تالاپ جانە ءتارتىپ
استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى, 3 دارەجەلى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى مۇحتار جورگەنباەۆپەن اڭگىمە
– مۇحتار اكەباي ۇلى, ءبۇگىندە ەلوردامىز ءوندىرىس ورىندارى مەن مەكەمە-ۇيىمدار شوعىرلانعان ءىرى مەگاپوليسكە اينالىپ كەلەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن تۇرعىندار سانى دا كوبەيە تۇسۋدە. پروكۋراتۋرا – زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن ەڭ باستى ورگان. ال استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى؟
– پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ارقىلى قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ەل كونستيتۋتسياسىن باسشىلىققا الىپ, وسى باعىتتاردا ءتيىستى قاداعالاۋ شارالارىن ءجۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىسۋشى ۇلەسكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى پايدالانۋىنا, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق پەن باسقا دا قىلمىس ءتۇرلەرىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلدى.
استانالىق پروكۋراتۋرا ءۇشىن حالىقارالىق ساياسي فورۋم – ەقىۇ ءسامميتىنىڭ وتۋىنە بايلانىستى استانا اۋماعىندا ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى جانە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ماسەلەلەر ەرەكشە ماڭىزدى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, قىلمىس جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە بايلانىستى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ناقتى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىسالى, پروكۋرورلاردىڭ ۇسىنىستارىنىڭ نەگىزىندە وتكەن جىلى 27 ادام ءتارتىپتىك, ءبىر ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ءۇش لاۋازىمدى تۇلعا, ونىڭ ىشىندە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ ەكى ديرەكتورى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلدى.
– قازىرگى كەزدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى تولەمەي, ەڭبەك ادامدارىن اۋرە-سارساڭعا سالۋ ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. بۇل – استانا قالاسىنا دا ءتان.
– بۇگىندە اتالعان ماسەلەلەر, شىنىندا دا, استاناداعى ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ءوتكەن جىلى قالا پروكۋراتۋراسى وسى ماسەلەلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارىپ, ءتيىستى شارالار قولداندى. مىسالى, ەڭبەكاقى بويىنشا ەداۋىر بەرەشەگى بار كاسىپورىندارعا كەڭ كولەمدە تەكسەرىس جۇرگىزدىك. تەكسەرۋ ءىس-شارالارى, سونداي-اق وسى كاسىپورىنداردىڭ دەبيتورلارى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى دە قامتىدى. پروكۋراتۋرا تاراپىنان قولدانىلعان قاتاڭ شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەكاقى بويىنشا بەرەشەك كولەمى 459 ميلليوننان 248 ميلليون تەڭگەگە ءتومەندەدى. سونىمەن قاتار, ءوز ىسىنە جاۋاپسىز قاراعان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءۇستىنەن 15 قىلمىستىق ءىس قوزعالسا, ونىڭ 11-ءىن قالا پروكۋراتۋراسى قوزعاعان. قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ بارىسىندا 155 ميلليون تەڭگەدەن استام ەڭبەكاقى بەرەشەگىنىڭ وتەلۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
قازىرگى كەزدە جوعارىدا اتالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ۇشەۋى ەڭبەكاقى بەرەشەگىنىڭ تولىق وتەلىپ, تاراپتاردىڭ ءوزارا بىتىمگە كەلۋىنە بايلانىستى توقتاتىلدى. قالعان 9 قىلمىستىق ءىس استانا قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ وندىرىسىندە جانە قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىنعان.
– ۇلەسكەرلەردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سالعان قارجىلارىن جىمقىرۋ فاكتىلەرى بويىنشا قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟ جالپى, استانالىق پروكۋراتۋرا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇلەسكەرلەرىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە قالاي ىقپال ەتۋدە؟
– ۇلەسكەرلەر پروبلەمالارى استانا تۇرعىندارى ءۇشىن وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا جاتادى. رەتىنە قاراي ايتاتىن بولساق, وتكەن جىلى ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان اقشالارىن جىمقىرعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى قۇرىلىسىن سالۋشىلارعا قاتىستى 8 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بەس قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانسا, ەكى قىلمىستىق ءىس قارجى پوليتسياسىنىڭ وندىرىسىندە. جالپى, ۇلەسكەرلەردىڭ قاراجاتىن ۇرلاۋىنا بايلانىستى 39 قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ باسشىسى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ وتىر.
