادى.
رەتتەلەتىن رىنوك دەگەنىمىز – بۇل ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس باعا ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇرگىزىلەتىن تاۋار رىنوگى بولىپ تابىلادى. رەتتەلەتىن رىنوك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن باعا ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇرگىزۋ «تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن رىنوك تۋرالى» زاڭمەن ايقىندالعان. رەتتەلەتىن رىنوكقا تەمىر جول كولىگىن, ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جانە جىلۋ ەنەرگەتيكالىق, مۇناي جانە گاز ونىمدەرى, مۇناي تاسىمالداۋ, ازاماتتىق اۆياتسيا, تەڭىز ايلاعىنىڭ قىزمەتى, تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە پوشتا بايلانىسى سالالارىنداعى رىنوكتار كىرەدى. وسى اتالعان رىنوكتاردىڭ سۋبەكتىلەرىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك رەەسترگە ەنگىزۋگە بايلانىستى ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ مىندەتىن اگەنتتىكتىڭ رەتتەۋشى ورگاندارى جۇرگىزەتىن بولدى.
مىنە, وسىنداي ناقتى مىندەت ءبولىنىسى ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىندە مونوپولياعا قارسى كۇرەس جونىندەگى جانە رەتتەۋشى ورگانداردىڭ ورنى مەن قىزمەت ءرولىن ءجىتى ايقىنداپ بەردى. بۇل ەكى قۇرىلىم ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىن قايتالامايدى, قايتا رىنوكتاعى جاعدايدى جان-جاقتى رەتتەپ وتىرۋدا ارقايسىسى ءوز مىندەتتەرىنە سايكەس ءتيىمدى جۇمىس اتقارادى. وكىنىشكە وراي, قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى تۇرعىندارىمىزدىڭ كەيبىر بولىگى تاريفتىك باعالاردى رەتتەۋ قىزمەتىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى وكىلەتتىگىنە جاتقىزىپ, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى قىزمەتتەرى تاريفتەرىنىڭ قىمباتتاۋىن مونوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندارىنىڭ ولقىلىعى دەپ ەسەپتەيدى.
– ءادىل باسەكەلەستىكتى قورعاۋ ءجانە دامىتۋ قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ال باسەكەلەستىكتى ورىستەتۋ ىشكى رىنوگىمىزدا تاۋار ءتۇرلەرىن اتتىرۋدا, تاۋارلاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋدە, باعانى ىرىقتاندىرۋدا قانداي ناقتى تيىمدىلىك بەردى؟
– باسەكەلەستىك رىنوكقا ىقپال جاساۋدىڭ وركەنيەتتى كۇرەس جولى بولىپ تابىلادى. ياعني, تاۋارلاردىڭ جانە قىزمەتتىڭ باعاسىن ارزانداتۋ, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە رىنوكتى ءتيىمدى تاۋارلارمەن تولىقتىرۋ – بۇل ۇزاق مەرزىمدە قالىپتاساتىن ءادىل دە وڭتايلى باسەكەلەستىك قاتىناس. سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەتىمىزدىڭ تاراپىنان ءباسەكەگە قابىلەتتى تاۋار رىنوگىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. باسەكەگە قابىلەتتى رىنوكتى جانە مونوپوليانى رەتتەۋدىڭ سەنىمدى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ مونوپولياعا قارسى ساياساتىمىزدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. جەكەلەگەن رىنوكتاردا ءادىل ءباسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ءبىز ىقپالدى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەمىز. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ باستى شارالارىنىڭ ءبىرى ەركىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ەكەندىگى ايقىن. بۇل – بۇگىنگى ءومىر تالابى, ۋاقىت تۋدىرعان ومىرشەڭ مىندەت.
سوڭعى ۋاقىتتا مونوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندارى ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىنداعى, مۇناي ونىمدەرى جانە تسەمەنت رىنوگىنداعى باعانىڭ نەگىزسىز قىمباتتاۋىنا جانە تاۋار تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ كەلەدى. جان-جاقتى ساراپتامالار جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە يمپورتتىق ءدارى-دارمەكتەر ساتاتىن باستاپقى رىنوكتىڭ 23 سۋبەكتىسى جانە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى رىنوگىنىڭ 180 سۋبەكتىسى «دومينانتتار-رەەسترى» اتتى تىزىمگە ەنگىزىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتتەرىن رەتتەپ, باعانىڭ نەگىزسىز شامادان تىس قىمباتتاپ كەتۋىنە جول بەرمەدى. سونىمەن بىرگە دوميناتتار-رەەسترىنە ينتەرنەت جۇيەسىنە قوسىلۋدىڭ باستاپقى رىنوگىنىڭ وپەراتورلارى دا كىرگىزىلدى. بۇل وكىلەتتى ورگان تاراپىنان پروۆايدەرلەردىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرىپ, ينتەرنەت قىزمەتى ءۇشىن تاريفتەردىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتتى. قازىرگى تاڭدا باسەكەلەستىكتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى 2014 جىلعا دەيىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاما بولىپ وتىر. بۇل باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى, ءبىر جاعىنان, ونىڭ كەشەندى ماسەلەلەردى قامتۋىندا بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ونىڭ مىندەتتەرى مەن پرينتسيپتەرىن بارلىق مەملەكەتتىك باسقارۋ دارەجەلەرىندە ءىس جۇزىنە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
– 2009 جىلدان بەرى «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. وسى زاڭ كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسىنا يگى ىقپال تيگىزە الدى ما؟
– ءسوزسىز. ول سول ءۇشىن دە قابىلداندى عوي. مونوپولياعا قارسى كۇرەس سالاسى ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىمەن جانە قايتا جاڭعىرۋىمەن بىرگە جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ رىنوكتارىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ دامۋى ءوز-وزىنەن بولىپ جاتقان شارۋا ەمەس, بۇل 2009 جىلى تۇبەگەيلى جەتىلدىرىلگەن مونوپولياعا قارسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ماقساتتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. اتالمىش زاڭنىڭ جوباسىن قالىپتاستىرۋعا ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ۇيىمدارى جانە بيزنەس وكىلدەرى بەلسەنە ارالاستى. سوندىقتان دا, بۇل زاڭ ەلىمىزدەگى باسەكەلەستىكتى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدى. سونىمەن بىرگە زاڭ شەڭبەرىندە كاسىپكەرلىكتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قولداۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرى ەنگىزىلگەن. مەنىڭ ويىمشا كاسىپكەرلەر ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق نەمەسە كونتسەسسيالىق كەلىسىم-شارتتاردى قولداۋعا ارنالعان زاڭ نورمالارىنىڭ ماڭىزدى بولىپ وتىرعاندىعى داۋسىز.
