اۋىلعا ايرىقشا نازار قاجەت

قازاقستاندا حالىق سانى از, بارلىعى 16,0 ملن. عانا. بۇل جەر جۇزىندەگى ءبىر عانا ءىرى قالانىڭ حالقى. جەرىمىز وتە ۇلكەن. جەر استى, جەر ءۇستى يگەرىلمەگەن شيكىزات باي­لى­عى وراسان كوپ بولسا دا, سونى ۇقساتىپ, ىسكە اسى­را الماي وتىرمىز. بۇعان كىنالىنى سىرت­تان ىزدەمەگەن ءجون بولار. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «بولا­شاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى بيىل­عى جولداۋىندا اۋىل ماسەلەسىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2014 جىلعا قاراي 2 ەسە, ال 2020 جىلعا قاراي 4 ەسە ارتتىرۋ كەرەك ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ ءبىزدىڭ جۇمىس ىستەۋدەگى ولقىلىعىمىزدى كەڭەس وداعى دا ءوز زامانىندا شەشە الماعا­نى وتىرىك ەمەس. كەڭەس وكىمەتى ول كەزدە ءار­كىمنىڭ ىسكەرلىگىمەن, ونەرتاپقىشتىعىمەن, اقىلدى شەشىمدىلىگىمەن ءوز تۇرمىسىن تۇزەپ اكەتۋىنە, جەكە مەنشىككە رۇحسات ەتپەدى. ءبارى ۇكىمەتتىكى, ءبارى قوعامدىكى. ءبىز وسىندايدان دامىماي قالدىق. قوعام مۇددەسى مەن جەكە مەنشىك مۇددە ەكى ءتۇرلى. ۇكىمەت مۇدەسىنە ەشكىمنىڭ جانى اشىمايدى. جەكە مەنشىك ءوز مۇددەسىنە بار جان-ءتانىن سالىپ قورعايدى. بۇرىنعى زاماندا ءبىزدىڭ باسشىلارىمىز جانى اشىپ جۇ­مىس ىستەمەدى. ال ىستەسە تالان-تاراج ۇيىم­داس­تىرىپ, ءوز مۇدەسىن تۇگەندەدى. كابينەتتەن-كابينەتكە قاعازدى دومالاتۋدان قول­دا­رى بوسامادى. سودان جۇمىس جۇرمەدى. ءبىز وسى جاتتاندى ادىستەن ءالى شىعا الماي كەلەمىز. بۇرقىراعان قاعاز كوپ, ءىس جوق. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن شەت ەلدىڭ تەز دا­مىعان تاجىريبەسىن, ونى دامىتقان ادىستەرى مەن قۇرالدارىن, شاعىن زاۋىت تسەحتارىن بارىپ كورگەن جوقپىز. ءوزىمىز ولارداي ىستەي المادىق. ولاردىڭ دا جاقسى-جامانى, ءونىم­سىز-ءونىمدى قۇرالدارى بار. ءبىز سولاردىڭ جەتىستىگى كوبىن, پايدالىسىن تاڭداۋىمىز كەرەك. سولاردى ساتىپ اكەلىپ, وزىمىزگە ورنا­تۋى­مىز كەرەك. ولاردىڭ تاجىريبەسى مول ما­ماندارىن شاقىرىپ اكەپ, سولاردان ءۇي­رە­نۋى­مىز كەرەك. ولاي ىستەمەسەك ءبىز سول بۇرىن­عى قالپىمىزدا دامىماي تۇرا بەرەمىز. بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنداعى لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا ەلدەرىندە تەڭىز بالىعى مەن تورفتان باسقا ءونىم جوق. بىزدەن ارزانعا اكەتكەن تەرى مەن ءجۇندى وڭدەپ, ءيىرىپ توقىما ونەركاسىبىن دامىتتى. سول ماتادان كيىم تىگىپ ساتتى. سىرتتان تاسىپ اكەلىنگەن شيكى­زات­تى وڭدەۋمەن دامىپ, العا شىعىپ كەتتى. ءبىز نەگە سولاي ىستەمەگەنبىز؟ شيكىزات ءبىزدىڭ قا­زاقستاندا وراسان كوپ, ولاي بولسا, ءبىز نەگە دامىماي قالدىق؟ مەن اۋىلدىق جەردىڭ ادامىمىن. مەنىڭ تۋىپ-وسكەن ەلىمدە دالانىڭ تابيعي بايلىعى وراسان مول. سونى وڭدەپ, ىسكە اسىرىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتىپ ۇسىناتىن باستاۋشى, ياعني ەلدىڭ كوسەمى تابىلماي تۇر. سوندىقتان شەت مەملەكەت كاسىپكەرلەرىنىڭ قولىنا تۇسپەي جات­قان مول شيكىزات بايلىقتى تاستاپ جەرگىلىكتى حالىق جان-جاققا كوشىپ جاتىر. اڭنىڭ دا, قۇستىڭ دا, مالدىڭ دا, ادامنىڭ دا سوڭىنا ەرگەندەردى پايدالى ىسكە باستايتىن كوسەمى بو­لا­دى. مەن ەلدىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى جان-جاق­قا كوشىپ, تاراپ كەتپەي تۇرعاندا, سولار­دىڭ ورتاسىنا بارىپ, ۇيىتقى بولعىم كەلەدى. ءوزىم اۋىلدا تۋىپ-ءوستىم. سوندىقتان اۋىلدىڭ دا, قالانىڭ دا تۇرمىسىن جاقسى بىلەمىن. ءوسىر­گەن ۇل-قىزدارىمدى قاتارعا قوسىپ, ءوز ورىن­دارىنا تاراتىپ, اتا-انالىق ءوز پارى­زىم­نان قۇتىلدىم. ءوزىم دە توقتاسقان جاسقا كەلدىم. قازىرگى جاڭا زاماندا بۇرىنعىداي ورىن­سىز كوپ شەكتەۋ جوق. كىم نە ىستەسە دە ءوز ەركى. وسىنداي ەركىندىكتە كۇنىڭدى كورە الما­ساڭ ءوز وبالىڭ وزىڭە. وسىنداي ەركىن تۇرمىس­تى اكەپ بەرگەنىنە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا مىڭ دا ءبىر راحمەتتەن باسقا ايتارىم جوق. ەلدىڭ ورتاسىنا بارىپ, جانى اشيتىن اعايىن-ىلىكتەرىمنىڭ باسىن قوسىپ, ءوز يەسىن تاپپاي قور بولىپ جاتقان مول شيكىزاتتى ءوڭ­دەپ, حالىق مۇددەسىنە ۇسىنىپ, سونىڭ تابىسى­مەن ءوزىمدى ءارى ءار جەردە جۇرگەن ۇل-قىز­دارىم­دى اۋىل ونىمدەرىمەن اسىراعىم كەلەدى. وسى جاسقا كەلگەنشە ءبىراز جەرگە بارىپ شاپقىلاپ جۇرگەندە ءوز ەلىمىزدە, شەت ەلدەردەن كورگەن تاجىريبەلەرىمدى ىسكە اسىرىپ, ەلدەگى مول شيكىزات بايلىقتارىن وڭدەيتىن ستانوك, شاعىن قۇرال-جابدىقتاردى جيناقتاپ, ەلگە اكەپ ور­ناتىپ, سولاردى ۇيرەتىپ, قاتارعا قوسقىم كەلەدى. ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ءار جەرىنەن, الىس-جاقىن ءبىر­نەشە شەت ەلدەردەن وسىندايدى بىزگە ءۇي­رەتەتىن جاقسى تاجىريبەلى مامانداردى ۋاقىت­شا شاقىرىپ اكەلىپ, سودان ۇيرەنبەيىنشە ءبىز العا جىلجي المايمىز. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادام­دارىن­دا تاجىريبە جوق. سودان دا ءبىزدىڭ ءىسىمىز جۇرمەي وتىر. ءبىزدىڭ جاقتا كول كوپ, وندا وسكەن قامىس-قوعا كوپ. سولار جىلدا قۋراپ تەككە جاتىر. سولاردى ۇقساتىپ وڭدەيتىن ستانوگى مەن مامانى بولسا, قۇرىلىسقا جەتپەي الىستان قىمباتقا ساتىپ اكەپ جاتقان دۆپ, دسپ, قاعاز جاساۋعا ابدەن بولادى. اۋىل مالدارىنىڭ كوپ جۇندەرى ەش جەرگە وتپەي, ءۇيىلىپ ءشىرىپ جاتىر. بۇرىن كەڭەس وداعى تۇ­سىندا سول ءجۇننىڭ ءار قىلشىعى ەسەپتە بو­لا­تىن. سونى وڭدەپ جاتقان بۇرىنعى زاۋىت-فاب­ريكالار قايدا؟ اۋىلدا جازدا ءار ءۇي 5-10 سيىر ساۋادى. قال­عان كوپ سيىرلاردى ساۋماي بۇزاۋىمەن بوس جىبەرەدى. ولاردىڭ ءسۇتى وڭدەلمەيدى. جاز­داعى كوپ ءسۇت قىستا بولمايدى. ونى ۇزاق ساقتاۋ قيىن. جازداعى مول ءسۇتتى, سول سياقتى كوپ قىمىزدى كونسەرۆىلەپ, ۇنتاققا اينالدىراتىن قۇرالى مەن مامانى جوق. مۇنى دا ىسكە اسىرۋ قيىن ەمەس. سونى ۇقسا­تىپ, ەلگە كورسەتەتىن ماماندى تابۋ كەرەك. ەرتەدە ساياسي قۋعىننان شەت ەلگە قاشقان قازاقتار تۇركيا ەلىنە بارىپ پانالاپ, مال تەرىسىن وڭدەپ كۇندەرىن كورگەن. ونى جاقسى مەڭ­گەرگەنى سونداي, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارىنە تەرى ءونىم­دەرىن قالاي شىعارۋدى وسى قازاقتار ۇيرەتكەنى تاريحتا بار. سيىر تەرىسىن 7 قابات ەتىپ ءبولىپ شىعارىپ, سودان ءارتۇرلى كيىمدەر جاساعان. سونى ءبىز كوپ تەرىنىڭ ورتاسىندا وتىرىپ بىلمەيمىز. تەرى وڭدەۋدى شەت ەلدەن ۇيرەنۋ كەرەك. بىزدە يگەرىلمەگەن ۇلان-عايىر جەر مەن مول سۋ بار. وسىعان باۋ-باقشا ەگىپ, ونىڭ ار­زان مول ءونىمىن ەلگە ۇسىنۋ كەرەك. وسىعان مۇ­رىندىق بولاتىن مامان ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­نى تابۋىمىز كەرەك. از ۋاقىت ىشىندە مول تابىس ورالتاتىن كاسىپتىڭ ءبىرى – قۇس ۇستاۋ. مۇنى ۇستاۋ ءۇشىن كوپشىلىك جەردەن الىس جايلاۋ مەن كول كەرەك. ول مەنىڭ جەرىمدە جەتكىلىكتى. وسىنى وندىرۋگە مەنىڭ تولىق مۇمكىندىگىم بار. جەڭىل تىرلىك سەنى ىزدەپ, ۇيگە ءوزى كەلمەيدى. ارالاپ كورىپ جاقسىسىن تاڭداپ ۇيرەنۋ ءۇشىن شەت ەلگە كوپ شىعۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبا­رى قالتاعا, اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى. ونداي اق­شا ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەدەي حالقىنىڭ قالتاسىندا جوق. سوندىقتان ءبارىن ءبىلىپ وتىرسا دا, كوزدەرى جايناپ, سورى قايناپ ورىندارىنان قيمىلداي الماي وتىرعانى وتىرىك ەمەس. ءىستى ءارى قاراي دامىتىپ, جىلجىتا الماي وتىر. الەمگە ايگىلى نوبەل سىيلىعىن العان ەكونوميستەردىڭ ايتۋى بويىنشا دا, ومىردە­گى تاجىريبە بويىنشا دا, اۋىل شارۋاشىلى­عى­نىڭ 40 %-ى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ 60 %-ى ۇكىمەت قولداۋىمەن داميدى ەكەن. ونى ەكونوميكا تىلىندە دوتاتسيا, سۋبسيديا دەيدى. سەنىڭ شارۋا قوجا­لى­عىڭ قۇلاپ قالماي, اۋىل­شارۋاشىلىق ءونىمىن جىلدا بەرىپ تۇرۋ ءۇشىن, ءونىمىڭدى ۇكىمەت ساتىپ الىپ, ارتىق شى­عىنىڭدى جاۋىپ وتىرادى. وسى مەن ايتىپ وتىرعان دوتاتسيا مەن سۋبسيديا ءبىزدىڭ قازاقستاندا كوپتەن بەرى بار. بىراق ولاردى كىم جۇتىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. كوتەرىپ وتىرعان وسى تىرشىلىكتى قوزعاپ ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەن سياقتى ادامدارعا مەملەكەت تاراپىنان مورالدىق, ماتەريالدىق كومەك كەرەك. بۇلاي بولماسا, بۇل ءىس بۇرىنعى قالپىندا قوزعالماي تۇرا بەرەدى. ماسەلەنىڭ وسى جاعىن دا ويلاۋ كەرەك. بايدوس ومىربەكوۆ. استانا.