سونداي-اق ءبىز تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كووپەراتيۆتەرىنىڭ 5750-دەن استام مۇشەسىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, استانا قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنا 75 تالاپ-ارىز ەنگىزگەن ەدىك. سوت ونىڭ ءبارىن قاناعاتتاندىردى. پروكۋراتۋرانىڭ تالاپ-ارىزدارى بويىنشا جالپى كولەمى 29 867 101 998 تەڭگەنى قۇرايتىن كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كەشەندەرىنە ۇلەسكەرلىك قاتىسۋ تۋرالى 5 999 شارت بۇزىلدى. ونىڭ ىشىندە اياقتالماعان مانسارد قۇرىلىستارىنا قاتىستى شارتتار دا بار. سونىمەن قاتار, استانا سوتتارىندا قازىرگى ۋاقىتتا جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءمۇلكى مەن دەبيتورلىق قارىزدارىنىڭ ەسەبىنەن 3,9 ميللياردتان استام تەڭگەنى ءوندىرۋ تۋرالى قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ 11 تالاپ-ارىزى قارالۋدا.
ەلوردادا بىرقاتار جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلگەن مەملەكەت قاجەتتىلىگىنە الىنعان جەر تەلىمدەرى ءۇشىن ازاماتتارعا وتەماقى تولەۋ ءماسەلەسىنىڭ دە قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ازاماتتارعا وتەماقى تولەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «پاتەر بيۋروسى» اق بولىنگەن قاراجاتتى باسقا ماقساتقا پايدالانعان. وسىعان بايلانىستى 6 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ونىڭ بىرەۋى سوتقا جولدانسا, قالعاندارى بويىنشا قازىرگى كەزدە تەرگەۋ امالدارى ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. قالىپتاسقان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا كوپ جۇمىس اتقاردى, ءناتيجەسىندە قارىز كولەمى 3 ميلليارد تەڭگەدەن 880 ميلليون تەڭگەگە تومەندەپ وتىر.
– تابيعات قورعاۋ, ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاماۋ جيىلەپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇعان قارسى استانا پروكۋراتۋراسى تاراپىنان قانداي شارالار قولدانىلۋدا؟
– قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى استانالىق پروكۋراتۋرا وتكەن جىلى 37 تەكسەرىس ءجۇرگىزىپ, ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن بۇزۋدىڭ 193 فاكتىسىن انىقتادى. 14 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك, 4 لاۋازىمدى تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ ناتيجەسىندە «استانا سۋ ارناسى» مكك 25,6 ميلليون تەڭگە ءمولشەرىندە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زياندى وتەدى جانە كاسىپورىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنە 21,7 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل تولەدى.
– پروكۋراتۋرا ارقاشان دا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ, ياعني بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ايرىقشا كوڭىل بولەتىنى بەلگىلى. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىسقا توقتالىپ وتسەڭىز.
– دۇرىس ايتاسىز, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان ەمەسپىز. وسى ماقساتتا جۇرگىزىلگەن 98 تەكسەرىستىڭ ناتيجەسىندە كامەلەتكە تولماعان 190 ءجاسوسپىرىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالدى. پروكۋراتۋرانىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان شارالارىنىڭ ارقاسىندا پسيحونەۆرولوگيالىق ديسپانسەردە ءتاربيەلەنۋشىلەردىڭ جەكە ەسەپ-شوتىنان جالپى كولەمى 80 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن قاراجاتتى نەگىزسىز الۋدىڭ جولى كەسىلدى. سونىمەن قاتار, پروكۋراتۋرانىڭ ىقپال ەتۋىمەن جەتىم بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتىڭ 18 تۇلەگى تۇڭعىش رەت پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
قالا پروكۋراتۋراسى جاستاردىڭ جاعىمسىز ارەكەتتەرگە بوي الدىرماۋىنا دا ىقپال ەتىپ كەلەدى. پروكۋرورلاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, كوللەدجدەردە, مەكتەپتەر مەن ليتسەيلەردە قۇقىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلدى. بۇل ماسەلە مەنىڭ جەكە باقىلاۋىما الىنعان. سونداي-اق ستۋدەنت جاستاردى تولعاندىراتىن ەڭ وزەكتى ءماسەلەلەردى تالداپ, ۋاكىلەتتى ورگانداردى ولاردى شەشۋگە باعىتتاپ وتىرامىز.