سونداي-اق, اتالمىش زاڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە ارالاسا بەرۋىنە توسقاۋىل قويىپ, مونوپولياعا قارسى ورگانداردىڭ كەز كەلگەن تەكسەرىس جۇرگىزۋىنە تىيىم سالدى. بۇل ورگاندار تاراپىنان تەكسەرىس ءجۇرگىزۋ ماسەلەسى زاڭمەن ناقتى ايقىندالىپ, مونوپولياعا قارسى كۇرەس زاڭدىلىقتارى بۇزىلعان كەزدە باستى 4 باعىت بويىنشا عانا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءتارتىبى بەلگىلەندى.
– جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوركەنيەتتى, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي باسەكەلەستىك بار دەپ ايتا الاسىز با؟ قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگى مونوپوليستىك توپتاردىڭ قولىندا, ءادىل باسەكەلەستىككە جول بەرمەيدى دەگەن پىكىر بار. وعان قالاي قارايسىز؟
– قالىپتاسقان وبەكتيۆتى جاعدايلارعا بايلانىستى بۇگىندە كەيبىر ەكونوميكا قۇراۋشى سالالار مونوپوليالىق بولىپ قالۋدا. وعان تەمىر جول سالاسى, وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنى جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيە كىرەدى. جالپى العاندا رىنوك سۋبەكتىلەرىنىڭ باسىم ىقپالى مونوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىندا بولىپ سانالادى. بۇل 2011 جىلدان بەرى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق توپتاستىرۋ جۇيەلەرىن تارتىپكە كەلتىرۋ مەحانيزمدەرى ارقىلى رەتتەلىپ كەلەدى. وسى ورايدا مىنا ماسەلەنى ەرەكشە اتاپ ايتقىم كەلەدى. اگەنتتىك ەكونوميكالىق توپتاستىرۋ ماسەلەسىن قاراعان كەزدە باسەكەلەستىكتى شەكتەۋ مۇمكىندىكتەرىن عانا قاراستىرمايدى, سونىمەن بىرگە وسىنداي شارالاردان ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە قاجەتتى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك الۋعا دا اسا كوڭىل اۋداردى. سەبەبى, رىنوكتاعى مونوپوليالىق سۋبەكتىلەردىڭ ەكونوميكالىق پايدا اكەلەتىن كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارى بار. ءماسەلەن, بۇل كەڭىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرىنە, ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, باعانى ارزانداتۋ جاعدايلارىمەن سيپاتتالادى. سونىمەن بىرگە, بۇل ارقىلى تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيى ارتىپ, ءارتۇرلى ءتولەمدەر ەسەبىنەن بيۋدجەت قورجىنى دا تولىعادى.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا ءسايكەس مونوپوليالىق قىزمەتكە تىيىم سالىنباعان, تەك ونى جۇرگىزۋدى شەكتەۋ عانا قاراستىرىلعان. مۇنداي شەكتەۋلەر رىنوكتا باسىم جانە مونوپوليالىق ارتىقشىلىقتارعا يە سۋبەكتىلەردىڭ ورتاق ىسكە كەسىرىن تيگىزبەۋ جاعدايىن رەتتەيدى. ەل ۇكىمەتى سوڭعى ۋاقىتتا سالالاردى مونوپوليادان ارىلتۋ جانە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ كەلەدى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسقان احۋالدى تۇبىرىمەن جاڭارتۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت, ايتارلىقتاي تەر توگۋ كەرەك. بۇل كوپ كۇش-جىگەر جۇمساۋدى قاجەت ەتەتىن اۋقىمدى جۇمىس ەكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان, باسەكەلەستىكتى بارىنشا كەڭىنەن ورنىقتىرۋ 2014 جىلعا دەيىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىندا, سول سياقتى سالالار مەن ءوڭىرلەردىڭ باسقا دا دامۋ باعدارلامالارىندا ەرەكشە ورىن العان.
– ەلىمىزدىڭ ىشكى ازىق-ت ۇلىك رىنوگى يمپورتقا تاۋەلدى. باسەكەلەستىكتى دامىتاتىن وتاندىق تاۋارلار قايدا؟ ساۋدا جانە كوممۋنالدىق سالالاردا زاڭدار ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەيدى. تاۋارلار مەن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ باعاسى تىم جوعارى, ساپاسى سىن كوتەرمەيدى...
– ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا. اگەنتتىك وتكەن جىلدان باستاپ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك جاساپ كەلەدى. بۇل كوميسسيا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ, ونىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بىرقاتار ىقپالدى شارالاردى جۇزەگە اسىردى. سونىمەن بىرگە بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جانە وڭىرلىك شتابتاردىڭ دا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىندەگى جۇمىستارىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمدارى مەن لوگيستيكالاردىڭ تاپشى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءوز كەزەگىندە جينالعان ءونىمنىڭ ساقتالۋىن جانە ونى تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋدىڭ قيىندىقتارىن تۋعىزادى. مامانداندىرىلعان مال سويۋ پۋنكتتەرىنىڭ, كوكونىس قويمالارىنىڭ, تاۋارلاردى ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ جەتىمسىزدىگى ىشكى رىنوكتا يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ءۇستەمدىك قۇرۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ءاسىرەسە, بۇل جاعداي ماۋسىمدىق كەزەڭدەردە شيەلەنىسىپ كەتەتىندىگىن ءتاجىريبەدەن كورىپ ءجۇرمىز.
