مۇسىلماندىقپەن امبە قازاقى يىرىممەن قابىسا بەرمەيتىن ءتۇرلى تۇيتكىلدەرگە ازاماتتىق ءۇنىمىزدى بىلدىرۋگە كەلگەندە كەجەگەمىزدىڭ كەيدە كەرى تارتىپ تۇراتىنى نەسى ەكەن وسى... قازىر جاز مەزگىلى. سوندىقتان, جۇرتتىڭ كوبىنىڭ باسسەيندى, ياعني حاۋىزداردى جاعالاپ كەتۋى ۇيرەنشىكتى جاعداي. بىراق, سول شىركىنىڭنىڭ, باقساق, كىلتيپانى كوپ ەكەن. ويماقتاي ايدىننىڭ ىشىندە ەر-ازاماتتارمەن بىرگە ايەلدەر دە, قالت-قۇلت ەتكەن قاريالار مەن جاستار دا قابىسا ءجۇزىپ, قاتار شومىلۋدا. وسى قانشالىقتى جاراسىمدى؟ ارينە, بۇل جەردە «تەك بىزدە عانا ەمەس, الەمنىڭ بارلىق ەلىندە سولاي» دەيتىن بايلامنىڭ دا الدىمىزعا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلارىن سەزەمىز. مۇندايدا قارسىلىق ءبىلدىرۋ بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋ, جۇرتقا ارتىق ءپالساپا سوعۋ سياقتى تۇيىلەرىن تۇيسىنەر پاقىرىڭىز تاعى ءبىز بولامىز.
«وندا تۇرعان نە بار دەيسىڭ, تەڭىزدىڭ جاعاسىندا جۇرتتىڭ ءبارى جارتىلاي جالاڭاش شومىلىپ جۇرگەن جوق پا؟ باسسەينىڭىز دە سونداي جاعاجاي كەيىپتەس شاعىن ايدىن. سوندىقتان, مۇندا كەلۋشىلەردىڭ قىمسىنىپ, قىسىلۋىنا ەش سەبەپ جوق», دەۋشىلەر تابىلسا, ولاردىڭ دا بۇل ۋاجىمەن لاجسىز كەلىسۋىڭە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ادامعا ەڭ ماڭىزدىسى, دەنساۋلىق بولىپ تابىلادى. دارىگەردىڭ كەڭەسى بويىنشا دەنساۋلىعىن تۇزەۋ ماقساتىندا حاۋىز جاعالاعان جانداردىڭ ءبىرازىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىمىزدا وسى ويىمىزدىڭ شىندىعىنا كوزىمىز انىق جەتكەن بولاتىن. «قازاقستان» سپورت كەشەنىندە جاسى 70-كە تاياعانىنا قاراماستان, قيمىلى شيراق ماريا ەسىمدى ەگدەلەۋ ايەل ءوزىنىڭ بۇلاي سەرگەك بولۋىنا, ءبىرىنشىدەن, باسسەين اسەر ەتكەنىن ايتتى. سۋعا ءجۇزۋدى ومىرلىك قاعيداسىنا اينالدىرعان جاننان وسى ماسەلەگە بايلانىستى پىكىر ءبىلدىرۋىن سۇراعانىمىزدا: «راسىن ايتايىن, مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ كوبى مۇندا سول ءۇشىن كەلمەيدى. «ۇل-قىزدارىمىزبەن قاتار جاستارمەن قوسىلىپ قالاي شومىلامىز؟ قارتايعان شاعىمىزدا اشىق-شاشىق ءجۇرگەن سۇمدىق ەمەس پە؟» دەگەن ولاردىڭ ءسوزدەرى ءبىر جاعىنان دۇرىس بولعانمەن, ماعان وزىمە دەنساۋلىعىم قىمبات. ولار سونى ءتۇسىنبەيدى», دەپ قىنجىلىس ءبىلدىردى. ال ەندى كۇنسۇلۋ ەسىمدى كەلىنشەك جۇمىستان كەيىن بالالارىمەن بىرگە سالقىن سۋعا ءتۇسىپ, باسسەيندە بوي سەرگىتۋگە داعدىلانعانىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى. «ەڭ باستىسى, جازدىگۇنى بالالارىما راحات. ويتكەنى, ولارعا ارنالعان باسسەين ۇلكەندەردەن بولەك. سونىسى ۇنايدى. اينالامداعى ادامدار ەر-ازاماتتار ما, ايەلدەر مە, ماعان ءبارىبىر. ماعان ەڭ ماڭىزدىسى – جازدىڭ كەرەمەت ساتتەرىن بوسقا وتكىزىپ الماۋ» دەيدى.
ادامنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا وسكەن ورتاسى مەن ءتالىم-تاربيەسى كوپ اسەر ەتەتىنى راس-اۋ. قازاقى تاربيە يەسىنىڭ ويى مۇنداي پىكىرلەرمەن كوبىنە قيىسىپ كەتە قويمايدى, ءارينە. شىمكەنتتىك سايا قاسىمبەك زامانداسىمىز بۇل تۋرالى ءوز ويىن بىلاي جەتكىزەدى: «وڭتۇستىك ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ ەڭ ىستىق ايماعى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇگىندە, تابيعاتتىڭ سىيىن ورنىمەن قولدانۋعا تىرىسىپ جاتقان قالتالى ازاماتتار بارشىلىق. وڭتۇستىكتىڭ قازىعۇرت, تولە بي, تۇلكىباس, سايرام اۋداندارىنىڭ تاۋلى بوكتەرىندە كوپتەگەن دەمالىس ورىندارى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس سالىنىپ تا ۇلگەردى. قىسى-جازى قوناقتارى ۇزىلمەيدى. كوكتەم كەلە قۇلپىراتىن وڭتۇستىك ولكەسى, شۆەيتسارياڭدى جولعا تاستايدى. ساف اۋاسى مەن قوڭىر سالقىن كەشى – جانعا داۋا! قىنجىلتارلىق ءبىر جايت, سۋى مولدىرەگەن, ىستىق اپتاپتان قۇتقارارلىق حاۋىزدارى جالپىعا ورتاق. ەرلەر مەن ايەلدەر جارىسا شومىلىپ جاتقانى. جاستارعا ءبىلىنبەس, دەسە دە, جاسى ەگدە تارتقان ايەلدەر قايتپەك؟! اتپال ازاماتتاردىڭ الدىندا قالاي شەشىنەسىڭ؟! بىرىنشىدەن, ەركەكتىڭ سۇعىن اۋدارىپ, يمانىڭدى سىناققا سالاسىڭ, ەكىنشىدەن, شاۋ تارتقان ءتانىڭدى جالاڭاشتاۋدىڭ ءوزى ادەپتىلىكتى اياققا تاپتاپ تۇرعانداي, جايسىز سەزىنەدى ەكەنسىڭ». بەلگىلى ونەر يەسى بۇل اڭگىمەدە بۇگىنگىدەي زايىرلى قوعامعا قول جەتكىزگەن تۇستا, ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرىن ەسكەرىپ, ايەلدەرگە بولەك حاۋىز سالسا دەگەندى ايتقىسى كەلەدى. ەرلەر مەن ايەلدەر حاۋىزى ەكى بولەك, ءبىر-ءبىرىنەن الشاق (ورتاسىن اعاشتارمەن كومكەرە جاۋىپ تاسالانسا, ال جابىق باسسەيندەر دۋالمەن قورشاپ ءبولىنىپ تۇرسا) ورنالاسسا, قانداي عانيبەت بولار ەدى دەيدى.
«اپتاپتان جان ساقتاعىڭ كەلەدى-اق, حاۋىزداعى قاپتاعان ەر-ازاماتتاردى كورگەندە, اياعىڭدى سۋعا شىلاۋمەن شەكتەلەسىڭ. تۋاسىندا, دەمالىس ورىندارىنا ەركەكتەرگە قاراعاندا, بالا-شاعا ەرتكەن ايەلدەر كوپ بارادى ەمەس پە؟! دەمەك, ايەلدەرگە جەكە حاۋىز سالۋ ءتيىمدى بولسا كەرەك. وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, قالتالىلارعا جەتكىزە بىلسە عوي, شىركىن!» دەپ سايا وتە ءبىر وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدى ۇسىنعان. ءجون-اق. وسىندايدا جارىقتىق بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز, اكە-شەشەلەرىمىز وسى حاۋىز دەگەنىڭىزگە بارماي-اق قالاي ءومىر سۇرگەن دەگەن ويدىڭ باسى قىلتيارى ءسوزسىز. ال ەندى ءححى عاسىر ادامدارىنا بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز سونشالىق ۇرەيلەنەتىن, ۇركەتىن ءنارسە بولماۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, سايانىڭ ايتقانىمەن سانداعان قۇربىلارىنىڭ ويى ءدوپ كەلەرىنە ءشۇبا كەلتىرە المايسىز... ويتكەنى, ايەلدەر مەن ەرلەرگە ارنالعان باسسەينىڭىز ۇيات-ايات جاعىنان عانا ەمەس, ءتىپتى, گيگيەنالىق تۇرعىدان دا ءۇيلەسپەيتىن نارسە عوي, اينالايىن-اۋ...