– استانادا قىلمىستىلىقتىڭ جاي-كۇيى قانداي دەڭگەيدە؟
– ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلوردادا قىلمىستىلىقتىڭ ءوسۋى بايقالادى, ياعني تىركەلگەن قىلمىستار سانى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 13,4 پايىزعا ۇلعايىپ, 4491-گە جەتكەن. دەگەنمەن, قىلمىس سانىنىڭ ءوسۋىنە نەگىزىنەن باس پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ەلەكتروندى ارىزداردى ەسەپكە الۋ كىتابى» اتتى قاناتقاقتى جوبانىڭ سەبەپشى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى, وسى جوباعا سايكەس, قىلمىستار تۋرالى ارىزدار مەن اقپاراتتار ەلەكتروندى جۇيە ارقىلى تىركەلەدى. وتكەن جىلى اسا اۋىر قىلمىستار مەن كىسى ءولتىرۋ, دەنەگە اۋىر جاراقات سالۋ سياقتى قىلمىستار ەداۋىر ازايىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جاسالعان قىلمىستاردى ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىن قاداعالاۋ كۇشەيتىلىپ, ءناتيجەسىندە 325 قىلمىس انىقتالىپ, ولار ءىس قوزعاۋ ارقىلى ەسەپكە قويىلدى, ونىڭ ىشىندە 60 ءىس سوتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى.
جالپى, پروكۋراتۋرا وسى باعىتتاعى ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 361 قاداعالاۋ اكتىسىن ەنگىزىپ, ولارعا جول بەرگەن قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ 283 قىزمەتكەرى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– ال ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشتەرىن قاراۋ بويىنشا قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
– جالپى, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى – بۇل زاڭدىلىقتىڭ ەڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىشى ەكەنى ءمالىم. وتكەن جىلى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردان پروكۋراتۋراعا كەلىپ تۇسكەن 15 مىڭعا جۋىق ءوتىنىشتىڭ 8 مىڭنان استامى تىكەلەي پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن شەشىلدى. ونىڭ ىشىندە 22 پايىزى قاناعاتتاندىرىلعان, ياعني ءاربىر بەسىنشى ءوتىنىش بويىنشا ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى انىقتالىپ, شارا قابىلدانعان.
وتىنىشتەردى قاراۋ بارىسىندا انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا قالانىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى 161 ۇيعارىم, 79 ۇسىنىس ەنگىزىپ, 52 نارازىلىق كەلتىرسە, ولاردى قاراۋ ناتيجەسىندە 66 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك, 54 تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, 21 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 4 ادام سوتتالعان. الداعى ۋاقىتتا دا ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ استانا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ باستى نازارىندا بولادى. ويتكەنى, سوعان قاراپ حالىق مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە باعا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.
– مۇحتار اكەباي ۇلى, ءبۇگىندە ەلوردامىز ءوندىرىس ورىندارى مەن مەكەمە-ۇيىمدار شوعىرلانعان ءىرى مەگاپوليسكە اينالىپ كەلەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن تۇرعىندار سانى دا كوبەيە تۇسۋدە. پروكۋراتۋرا – زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن ەڭ باستى ورگان. ال استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى؟
– پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ارقىلى قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. استانا قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ەل كونستيتۋتسياسىن باسشىلىققا الىپ, وسى باعىتتاردا ءتيىستى قاداعالاۋ شارالارىن ءجۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىسۋشى ۇلەسكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى پايدالانۋىنا, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق پەن باسقا دا قىلمىس ءتۇرلەرىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلدى.
استانالىق پروكۋراتۋرا ءۇشىن حالىقارالىق ساياسي فورۋم – ەقىۇ ءسامميتىنىڭ وتۋىنە بايلانىستى استانا اۋماعىندا ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى جانە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ماسەلەلەر ەرەكشە ماڭىزدى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, قىلمىس جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە بايلانىستى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ناقتى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىسالى, پروكۋرورلاردىڭ ۇسىنىستارىنىڭ نەگىزىندە وتكەن جىلى 27 ادام ءتارتىپتىك, ءبىر ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ءۇش لاۋازىمدى تۇلعا, ونىڭ ىشىندە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ ەكى ديرەكتورى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلدى.
– قازىرگى كەزدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى تولەمەي, ەڭبەك ادامدارىن اۋرە-سارساڭعا سالۋ ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. بۇل – استانا قالاسىنا دا ءتان.