دەگەنمەن, بۇل ماسەلە شەشىلۋ ءۇستىندە. ەلىمىزدە قولعا الىنعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دە وسى ءبىر قوردالانعان پروبلەمانى شەشۋگە بارىنشا كوڭىل بولىنگەن. تەك 2010 جىلى عانا بۇل پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىنداعى جالپى قۇنى 95,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 87 ينۆەستيتسيالىق جوبا ءجۇزەگە اسا باستادى. ونىڭ ىشىندە 42 نىسان قازىردىڭ وزىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. ال 2011 جىلى جالپى قۇنى 55,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 45 جوبا پايدالانۋعا بەرىلمەك. مەنىڭ ويىمشا, ەندى ءبىر 2-3 جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى كوكونىس قويمالارىنىڭ جۇيەسى كوبەيتىلەدى. ءسويتىپ, بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ تاپشىلىعى جويىلادى. قازىر قولعا الىنىپ وتىرعان شارالار ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى.
ساراپتاۋلار كورسەتىپ وتىرعانىنداي, ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىنداعى باعانىڭ كۇرت قىمباتتاۋى ادەتتە جىل باسىندا جانە مەرەكەلەر قارساڭىندا ورىن الاتىندىعى دۇركىن-دۇركىن بولىپ تۇراتىن قۇبىلىسقا اينالدى. كوپ رەتتە ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ قىمباتتاۋى تابيعي مونوپوليا جانە رەتتەلۋشى رىنوك سۋبەكتىلەرىنىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرى ءتاريفىنىڭ كوتەرىلۋىنە دە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, مۇناي ونىمدەرى جانە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاريفتەرى كوتەرىلسە بولعانى, بىرقاتار تاۋارلاردىڭ وزىندىك قۇنى ارتىپ شىعا كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفلياتسيانىڭ ءوسۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. ماسەلەن, مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن رەسەي فەدەراتسياسىنداعى باعامەن ءبىرشاما تەڭدەستىرۋ ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى بەنزين جانە ديزەل وتىنىنىڭ باعاسىن 14,6 پايىزدان 22,6 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولدىق.
– ءماجيت تولەۋبەك ۇلى, بىزدەگى بازارلار مەن ساۋدا ورىندارى دەلدالداردىڭ قولىندا. جالپى, ءبىز قاشان وسى دەلدالدار مەن الىپساتارلاردان قۇتىلىپ, وركەنيەتتى رىنوكقا كوشەمىز؟ اگەنتتىك تۇتىنۋشىلار مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا نە تىندىردى؟
– ءبىز ەكونوميكا بوس كەڭىستىكتى كوتەرە المايدى دەگەن ەكونوميكالىق قاراپايىم قاعيدانى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەگەر رىنوكتا قالىپتاسقان قانداي دا ءبىر بوس كەڭىستىكتى كاسىپكەرلەر نەمەسە مەملەكەتتىك كاسىپورىندار تولتىرمايتىن بولسا, ونى ءسوزسىز الىپساتارلار مەن ساۋداگەرلەر تولتىرادى. ولار قالىپتاسقان جاعدايدان مۇمكىندىگىنشە مولىراق پايدا تاۋىپ قالۋ ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماسەلەدە جەدەل دە جۇيەلى شارالار قابىلداۋدا. قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋدە. ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىن ءجۇگەنسىز كەتكەن دەلدالداردان ارىلتۋ ماقساتىندا دا ءتيىمدى شارالار جۇرگىزىلۋدە.
جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ جۇيەسىن بارىنشا جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان ماڭىزدى زاڭ بولىپ تابىلادى. ەندى ءبىز الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن رەتتەۋ تەتىكتەرىنە قول جەتكىزدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە الىپساتارلاردىڭ اشىلعان ارانىن تەجەيدى. الىپساتارلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى باعانى نەگىزسىز قىمباتتاتىپ, بارىنشا مول پايدا تاۋىپ قالۋدى كوكسەيدى. جاڭا قۇجاتتىڭ بۇل پروبلەمانى شەشۋگە جاعداي جاسايتىندىعىنا سەنىمدىمىن.
ەندى رىنوكتاعى احۋالدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار زەرتتەپ وتىراتىن بولادى. باعانىڭ بەلگىلى ءبىر وڭىردە نە سەبەپتەن قىمباتتاپ كەتكەنى جەرگىلىكتى ورگاندارعا بارىنشا تۇسىنىكتى. سوندىقتان, بۇل جاعدايعا باقىلاۋ جاساۋ تەتىگى ارتادى. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر وڭىردە قانت باعاسى 40 پايىزعا ءوسىپ كەتتى دەلىك. بۇل اقپارات دەر كەزىندە جۇمىس توبىنا بەلگىلى بولادى. ولار جەرگىلىكتى جەردەگى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى بۇل وڭىردە الداعى 90 كۇن ىشىندە قانت باعاسىن 220 تەڭگەدەن اسىرماۋ تۋرالى شۇعىل شەشىم قابىلدايدى. ەگەر, بەلگىلى ءبىر ازىق-ت ۇلىك ءونىمى شيكىزاتتىڭ نەمەسە ەلەكتر قۋاتى تاريفتەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى ورىن الاتىن بولسا, زاڭ جوباسىندا بۇل ايىرمانى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەۋ شارالارى قاراستىرىلعان.