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
مۇسىلماندىقپەن امبە قازاقى يىرىممەن قابىسا بەرمەيتىن ءتۇرلى تۇيتكىلدەرگە ازاماتتىق ءۇنىمىزدى بىلدىرۋگە كەلگەندە كەجەگەمىزدىڭ كەيدە كەرى تارتىپ تۇراتىنى نەسى ەكەن وسى... قازىر جاز مەزگىلى. سوندىقتان, جۇرتتىڭ كوبىنىڭ باسسەيندى, ياعني حاۋىزداردى جاعالاپ كەتۋى ۇيرەنشىكتى جاعداي. بىراق, سول شىركىنىڭنىڭ, باقساق, كىلتيپانى كوپ ەكەن. ويماقتاي ايدىننىڭ ىشىندە ەر-ازاماتتارمەن بىرگە ايەلدەر دە, قالت-قۇلت ەتكەن قاريالار مەن جاستار دا قابىسا ءجۇزىپ, قاتار شومىلۋدا. وسى قانشالىقتى جاراسىمدى؟ ارينە, بۇل جەردە «تەك بىزدە عانا ەمەس, الەمنىڭ بارلىق ەلىندە سولاي» دەيتىن بايلامنىڭ دا الدىمىزعا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلارىن سەزەمىز. مۇندايدا قارسىلىق ءبىلدىرۋ بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋ, جۇرتقا ارتىق ءپالساپا سوعۋ سياقتى تۇيىلەرىن تۇيسىنەر پاقىرىڭىز تاعى ءبىز بولامىز.
«وندا تۇرعان نە بار دەيسىڭ, تەڭىزدىڭ جاعاسىندا جۇرتتىڭ ءبارى جارتىلاي جالاڭاش شومىلىپ جۇرگەن جوق پا؟ باسسەينىڭىز دە سونداي جاعاجاي كەيىپتەس شاعىن ايدىن. سوندىقتان, مۇندا كەلۋشىلەردىڭ قىمسىنىپ, قىسىلۋىنا ەش سەبەپ جوق», دەۋشىلەر تابىلسا, ولاردىڭ دا بۇل ۋاجىمەن لاجسىز كەلىسۋىڭە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ادامعا ەڭ ماڭىزدىسى, دەنساۋلىق بولىپ تابىلادى. دارىگەردىڭ كەڭەسى بويىنشا دەنساۋلىعىن تۇزەۋ ماقساتىندا حاۋىز جاعالاعان جانداردىڭ ءبىرازىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىمىزدا وسى ويىمىزدىڭ شىندىعىنا كوزىمىز انىق جەتكەن بولاتىن. «قازاقستان» سپورت كەشەنىندە جاسى 70-كە تاياعانىنا قاراماستان, قيمىلى شيراق ماريا ەسىمدى ەگدەلەۋ ايەل ءوزىنىڭ بۇلاي سەرگەك بولۋىنا, ءبىرىنشىدەن, باسسەين اسەر ەتكەنىن ايتتى. سۋعا ءجۇزۋدى ومىرلىك قاعيداسىنا اينالدىرعان جاننان وسى ماسەلەگە بايلانىستى پىكىر ءبىلدىرۋىن سۇراعانىمىزدا: «راسىن ايتايىن, مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ كوبى مۇندا سول ءۇشىن كەلمەيدى. «ۇل-قىزدارىمىزبەن قاتار جاستارمەن قوسىلىپ قالاي شومىلامىز؟ قارتايعان شاعىمىزدا اشىق-شاشىق ءجۇرگەن سۇمدىق ەمەس پە؟» دەگەن ولاردىڭ ءسوزدەرى ءبىر جاعىنان دۇرىس بولعانمەن, ماعان وزىمە دەنساۋلىعىم قىمبات. ولار سونى ءتۇسىنبەيدى», دەپ قىنجىلىس ءبىلدىردى. ال ەندى كۇنسۇلۋ ەسىمدى كەلىنشەك جۇمىستان كەيىن بالالارىمەن بىرگە سالقىن سۋعا ءتۇسىپ, باسسەيندە بوي سەرگىتۋگە داعدىلانعانىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى. «ەڭ باستىسى, جازدىگۇنى بالالارىما راحات. ويتكەنى, ولارعا ارنالعان باسسەين ۇلكەندەردەن بولەك. سونىسى ۇنايدى. اينالامداعى ادامدار ەر-ازاماتتار ما, ايەلدەر مە, ماعان ءبارىبىر. ماعان ەڭ ماڭىزدىسى – جازدىڭ كەرەمەت ساتتەرىن بوسقا وتكىزىپ الماۋ» دەيدى.
ادامنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا وسكەن ورتاسى مەن ءتالىم-تاربيەسى كوپ اسەر ەتەتىنى راس-اۋ. قازاقى تاربيە يەسىنىڭ ويى مۇنداي پىكىرلەرمەن كوبىنە قيىسىپ كەتە قويمايدى, ءارينە. شىمكەنتتىك سايا قاسىمبەك زامانداسىمىز بۇل تۋرالى ءوز ويىن بىلاي جەتكىزەدى: «وڭتۇستىك ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ ەڭ ىستىق ايماعى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇگىندە, تابيعاتتىڭ سىيىن ورنىمەن قولدانۋعا تىرىسىپ جاتقان قالتالى ازاماتتار بارشىلىق. وڭتۇستىكتىڭ قازىعۇرت, تولە بي, تۇلكىباس, سايرام اۋداندارىنىڭ تاۋلى بوكتەرىندە كوپتەگەن دەمالىس ورىندارى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس سالىنىپ تا ۇلگەردى. قىسى-جازى قوناقتارى ۇزىلمەيدى. كوكتەم كەلە قۇلپىراتىن وڭتۇستىك ولكەسى, شۆەيتسارياڭدى جولعا تاستايدى. ساف اۋاسى مەن قوڭىر سالقىن كەشى – جانعا داۋا! قىنجىلتارلىق ءبىر جايت, سۋى مولدىرەگەن, ىستىق اپتاپتان قۇتقارارلىق حاۋىزدارى جالپىعا ورتاق. ەرلەر مەن ايەلدەر جارىسا شومىلىپ جاتقانى. جاستارعا ءبىلىنبەس, دەسە دە, جاسى ەگدە تارتقان ايەلدەر قايتپەك؟! اتپال ازاماتتاردىڭ الدىندا قالاي شەشىنەسىڭ؟! بىرىنشىدەن, ەركەكتىڭ سۇعىن اۋدارىپ, يمانىڭدى سىناققا سالاسىڭ, ەكىنشىدەن, شاۋ تارتقان ءتانىڭدى جالاڭاشتاۋدىڭ ءوزى ادەپتىلىكتى اياققا تاپتاپ تۇرعانداي, جايسىز سەزىنەدى ەكەنسىڭ». بەلگىلى ونەر يەسى بۇل اڭگىمەدە بۇگىنگىدەي زايىرلى قوعامعا قول جەتكىزگەن تۇستا, ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرىن ەسكەرىپ, ايەلدەرگە بولەك حاۋىز سالسا دەگەندى ايتقىسى كەلەدى. ەرلەر مەن ايەلدەر حاۋىزى ەكى بولەك, ءبىر-ءبىرىنەن الشاق (ورتاسىن اعاشتارمەن كومكەرە جاۋىپ تاسالانسا, ال جابىق باسسەيندەر دۋالمەن قورشاپ ءبولىنىپ تۇرسا) ورنالاسسا, قانداي عانيبەت بولار ەدى دەيدى.
«اپتاپتان جان ساقتاعىڭ كەلەدى-اق, حاۋىزداعى قاپتاعان ەر-ازاماتتاردى كورگەندە, اياعىڭدى سۋعا شىلاۋمەن شەكتەلەسىڭ. تۋاسىندا, دەمالىس ورىندارىنا ەركەكتەرگە قاراعاندا, بالا-شاعا ەرتكەن ايەلدەر كوپ بارادى ەمەس پە؟! دەمەك, ايەلدەرگە جەكە حاۋىز سالۋ ءتيىمدى بولسا كەرەك. وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, قالتالىلارعا جەتكىزە بىلسە عوي, شىركىن!» دەپ سايا وتە ءبىر وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدى ۇسىنعان. ءجون-اق. وسىندايدا جارىقتىق بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز, اكە-شەشەلەرىمىز وسى حاۋىز دەگەنىڭىزگە بارماي-اق قالاي ءومىر سۇرگەن دەگەن ويدىڭ باسى قىلتيارى ءسوزسىز. ال ەندى ءححى عاسىر ادامدارىنا بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز سونشالىق ۇرەيلەنەتىن, ۇركەتىن ءنارسە بولماۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, سايانىڭ ايتقانىمەن سانداعان قۇربىلارىنىڭ ويى ءدوپ كەلەرىنە ءشۇبا كەلتىرە المايسىز... ويتكەنى, ايەلدەر مەن ەرلەرگە ارنالعان باسسەينىڭىز ۇيات-ايات جاعىنان عانا ەمەس, ءتىپتى, گيگيەنالىق تۇرعىدان دا ءۇيلەسپەيتىن نارسە عوي, اينالايىن-اۋ...
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
پرەزيدەنت: ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى – ورتاق مىندەت
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ: ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق
پرەزيدەنت • كەشە
پرەزيدەنت ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى
پرەزيدەنت • كەشە
فونوگرامماعا قاتىستى جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى
مادەنيەت • كەشە
جانابىلوۆتەر ءىسى: پروكۋراتۋرا 4 جىل جازا سۇرادى
قوعام • كەشە
ارالدى قۇتقارۋ قورى قاتىسۋشىلارى اقورداعا كەلدى
پرەزيدەنت • كەشە