– بۇگىندە اتالعان ماسەلەلەر, شىنىندا دا, استاناداعى ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ءوتكەن جىلى قالا پروكۋراتۋراسى وسى ماسەلەلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارىپ, ءتيىستى شارالار قولداندى. مىسالى, ەڭبەكاقى بويىنشا ەداۋىر بەرەشەگى بار كاسىپورىندارعا كەڭ كولەمدە تەكسەرىس جۇرگىزدىك. تەكسەرۋ ءىس-شارالارى, سونداي-اق وسى كاسىپورىنداردىڭ دەبيتورلارى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى دە قامتىدى. پروكۋراتۋرا تاراپىنان قولدانىلعان قاتاڭ شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەكاقى بويىنشا بەرەشەك كولەمى 459 ميلليوننان 248 ميلليون تەڭگەگە ءتومەندەدى. سونىمەن قاتار, ءوز ىسىنە جاۋاپسىز قاراعان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءۇستىنەن 15 قىلمىستىق ءىس قوزعالسا, ونىڭ 11-ءىن قالا پروكۋراتۋراسى قوزعاعان. قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ بارىسىندا 155 ميلليون تەڭگەدەن استام ەڭبەكاقى بەرەشەگىنىڭ وتەلۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
قازىرگى كەزدە جوعارىدا اتالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ۇشەۋى ەڭبەكاقى بەرەشەگىنىڭ تولىق وتەلىپ, تاراپتاردىڭ ءوزارا بىتىمگە كەلۋىنە بايلانىستى توقتاتىلدى. قالعان 9 قىلمىستىق ءىس استانا قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ وندىرىسىندە جانە قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىنعان.
– ۇلەسكەرلەردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سالعان قارجىلارىن جىمقىرۋ فاكتىلەرى بويىنشا قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟ جالپى, استانالىق پروكۋراتۋرا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇلەسكەرلەرىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە قالاي ىقپال ەتۋدە؟
– ۇلەسكەرلەر پروبلەمالارى استانا تۇرعىندارى ءۇشىن وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا جاتادى. رەتىنە قاراي ايتاتىن بولساق, وتكەن جىلى ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان اقشالارىن جىمقىرعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى قۇرىلىسىن سالۋشىلارعا قاتىستى 8 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بەس قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانسا, ەكى قىلمىستىق ءىس قارجى پوليتسياسىنىڭ وندىرىسىندە. جالپى, ۇلەسكەرلەردىڭ قاراجاتىن ۇرلاۋىنا بايلانىستى 39 قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ باسشىسى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ وتىر.
سونداي-اق ءبىز تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كووپەراتيۆتەرىنىڭ 5750-دەن استام مۇشەسىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, استانا قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنا 75 تالاپ-ارىز ەنگىزگەن ەدىك. سوت ونىڭ ءبارىن قاناعاتتاندىردى. پروكۋراتۋرانىڭ تالاپ-ارىزدارى بويىنشا جالپى كولەمى 29 867 101 998 تەڭگەنى قۇرايتىن كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كەشەندەرىنە ۇلەسكەرلىك قاتىسۋ تۋرالى 5 999 شارت بۇزىلدى. ونىڭ ىشىندە اياقتالماعان مانسارد قۇرىلىستارىنا قاتىستى شارتتار دا بار. سونىمەن قاتار, استانا سوتتارىندا قازىرگى ۋاقىتتا جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءمۇلكى مەن دەبيتورلىق قارىزدارىنىڭ ەسەبىنەن 3,9 ميللياردتان استام تەڭگەنى ءوندىرۋ تۋرالى قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ 11 تالاپ-ارىزى قارالۋدا.
ەلوردادا بىرقاتار جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلگەن مەملەكەت قاجەتتىلىگىنە الىنعان جەر تەلىمدەرى ءۇشىن ازاماتتارعا وتەماقى تولەۋ ءماسەلەسىنىڭ دە قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ازاماتتارعا وتەماقى تولەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «پاتەر بيۋروسى» اق بولىنگەن قاراجاتتى باسقا ماقساتقا پايدالانعان. وسىعان بايلانىستى 6 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ونىڭ بىرەۋى سوتقا جولدانسا, قالعاندارى بويىنشا قازىرگى كەزدە تەرگەۋ امالدارى ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. قالىپتاسقان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا كوپ جۇمىس اتقاردى, ءناتيجەسىندە قارىز كولەمى 3 ميلليارد تەڭگەدەن 880 ميلليون تەڭگەگە تومەندەپ وتىر.
– تابيعات قورعاۋ, ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاماۋ جيىلەپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇعان قارسى استانا پروكۋراتۋراسى تاراپىنان قانداي شارالار قولدانىلۋدا؟
– قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى استانالىق پروكۋراتۋرا وتكەن جىلى 37 تەكسەرىس ءجۇرگىزىپ, ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن بۇزۋدىڭ 193 فاكتىسىن انىقتادى. 14 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك, 4 لاۋازىمدى تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ ناتيجەسىندە «استانا سۋ ارناسى» مكك 25,6 ميلليون تەڭگە ءمولشەرىندە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زياندى وتەدى جانە كاسىپورىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنە 21,7 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل تولەدى.