جوعارىدا اتاپ كەتكەنىمدەي, ءبىزدىڭ بىرقاتار رىنوكتارىمىزدا بىرنەشە باعا كورسەتكىشتەرىن قولدانۋ ءتاسىلى ورىن العان. بۇل جاعداي دا زاڭدا ەسكەرىلگەن. ەگەر, الىپساتارلار قوسارلانعان بىرنەشە باعا كورسەتكىشتەرىن قولداناتىن بولسا, ولار اكىمشىلىك جازاعا تارتىلىپ, كىنالىلەرگە 100 مىڭ تەڭگەدەن 400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. بۇل شارا ارانى اشىلعان الىپساتارلاردىڭ تابەتىن تەجەيدى عوي دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, زاڭ بويىنشا قانداي ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى يمپورتتالاتىنىنا, ولاردىڭ قانداي باعامەن جەتكىزىلەتىندىگىنە, بۇل تاۋارلار قاي ءوڭىرلەرگە جانە قانداي بازارلارعا تۇسكەندىگىنە, ولارعا قانشا دارەجەدە ۇستەمە ساۋدا باعاسى بەلگىلەنگەندىگىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. ياعني, رىنوكتا قالىپتاسقان جاعدايلاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولىنەدى. رىنوكتار مەن بازارلاردا اشىقتىق پەن جاريالىلىق ورىن السا, ساۋداگەرلەردىڭ دە جۇگەنسىزدىگىنە توسقاۋىل قويىلادى.
«استىق تۋرالى» زاڭعا سايكەس وبلىس اكىمدەرى مەملەكەت قورى جانە مەملەكەتتىك تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى استىقتان الىنعان ۇن جانە نان ونىمدەرىنىڭ شەكتى باعاسىن بەكىتۋ وكىلەتتىگىنە يە بولدى. قولدا بار دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, بيىلعى جىلى ەلىمىزدە ەشقانداي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تاپشىلىعى بولمايدى. 2010 جىلى اگەنتتىك تاراپىنان ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنىڭ 289 سۋبەكتىسىنىڭ قىزمەتىنە تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. رىنوكتاعى باسىمدىق جاعدايىن پايدالانىپ, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان 64 سۋبەكتىنىڭ ۇستىنەن اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. ونىڭ ىشىندە ۇن جانە نان باعاسىن نەگىزسىز قىمباتتاتقان 25 دەلدال بار. وسىمدىك مايى, قاراقۇمىق جانە قۇس ەتىن نەگىزسىز قىمباتتاتۋعا جول بەرگەن 39 سۋبەكتىنىڭ ۇستىنەن اگەنتتىك اكىمشىلىك ءىس قوزعادى. سونىمەن بىرگە, قارجى پوليتسياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكى ۇن شىعاراتىن كاسىپورنىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعادى.
ىشكى رىنوكتاعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تاراپىنان, ونىڭ ىشىندە, اگەنتتىك ىقپالدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. الايدا, باعانى جالاڭ بۇيرىقپەن ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا بولمايدى. بۇل رىنوكتاعى ءادىل دە ەركىن باسەكەلەستىكپەن رەتتەلۋى ءتيىس. ينفلياتسيا كەز كەلگەن ەكونوميكالىق كورسەتكىش سياقتى رەتتەلەتىن قۇبىلىس. دەگەنمەن, ونى بىلىكتىلىكپەن رەتتەپ وتىرۋ كەرەك. مىنە, ءبىزدىڭ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نەگىزگى مىندەتى وسى تۇرعىدان ايشىقتالادى.
– ءماجيت تولەۋبەك ۇلى, اگەنتتىكتىڭ الداعى قىزمەتىنىڭ اۋقىمى مەن پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, اگەنتتىكتىڭ بولاشاعى زور. الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرى ەكونوميكاداعى جوعارى جەتىستىكتەرگە ءادىل باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدى. قازاقستان دا ەكونوميكالىق زور تابىستارعا وسى وركەنيەتتى جولمەن جەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. 2011 جىلى اگەنتتىك الدىندا بىرقاتار نورماتيۆتىك ماقساتتارداعى مىندەتتەر تۇر. بۇل باسەكەلەستىكتىڭ بىرىڭعاي ۇدەرىستەرى مەن ەرەجەلەرى تۋرالى كەلىسىمدەر جاساۋ, مەملەكەتتىك مونوپوليا ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستى اياقتاۋ, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭىنا ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتتارعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ وڭىرلىك باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وڭىرلەردەگى تاۋار رىنوكتارىنىڭ احۋالىن زەرتتەۋ جاتادى. سونىمەن بىرگە, وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, اگەنتتىك ەلىمىزدەگى تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگان بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ تۇتىنۋشىلار قۇقىعىنىڭ بارىنشا قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا بىرقاتار كەشەندى شارالاردى ءجۇزەگە اسىرماقپىز. نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرىمىزدىڭ بارلىعى دەرلىك وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ماسەلەن, اگەنتتىك رەسەيدىڭ فەدەرالدىق اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ رىنوكتا قالىپتاسقان مونوپوليالىق ۇستەمدىگىن پايدالانىپ قىزمەت باعاسىن شەكسىز كوتەرىپ جىبەرگەن ءىرى ۇيالى تەلەفون وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىنا جان-جاقتى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, زاڭ بۇزۋشىلىق وقيعالارىن انىقتادى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن بىرقاتار وپەراتورلار ۇيالى تەلەفون بايلانىسىنىڭ ءتاريفىن تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنداي مىسالداردى قارجى رىنوگىنداعى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردان دا كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
2011 جىل – بارىس بەينەلى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن جىل. قازاقستاننىڭ مونوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندارىنىڭ قۇرىلعانىنا دا 20 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ مونوپولياعا قارسى كۇرەس ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ىقپالدى شارالاردى جۇزەگە اسىرماقپىز. وسى ماقسات اياسىندا تمد مەملەكەتتەرىمەن ءتاجىريبە الماسۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلەدى. اگەنتتىك الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – ەلىمىزدى الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ماقساتىنداعى ەكونوميكالىق زور جەتىستىكتەرگە جەتۋ جولىندا ءادىل ءارى وركەنيەتتى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
ءوندىرىس وڭىرلەردى ورگە باستىرادى
ال ول الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت سوڭعى كەزدەرى وڭىرلىك دامۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. ءويتكەنى, ەلىمىزدە نارىقتىق قاتىناس ورناعاننان بەرى ءاربىر ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ, تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءار ءتۇرلى جاعدايدىڭ قالىپتاسقاندىعى بەلگىلى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە الەمنىڭ باسقا ەلدەرىمەن تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورناتۋى, الەمدىك رىنوكقا قولدا بار شيكىزات رەسۋرستارىن تىكەلەي شىعارا باستاۋى نەگىزگى تىرشىلىگى مۇناي-گاز وندىرىسىمەن بايلانىستى بولىپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ جەدەل دامۋىنا اكەلدى. ال ەندى ءوندىرىستىڭ باسقا سالالارىمەن, سونىڭ ىشىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن بىرقاتار وبلىستار وزدەرىنىڭ قول جەتكىزگەن بۇرىنعى دەڭگەيلەرىنەن تومەندەپ كەتتى. وسى رەتتە جامبىل وبلىسىنىڭ جاعدايىنا سالىستىرمالى تۇردە توقتالا كەتەيىك. 1991 جىلعى كورسەتكىشتەر بويىنشا جامبىل وبلىسىنىڭ ەل ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى 6,5 پايىزدى قۇرايتىن. 2009 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا بۇل ۇلەس كولەمى ەندى 1,3 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. سونداي-اق, وسى وبلىستىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وندىرۋدەگى ۇلەسى 1991 جىلى 29,5 پايىزدى قۇراسا, 2009 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا ول ەندى 12,1 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. مۇنداي تومەندەۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ جامبىل وبلىسىندا بۇرىن حيميا ونەركاسىبى, مەتاللۋرگيا سالاسى, تاماق ونەركاسىبى جاقسى دامىعان ەدى. بۇل سالالاردا وندىرىلگەن ونىمدەر كەڭەس وداعىنىڭ تۇتىنۋ رىنوگىندا جاقسى پايدالانىلاتىن. الايدا, وسى ۇلكەن ورتاق رىنوكتىڭ جويىلۋى, بۇرىنعى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ءۇزىلۋى وسى وبلىس جاعدايىنا ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. وسىنداي فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن وبلىستا بۇرىن پايدالانۋدا بولىپ كەلگەن 11 ميلليون 500 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ كولەمى 2009 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا 4 ميلليون 400 مىڭ گەكتارعا دەيىن قىسقارىپ كەتتى. ەگەر وبلىس اۋماعىندا 14 ميلليون 426 مىڭ گەكتار جەر رەسۋرسى بار ەكەندىگىن ەسكە الاتىن بولساق, قازىرگى كورسەتكىشتەر بويىنشا جالپى جەر الەۋەتىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا پايدالانىلىپ وتىرعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. جامبىل وبلىسى بۇرىن ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەڭ دامىعان وبلىستاردىڭ ءبىرى بولاتىن. مۇندا مىڭعىرتىپ ءتورت ت ۇلىك مال وسىرىلەتىن. مالدىڭ ءجۇنىن, ەتىن, تەرىسىن وڭدەيتىن, تاماق ونىمدەرىن شىعاراتىن ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيتىن. وكىنىشكە وراي, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە, حيميا جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ قۇلدىراۋى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن كوپ تومەندەتىپ جىبەردى. وسىنىڭ اسەرىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ازايىپ, مال باسى, ولاردان وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى قىسقارا ءتۇستى. ماسەلەن, 1991 جىلى بۇل وبلىستا جىلىنا 11 833 توننا ءجۇن ءوندىرىلىپ كەلسە, ەندىگى كەزەكتە ونىڭ كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقاردى. وسىلايشا ەكونوميكا اۋقىمىنىڭ قىسقارۋى, جۇمىس ورىندارىنىڭ ازايۋى ءار ادامعا شاققانداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە دە ۇلكەن اسەر ەتتى. ماسەلەن, 2008 جىلعى مالىمەت بويىنشا اتىراۋ وبلىسىندا جىلىنا ءبىر ادامعا شاققاندا 7 ميلليون 466 مىڭ تەڭگەنىڭ, قاراعاندى وبلىسىندا 4 ميلليون 742 مىڭ تەڭگەنىڭ, الماتى, استانا