باقىتىمدى ەڭبەكتەن تاپتىم

ءبىز بىلەتىن دەپۋتات باعيلا بايماعامبەتوۆا – بويىندا قا­زاقتىق قانى بار, ايتار ويى بار, جانىمەن جۇرتىما قىزمەت ەتسەم دەيتىن قازاقتىڭ قايراتكەر قىز­دارىنىڭ ءبىرى. سودان دا بولار, ونىڭ ەلىمىزدەگى جوعارى زاڭ شى­عارۋ ورگانى – پارلامەنت ءما­جىلىسىندە ءوز ورنى بار. 154 مەم­لەكەتتىڭ پارلامەنتاريلەرى ەنەتىن پارلامەنت­ارا­لىق كە­ڭەس­تە ايەل­دەر­دىڭ ۇيلەستىرۋ كوميتەتى­نىڭ مۇشە­سى, ءبىزدىڭ ءماجىلىس پەن رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك دۋ­ما­سى اراسىنداعى پار­لامەنت­ارالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىن­دەگى كوميسسيانىڭ تەڭ ءتور­ايىمى باعيلا بىرماعامبەت­قىزى­نىڭ جوو بىتىرگەن سوڭ ال­عاش­قى ەڭبەك جولى مەكتەپتە فران­تسۋز ءتىلى ءپانى­نىڭ مۇ­عالىم­دىگىنەن باستالىپتى. – ەگەر وتكەن ومىرىمە كوز سالسام, قازاقتىڭ نەبىر مارقاسقا ۇلدارىمەن, ايماڭداي قىز­دارى­مەن دامدەس-تۇزداس, قادىرلەس-سىي­لاس, قىزمەتتەس بولىپپىن. ولار­دىڭ اراسىندا ومىردەن وز­عان­دارى قانشاما. سىراعاڭ مەن عافاڭ–سىرباي ماۋلەنوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, ازەكەڭ – ءازىرباي­جان مامبەتوۆ, شايسۇلتان شاياحمەتوۆ, بايكەن ءاشىموۆ سىندى اسقار تاۋداي اعالارىمنىڭ «قا­رىنداسىم» دەگەن جىلىلىعىن سەزىندىم. بارلىعى كۇنى بۇگىن­گىدەي كوز الدىمدا. ەڭ ءبىر قاتتى تولقىعان ءسات­تەرىڭ كەيدە كوز الدىڭنان كينو­لەنتاداعىداي سىرعىپ ءوتىپ جا­تا­دى. مەن قاراپايىم وتباسىندا تاربيەلەندىم, ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ جۇمىسقا تۇرعانىمدا اكەم ءبىر­ماعامبەت ميليتسيالىعىنان زەي­نەتكەرلىككە شىققان بولا­تىن. ءبى­راق مەكتەپتەن ءبىر جىل­دان كەيىن مەن جىتىقارا قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلى­عىنا شاقى­رىل­دىم. ءسويتىپ, قا­لا­لىق كەڭەس­تىڭ ەڭ جاس دەپۋتاتى بولدىم. 30-عا ەندى قاراعانىمدا وب­لىس­تىق دەپۋتاتتار كەڭەسى ءتور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعا­يىن­دالىپ, ارتىنان قوس­تاناي وب­لىس­تىق پارتيا كومي­تە­تىنىڭ حات­شى­لىعىنا ۇيعارىل­دىم. ول كەزدە ارينە ءاربىر ۇلكەن قىزمەت ءماس­كەۋ­دىڭ رۇقساتىنسىز جۇزەگە اسپاي­تىنى بەلگىلى, سول جولى كرەملگە بارعانىم ەسىمنەن كەتپەيدى. سوندا العاش رەت كرەملدىڭ ۇلكەن-ۇلكەن زال­دارىن كورگەنىم, وك حاتشىسى­نىڭ قابىلداۋىندا بولۋىم ەرتەگىدەگىدەي اسەر ەتتى. جاڭا ايت­تىم عوي, قاراپايىم وتبا­سىندا ءوستىم دەپ, ال مەن ءۇشىن مۇنداي جاعداي ءومىرى بولمايتىنداي كو­رى­نەتىن. ءبىر قىزىعى, قابىلداعان حاتشى: «ءسىز رەسەيمەن كورشى جاتقان ورىس تىلدىلەر كوپ وبلىس باسشىسىنىڭ ءبىرى بولاسىز, سون­دىقتان وسى ورىنعا شو­ۆينيزممەن, ۇلتشىلدىقپەن اۋىر­­­ماي­تىن ءسىز ءتارىزدى ادامدار­دىڭ كەلگەنى دۇرىس», – دەدى. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن ويلانارلىق ساباق بولدى. رەسەيدە وتىرىپ, بىزدەگى قان­داس­تارى­نىڭ جاعدايىن قامداعا­نى ۇلكەن ساياساتتىڭ قايدا جاتقانىن ۇقتىردى. جۇمىسقا بار ىقىلاسىممەن كىرىستىم, ءبىزدىڭ قوستاناي ءوڭىرى, جو­عارىداعى حاتشى ايتقانداي, قازا­عى ازايعان جەر بول­د­ى عوي. سون­دىقتان ۇلتتىق ءما­دەنيەتكە, تاريحقا, ادەبيەتكە قاتىستى شارالاردى ءوت­كىزۋ­د­ە وزگە قازاعى كوپ ايماقتارداي ەمەس, كوپ ەڭبەكتەنۋگە, تەر توگۋگە, جۇگى­رۋ­گە تۋرا كەلەتىن. ءالى ەسىمدە, بي­اعا­نىڭ – بەيىمبەت ماي­ليننىڭ 100 جىلدىعىن وتكىز­گەنىمىز. ءبىز مەرەيتوي وتكىزىپ قانا قويماي, بياعاڭنىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلىن قايتا كوتەرۋدى ماق­سات ەتتىك. اپتا سايىن ايەت وزەنىنىڭ بو­يىندا جاتقان سول اۋىلعا بارىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارىنا اق تەر, كوك تەر بولىپ كىرىستىك. سودان قوس­تانايدا العاش رەت رەسپۋب­ليكالىق دارەجەدە ۇلكەن توي ءوتتى. قوستاناي­لىقتار ءومىرى جۇزدەرىن كورمەگەن ۇلتىمىزدىڭ تالاي زيا­لى تۇلعا­لارىنىڭ قوستاناي توپى­راعىنا تا­باندارى ءتيدى.ۇلكەن شا­را­نى وتكى­زىپ, اۋىلدىڭ قايتا تىرىلگەنىن كورىپ, بياعانىڭ ۇرپاق­تارىن قادىرلەپ شى­عارىپ سالىپ تۇرىپ, ءوزىمنىڭ وسى ىسكە قاتىسقانىما قۋاندىم. وسىن­داي ءاربىر جاساعان شارۋادان حالىق رۋحاني ازىق الىپ, جانى بايىپ جات­قانىنا قالاي قۋانبايسىڭ. تاعى ءبىر وسىنداي ءسات جا­دىم­نان كەتپەيدى. ول – دۇنيە ءجۇزى قا­زاق­تارىنىڭ العاشقى قۇرىل­تايى. قانشاما قۋانىش, اقجارما پەيىل, اتاجۇرتقا الىستان اڭساپ جەتكەن جۇرتتىڭ جۇرەكتەرىن سىز­داتىپ كەلگەن ساعىنىشىنىڭ ءنو­سەرى توگىلگەن كۇندەر. ءبىزدىڭ قوس­تاناي وبلىسى كادىمگىدەي كيىز ۇيدەن ۇلكەن قالاشىق قۇردى. 20 جۇك كولىگىمەن ارتىنىپ-تارتى­نىپ, سويىس مال­دارىن دا ءوزىمىز الىپ بارعانىمىز ەسىمدە. قوس­تا­نايلىقتار قازاقشا قوناق قابىل­داۋدى ونشا بىلمەيدى ەكەن دەپ ايتپاسىن دەپ نامىسقا تى­رىسىپ, ۇشاقپەن سول قۇ­رىلتاي كۇن­دەرىندە ەلدەن قىمىزعا دەيىن ال­دىرىپ تۇردىق. فرانتسيادا, گەر­مانيادا تۇراتىن قازاقتاردى كۇ­تىپ, الدارىنا تاباق-تاباق ەت تار­تىپ, ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى جاي­ناتىپ, ءان-جىرىمىزدى ايتقان سوڭ, مەي­مان­دارىمىز ريزا كوڭىل­مەن ات­تاندى. سوندا جاۋاپ­تى­لار­دى وب­لىس­تاعى شارۋاشى­لىقتار­دىڭ ىشىنەن بويلارىندا قانى بار جىگىتتەر باس­قاراتىن كەڭشارلار­دان ىرىكتەدىم. كىلەڭ نامىستى ازاماتتار جۇك­تەلگەن مىندەتتەردى ءمىن­سىز اتقارىپ شىقتى. جالپى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ جۇرگەنىمدە, ءبىراز قولىنان ءىس كەلەتىن قازاق قىز­دارى مەن جىگىتتەرىنىڭ قىز­مەتتىڭ باس­قىشپەن كوتەرى­لۋىنە قولىم­نان كەل­گەنىمدى جاسادىم. مەن وسى جۇمىسقا كىرىسكەنىمدە الەۋ­مەت­تىك سالالاردا ءبىر دە ءبىر ۇلتى قازاق باسشى جوق ەكەن. ەندى, مىنە, قارا­ساڭىز, قانشا باسشىلار ءوسىپ شىق­تى, ولاردىڭ ءبىرازى: «ءبىزدى باعيلا ءوسىردى», دەپ ايتىپ جاتادى. «وسى ءسىزدىڭ اناڭىز بار ەمەس پە, نەشەگە كەلدى؟» – دەدىم با­عيلا بىرماعام­بەتقىزىنا. «ءيا, مامام بار, ول كىسى 86-دا. اتى – كنياز, اتا-اناسى بالاسى تۇرماعان سوڭ ىرىمداپ سولاي قوي­عان ەكەن. بارلىعى كىناز دەپ اتاپ كەتكەن. ال شى­نىندا مامام كىناز دەسە كىناز, ۇلكەن وتبا­سىنىڭ ۇيىتقى­سى, ءۇيى­مىزدىڭ قا­شان­­نان كەلە جاتقان ءداس­تۇرلەرىن ساق­تاپ, بالا­لا­رى­نىڭ, نە­مەرەلەرىنىڭ, قۇ­دا­لارى­نىڭ بارلىعى­نىڭ باسىن قوسىپ وتىرادى. ءار­بىر جاڭا جىل, ۇلكەن-كىشى مەرەكەلەر انام وتىر­عان ءۇي­دە قارسى الى­نا­دى. جاڭاجى-ل­دىق داس­تارقانعا مىندەتتى تۇردە جينالۋ – اۋلەتىمىزدىڭ بۇلجىماي­تىن زاڭى. 40-تان استام ادام جينالامىز. جالپى, ۇلكەن قا­ريا­لار ەلدىڭ تىلەكشىسى عوي. ونىڭ ۇستىنە ۇلكەن كىسىلەر اقسا­قالدىق, بولماسا ەل اناسى دەيتىندەي بولسا, وندا ول–تۇتاس ۇلت­تىڭ ولجاسى. ماعان ومىربەك بايگەلدي اعانىڭ اقسا­قال­دىق قا­­لى­بى كەرەمەت ۇنايدى. قان­داي ونەگە بولارلىق, ەلگە قا­جەتتى وي ايتاتىن ناعىز ۇلكەن ادام. ول كىسى مەنى كورگەن سا­يىن: «باعيلا, قالقام, جاع­دا­يىڭ قا­لاي, اناڭ­نىڭ دەن­ساۋ­لى­عى جاقسى ما؟» –دەپ سۇراپ جاتا­دى. اعا­لارىم انامنىڭ اماندى­عىن سۇ­راپ جاتقاندا ءىشىم ەلجىرەپ تۇرا­دى. كەنجە­عالي اعا سا­عا­ديەۆ, ءابىش اعا كەكىلباەۆ, قۋا­نىش سۇلتان­ ۇلى ول كىسىنىڭ جاعدايىن ءبىلىپ جاتادى. اناما وسىنداي كىسىلەر ءسىزدى سۇرادى دەسەم, ول كىسى باتا­سىن بەرىپ, تىلەكتەرىن تىلەيدى. مىنا دۇنيەدە نەگىزى ادام­دار­دىڭ ءبىر-بىرىنە ەشقانداي ەسەپسىز تىلەكتەستىگىنە, جاناشىر­لىعىنا جەتەتىن ەش­تەڭە جوق قوي». ب.بايماعامبەتوۆا, سونىمەن قاتار, بويىنداعى بارىمەن, بىلىمىمەن, جيناقتاعان ءتاجىري­بە­سى­مەن شىن مانىندە حالىقتىڭ شامالى ءبىر كادەسىنە جاراسام دەپ جۇرەدى. الدىنا كەلگەن ادام­­دى دۇرىستاپ تىڭداپ, قولىنان كەلگەن كومەگىن جاساۋعا تىرىسا­دى. «نۇر وتاننىڭ» قوعامدىق قابىلداۋىنا كەلگەندەردىڭ شا­رۋا­­سىمەن كەيدە ارنايى مينيسترلەرگە بارۋدان ەرىنبەيدى. ءومىرى­مىزگە ەنىپ جاتقان قاجەتتى زاڭ­داردىڭ قابىلدانۋىنا ءوز ۇلەسىمدى ۇزبەي قوسىپ ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەيدى. ال قوستانايعا بارا قالسا, دۇكەنگە, بازاردا بولسىن جۇرت­شىلىق تانىپ, قا­سىنا جينا­لىپ, سول جەرلەردە كىشىگىرىم ميتينگ وتكىزىپ جاتادى. «جاراتقان يەمنىڭ بەرگەن نەسى­بەسىنە ريزاشىلىعىمدى ءبىل­دىرۋدەن جازبايمىن», دەيدى دەپۋتات باعيلا بىرماعام­بەت­قىزى. انار تولەۋحانقىزى.