– پروكۋراتۋرا ارقاشان دا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ, ياعني بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ايرىقشا كوڭىل بولەتىنى بەلگىلى. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىسقا توقتالىپ وتسەڭىز.
– دۇرىس ايتاسىز, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان ەمەسپىز. وسى ماقساتتا جۇرگىزىلگەن 98 تەكسەرىستىڭ ناتيجەسىندە كامەلەتكە تولماعان 190 ءجاسوسپىرىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالدى. پروكۋراتۋرانىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان شارالارىنىڭ ارقاسىندا پسيحونەۆرولوگيالىق ديسپانسەردە ءتاربيەلەنۋشىلەردىڭ جەكە ەسەپ-شوتىنان جالپى كولەمى 80 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن قاراجاتتى نەگىزسىز الۋدىڭ جولى كەسىلدى. سونىمەن قاتار, پروكۋراتۋرانىڭ ىقپال ەتۋىمەن جەتىم بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتىڭ 18 تۇلەگى تۇڭعىش رەت پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
قالا پروكۋراتۋراسى جاستاردىڭ جاعىمسىز ارەكەتتەرگە بوي الدىرماۋىنا دا ىقپال ەتىپ كەلەدى. پروكۋرورلاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, كوللەدجدەردە, مەكتەپتەر مەن ليتسەيلەردە قۇقىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلدى. بۇل ماسەلە مەنىڭ جەكە باقىلاۋىما الىنعان. سونداي-اق ستۋدەنت جاستاردى تولعاندىراتىن ەڭ وزەكتى ءماسەلەلەردى تالداپ, ۋاكىلەتتى ورگانداردى ولاردى شەشۋگە باعىتتاپ وتىرامىز.
– استانادا قىلمىستىلىقتىڭ جاي-كۇيى قانداي دەڭگەيدە؟
– ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلوردادا قىلمىستىلىقتىڭ ءوسۋى بايقالادى, ياعني تىركەلگەن قىلمىستار سانى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 13,4 پايىزعا ۇلعايىپ, 4491-گە جەتكەن. دەگەنمەن, قىلمىس سانىنىڭ ءوسۋىنە نەگىزىنەن باس پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ەلەكتروندى ارىزداردى ەسەپكە الۋ كىتابى» اتتى قاناتقاقتى جوبانىڭ سەبەپشى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى, وسى جوباعا سايكەس, قىلمىستار تۋرالى ارىزدار مەن اقپاراتتار ەلەكتروندى جۇيە ارقىلى تىركەلەدى. وتكەن جىلى اسا اۋىر قىلمىستار مەن كىسى ءولتىرۋ, دەنەگە اۋىر جاراقات سالۋ سياقتى قىلمىستار ەداۋىر ازايىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جاسالعان قىلمىستاردى ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىن قاداعالاۋ كۇشەيتىلىپ, ءناتيجەسىندە 325 قىلمىس انىقتالىپ, ولار ءىس قوزعاۋ ارقىلى ەسەپكە قويىلدى, ونىڭ ىشىندە 60 ءىس سوتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى.
جالپى, پروكۋراتۋرا وسى باعىتتاعى ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 361 قاداعالاۋ اكتىسىن ەنگىزىپ, ولارعا جول بەرگەن قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ 283 قىزمەتكەرى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– ال ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشتەرىن قاراۋ بويىنشا قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
– جالپى, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى – بۇل زاڭدىلىقتىڭ ەڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىشى ەكەنى ءمالىم. وتكەن جىلى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردان پروكۋراتۋراعا كەلىپ تۇسكەن 15 مىڭعا جۋىق ءوتىنىشتىڭ 8 مىڭنان استامى تىكەلەي پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن شەشىلدى. ونىڭ ىشىندە 22 پايىزى قاناعاتتاندىرىلعان, ياعني ءاربىر بەسىنشى ءوتىنىش بويىنشا ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى انىقتالىپ, شارا قابىلدانعان.
وتىنىشتەردى قاراۋ بارىسىندا انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا قالانىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى 161 ۇيعارىم, 79 ۇسىنىس ەنگىزىپ, 52 نارازىلىق كەلتىرسە, ولاردى قاراۋ ناتيجەسىندە 66 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك, 54 تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, 21 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 4 ادام سوتتالعان. الداعى ۋاقىتتا دا ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ استانا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ باستى نازارىندا بولادى. ويتكەنى, سوعان قاراپ حالىق مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە باعا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.