قالالارىندا 3 ميلليون 893 مىڭ تەڭگەنىڭ ونىمدەرى وندىرىلسە, جامبىل وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 613 مىڭ تەڭگەنى عانا قۇراعان. ەگەر ءار ءوڭىر ءوز بەتىنشە دامىپ, ءار ادام ءوز جاعدايىمەن عانا ءومىر سۇرەتىن بولسا, جامبىل وبلىسىنىڭ حالقى قازىرگى كۇنى وتە ۇلكەن قيىندىقتارعا دۋشار بولار ەدى. بىراق مەملەكەتتىڭ بۇكىل قازاقستان حالقىنا ورتاق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋىنىڭ ارقاسىندا جامبىل وبلىسىنىڭ حالقى ءوز قيىندىقتارىمەن جەكە قالعان جوق. بۇل وبلىسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جىلما-جىل اۋقىمدى سۋبۆەنتسيا مەن ترانسفەرتتەر بولىنەتىندىگى ءوز الدىنا, سونىمەر قاتار, ءتۇرلى ەكونوميكالىق جوبالارعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ اسەرىنەن قازىرگى كۇنى مىڭ جىلدىق تاريحى بار كارى تاراز قالاسىنىڭ جىلدان-جىلعا جايناي تۇسكەندىگىن بايقايمىز. قازىرگى كۇنى وبلىس حالقىن گازبەن قامتۋ ىسىندە بىرقاتار پروبلەمالار شەشىمىن تاپتى. وعان وسى وبلىس اۋماعىنداعى امانگەلدى گاز كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ۇلكەن ىقپال ەتتى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا وبلىستا بۇرىننان قالىپتاسقان حيميا, مەتاللۋرگيا وندىرىستەرىن قايتادان جانداندىرىپ, ولاردى زامان تالابىنا سايكەس دامىتۋ ىسىندە ۇلكەن شارالاردى جوسپارلاپ وتىر. قازىرگى كۇنى ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى الەۋەتتى ينۆەستورلار ىزدەستىرىلۋدە. سالىنىپ جاتقان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ ەداۋىر بولىگى وسى وبلىس اۋماعىن كەسىپ وتەتىندىگى بەلگىلى. بۇل جوبا تولىق ىسكە قوسىلعان جاعدايدا وسىدان سانداعان عاسىر بۇرىن كارى تاراز جەرىن الەمدىك ساۋدا باعىتتارىمەن تىعىز بايلانىستىرىپ جاتقان كونە جىبەك جولى قايتا جاندانىپ, وبلىستىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قوسىلۋى بۇرىنعىعا قاراعاندا قارقىندى سيپات الاتىن بولادى. مۇنىڭ ءوزى وبلىس ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىلىس اكەلەتىندىگى انىق. وبلىسقا قانات بوزىمباەۆتىڭ اكىم بولىپ كەلۋى ءوز ناتيجەسىن بەرە باستاعاندىعى بايقالادى. بۇرىن جىلما-جىلعى جىر بولىپ كەلە جاتقان جامبىل گرەس-ءنىڭ پروبلەمالارى ءبىرشاما شەشىمىن تاپتى. ونىڭ ۇستىنە وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا جامبىل وبلىسىندا بىرقاتار جاڭا جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل وبلىستا ىسكە قوسىلعان وسى جوبالاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, جۇمىس ورىندارىن نەعۇرلىم كوپتەپ اشۋ ماسەلەسىنىڭ الدىن-الا ويلاستىرىلعاندىعى دەر ەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە, جامبىل وبلىسى وتكەن جىلى جۇمىس ورىندارىن ەڭ كوپ اشقان وبلىستاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. وبلىس ءۇشىن بۇل دا ءبىر الدان بايقالىپ وتىرعان جاقسىلىق نىشانى. قازىرگى كۇنى ۇكىمەت ازىرلەنۋ ۇستىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋىنىڭ بولجامدى كەستەسى اياسىندا اتالعان وبلىستى ودان ءارى دامىتۋ ىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. وسى كەستە بويىنشا بۇل وبلىستا ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىن, تاماق ونەركاسىبىن, حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ىسىنە باسىمدىقتار بەرىلەتىن بولادى. وسى ءۇشىن وبلىستىڭ ەنەرگەتيكالىق الەۋەتى قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسى, ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, فليۋوريت وڭدەۋ, كالتسي سوداسىن شىعارۋ, تەحنيكالىق كرەمني الۋ, تسەمەنت ءوندىرۋ ءجانە ودان ءتۇرلى قوسپالار جاساۋ ونەركاسىبى دامىتىلاتىن بولادى. سونداي-اق, الدىن-الا زەرتتەۋلەر بويىنشا بۇل وبلىستا جەڭىل ونەركاسىپتى, ءتۋريزمدى, كولىك لوگيستيكاسى مەن ماشينە جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ ءبىرشاما تارتىمدىلىعى بار. وسى ماسەلەلەرگە دە نازار اۋدارىلىپ, ءتيىستى شارالار ويلاستىرىلۋ ۇستىندە. ءبىز وسى ماقالامىزدا ەل ءوڭىرلەرىن دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تەك ءبىر عانا وبلىستىڭ مىسالى نەگىزىندە اڭگىمە قوزعادىق. ال وسىنداي شارالار باسقا وبلىستارعا دا قاتىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى بارشاعا بەلگىلى. قازىر ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭىرىنە بارمايىق وندا تۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءجۇزى جارقىن, ەڭسەسى كوتەرىڭكى ەكەندىگىن بايقايمىز. ءبىر قاراعاندا ادەتتەگىدەي جاعدايعا, قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتكەن وسى كورىنىستىڭ استارىندا ۇلكەن ماسەلە جاتقاندىعىن اڭعارا بەرمەيمىز. ال ءتۇبىن قۋالاپ كەلەتىن بولساق, وسىنىڭ بارلىعى قازاقستان مەملەكەتتىگىنىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك ساياساتتى جىلدار بويى تىنىمسىز جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسى. ءبىر جاقسىسى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستانىمىز ەلباسىنىڭ حالىق قامىن كۇيتتەگەن ساياساتىنىڭ جانە دانا باسشىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى كەڭەس وداعى ۇستانعان الەۋمەتتىك جەتىستىكتەردىڭ بارلىعىن سول كۇيىندە ساقتاپ قالا الدى جانە ونى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسۋدە. ماسەلەن, بىزدە ورتا ءبىلىم تەگىن. وقيمىن دەگەن جاستارعا جوعارى وقۋ ورىندارىنا مەملەكەتتىك گرانتتار بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە وقۋعا ىنتالى ءاربىر جاستىڭ مەملەكەتتىڭ جۇزەگە اسىرۋ ءۇستىندەگى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە بارىپ, ونداعى تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورنىندا تەگىن وقۋ مۇمكىندىگى بار. ال حالىق ءۇشىن مۇنداي جاقسىلىقتى كەزىندە كوممۋنيزم ورناتۋدى ماقسات ەتكەن الەمدەگى ەڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت كەڭەس وداعى دا جاساي الماعان بولاتىن. قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دا جاعدايى جىلدان-جىلعا جاقسارا تۇسۋدە. قالالى جەرلەردە, ءتىپتى اۋىلداردا دا قازىرگى زامانعا لايىق جاقسى جابدىقتالعان سپورت الاڭدارى سالىنۋدا. مۇنىڭ سىرتىندا ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاقستاندا مىڭعا جۋىق مەكتەپ پەن ەمحانالاردىڭ, مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ سالىنعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. تمد-نىڭ, ءتىپتى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەشبىر ەلى الەۋمەتتىك ءمانى بار وسىنداي نىسانداردى سالۋدا ءدال قازاقستانداي باتىل قيمىلداپ, جىلدامدىق تانىتقان, وسى ماقساتتا مەملەكەتتىڭ ءمۇمكىندىك دەڭگەيىمەن ەسەپتەگەندە اۋقىمدى قارجى بولگەن ەمەس. شاعىن اۋىلدا 30-40 بالا ءۇشىن جەكە مەكتەپ ۇستاپ وتىرعان وسىنداي مەملەكەتتى باسقا جەرلەردەن تاۋىپ كورىڭىز. سونىمەن ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز قازىرگى كۇنى الەمدەگى ەڭ ءبىر الەۋمەتتىك مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. وسىنى ءار ءوڭىر تۇرعىنى, باسشىسىنان باستاپ بالاسىنا دەيىن دۇرىس تۇسىنسە ەكەن دەپ ويلايمىز. سۇڭعات ءالىپباي.ىلعال – قۇنارلىلىق كەپىلى
2010 جىلعى قۇرعاقشىلىق كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىن ەگىنشىلىكتى جاۋىن-شاشىنسىز قالاي دامىتۋ كەرەكتىگى جونىندە ويلاندىرادى. قۇرعاقشىلىقتىڭ قايتالانباۋىنا ەشكىم كەپىل بولا المايدى. الەم عالىمدارى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ بىرتىندەپ كوتەرىلىپ جاتقانىن ايتۋدا. سولتۇستىك قازاقستان ەگىنشىلەرىنە ەرىگەن قار سۋىنىڭ ەمەس, توپىراق قاباتىنداعى ىلعالدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ا.ي.باراەۆ اتىنداعى عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىندا كوپجىلدىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنەن كەيىن دالەلدەنىپ وتىر. 2010 جىلى قازاندا «كازاحزەرنو» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتتا ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە قۇرعاقشىلىقتىڭ ءوسىمدىكتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە كەرى اسەر ەتەتىنى ايتىلعان بولاتىن. سوڭعى 50-60 جىلدا ەگىنشىلىكتە ءوسىپ جەتىلۋ كەزىندە مۇنداي جوعارى تەمپەراتۋرا مەن جاۋىن-شاشىنسىز جىل بايقالعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى ءداندى داقىلدارىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسىندا ەڭ باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ەگىن ەگەر الدىنداعى ىلعال قورىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ىلعال قورىن جيناۋدا قىس ايىندا, بۇرىنعى كەڭەستىك كەزدەگىدەي, قار توقتاتۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ قاجەت. بىراق قار توقتاتۋ الدىندا ەگىنشىلەر كوكتەمدە ەرىگەن قار سۋىنىڭ توپىراققا قولايلى جانە كەرى اسەرىن ەستەن شىعارماعانى دۇرىس. نەگىزگى سۋ ەروزياسى كوكتەم ايىندا قاردىڭ ەرۋى كەزىندە اعىن سۋدىڭ بولۋىنان پايدا بولادى. ەگىستىك توپوگرافياسىن, اگروفون, توپىراق قاباتىن نەگىزگى سۇدىگەرمەن وڭدەۋ, توپىراق قاباتىنىڭ ىلعال مولشەرىن انىقتاۋ سياقتا نەگىزگى فاكتورلاردى دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ەگىن جيناعاننان كەيىن كۇزدەگى جاۋىن-شاشىن مولشەرى: قىركۇيەك ايىندا – 2,5 مم., قازان ايىندا – 5,9 مم., جانە قاراشا ايىندا – 31,3 مم., ورتاشا كوپجىلدىق مالىمەتتەردە 24,4; 28,7 جانە 15,5 مم. قۇرايدى. قاراشا ايىنىڭ ءۇشىنشى جارتىسىندا اۋا تەمپەراتۋراسى تۇراقتالا باستايدى. وسى ۋاقىتتاعى جاۋعان قار ءمولشەرى 22,0 مم., قۇرايدى, ال ورتاشا كوپجىلدىق مالىمەتتەردە ول – 24,0 مم. اڭىزدىق داقىلدار ەڭكىس جەرلەرگە ەگىلىپ جانە توپىراق قاباتىنا كەسە كولدەلەڭ وڭدەۋ جۇرگىزىلمەگەن بولسا, وسىنداي جەرلەردە دە اعىن سۋ قالىپتاسادى. بۇنداي ەگىستىكتەردە قار قاباتىن 35 سم., ارتىق توقتاتۋعا بولمايدى. جىلدا سۋ اعاتىن جانە سايلى جەرلەردى ەگىنشىلىكتەن الىپ تاستاپ, ونداي ەگىس القاپتارىن شالعىندى ءشوپتى جانە شابىندىق جەرلەرگە اينالدىرۋ كەرەك. 2010 جىلى اۋا رايى قۋاڭشىلىعىنا قاراماي ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر بويىنشا جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا جازدىق جۇمساق بيدايدىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا 12-16 تسەنتنەرگە جەتتى. ال وڭدەۋ تەحنولوگياسى ساقتالماعان جەرلەردە ونىمدىلىك گەكتارىنا نەبارى 2-4 تسەنتنەر عانا بولدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءجايت, قارجى جەتىسپەگەن كەزدە, ماتەريالدىق جانە جۇمىسشى ادامدار از بولعاندا ەگىس القابىن قاجەتىنە قاراي سەبۋ كەرەك, قارجىنى تەك تازا جانە ءونىمدى كوپ بەرەتىن ەگىستىكتەرگە عانا جۇمساۋ كەرەك. الدىمەن, ەكولوگيالىق قاۋپى از جەرلەردە قار توقتاتۋ قاجەت. توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتىنىڭ شايىلۋى ورنى تولماس اپات. ەكولوگيا مەن توپىراقتى ەروزيادان قورعاۋ ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. ك.اكشالوۆ, ا.ي. باراەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەگىنشىلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ج.تايشۋحەر, عىلىمي قىزمەتكەر.ە-اكىمدىك قىزمەتىن باستادى
جاقىندا استاناداعى ء“بايتەرەك” مەديا-ورتالىعىندا ەلوردانىڭ ەلەكتروندى اكىمدىگى جوباسىن تانىستىرۋعا ارنالعان باسپاسوز ءماسليحاتى بولىپ ءوتتى. وندا استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا مەملەكەتتىك قىزمەتتى ەلەكتروندى ءتۇردە كورسەتەتىن جاڭا جۇيە تانىستىرىلدى. جاڭا ۆەب-پورتال اتاۋى –e.astana.kz. تۇرعىندار پايدالانۋىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلوردالىق ە-اكىمدىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىن ونلاين رەجىمىندە كورسەتەدى. جاڭا پورتال ارقاسىندا مەملەكەتتىك قاجەتتى قىزمەتتەر جيىنتىعىن كومپيۋتەر قولدانۋشىلاردىڭ بارلىعى بىرنەشە نوقاتتاردى باسۋ ارقىلى لەزدە الا الادى. استانالىقتار بۇدان بىلاي جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم, تۇرعىن ءۇي, جەر قاتىناستارى جانە باسقا دا 15 قىزمەت ءتۇرىن ۇيدەن شىقپاي-اق الۋ ءمۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. ۆەب-پورتالدىڭ باستى ماقساتى – تۇرعىندار تاراپىنان بارىنشا سۇرانىسقا يە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ. پورتال دەمالىسسىز جۇمىس ىستەيدى. ال قىزمەت جەدەلدىگىنە كەلسەك, قالا تۇرعىندارى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ينتەرنەت قوسىلعان جەردەن تاپسىرىس جىبەرىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاي الادى. پورتال مۇمكىندىگى, ۋاقىتى تاپشى ازاماتتارعا ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرۋ ارقىلى ۋاقىت جوعالتپاي-اق قاجەتتى قۇجاتىن تەز ءارى ساپالى قىزمەت تۇرىمەن الۋدىڭ بالامالى جولى بولماق. جوبانىڭ جالپى قۇنى 30 ملن.تەڭگەنى قۇرايدى. جاڭا پورتال بەلسەندى ينتەرنەت تۇتىنۋشىلار سانىن كوبەيتىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرادى. ە-اكىمدىك قىزمەتىنە جۇگىنگەن ازاماتتاردىڭ تاپسىرىسى سول ساتتە-اق تيەسىلى ورگانعا تىكەلەي كەلىپ تۇسەدى. ءوتىنىشتى قارۋ مەرزىمى شەشىلۋ ۋاقىتىنا قاراي 5 كۇننەن جارتى جىلعا دەيىن سوزىلادى. تۇرعىندار پورتالداعى جەكە بۇرىشى ارقىلى كەلگەن انىقتاما فورماسىن باسپا ارقىلى شىعارىپ الىپ, قولدانا بەرۋىنە بولادى. انىقتامالاردى الۋ بارىسىندا ادام فاكتورىنىڭ ازايۋى, ۇدەرىستىڭ اشىقتىعى وتە ءتيىمدى. انىقتاما الۋشىلار ءوزىنىڭ نەشىنشى ورىندا تۇرعاندىعىن انىقتاپ, ورىندالۋ ۇدەرىسىن باقىلاي الادى. ە-اكىمدىكتەگى قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ءبىرنەشە قاۋىپسىزدىك ساتىسىنان تۇرادى. ولار: ۆەب-پورتالعا قوسىلۋ ارناسىنىڭ قورعالۋى, ارنايى ەلەكتروندى ساندىق قولتاڭبا, جسن. ەلەكتروندى اكىمدىك قىزمەتىن تىركەلگەن ەلوردالىقتار عانا قولدانا الادى. ول ءۇشىن “ەلەكتروندى ۇكىمەت” سايتىنان نەمەسە قالاداعى حقكو-دان ەلەكتروندى قولتاڭبا الۋ قاجەت. جۇيە ەسق-عا يە ازاماتتارعا قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن ساقتاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن جەكە ەلەكتروندى كابينەت ۇسىنادى. ال ەسق-سى جوق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت الۋ ءۇشىن تاپسىرىس بەرۋگە جانە كەزەكتى برونداۋعا مۇمكىندىك بار. ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى سالىق جانە باسقا دا تولەمدەردى تالاپ ەتپەيتىن قىزمەتتەر تەگىن كورسەتىلەدى. استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا قىزمەت جۇيەسىندەگى قىزمەت سانى بولاشاقتا بۇدان ءارى كوبەيمەك. جاڭا جۇيەنى جاساپ شىعارۋشىلار 43 مەملەكەتتىك قىزمەت ىشىنەن ەلوردا تۇرعىندارى قاتتى قاجەت ەتكەن قىزمەت تۇرلەرىن ەلەكتروندى تۇرگە اۋىستىردى. مىسالى, بالالاردى بالاباقشاعا ورنالاستىرۋعا كەزەككە تۇرۋ, جۇمىسسىزدارعا ەسەپكە تىركەلۋ, مەملەكەتتىك قوردان ءۇي الۋعا ءۇمىتتى ازاماتتاردى ەسەپكە الۋ, 18 جاسقا دەيىن بالاعا جاردەماقى الۋ انىقتاماسى سەكىلدى قىزمەتتەر بار. قالعاندارى بولاشاقتا كەزەڭ-كەزەڭمەن اۋىستىرىلاتىن بولادى, دەدى استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ولجاس ومار. ۆەنەرا تۇگەلباي.ماقسات – تۇرعىندار تالابىنان شىعۋ
ەلورداداعى كونگرەسس-حولل فويەسىندە استانا قالاسى باس جوسپارىنا ونىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعىتى بويىنشا ءتۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى بولىپ ءوتتى. جوبانى ەلباسىنىڭ تاپسىرما
