يماندىلىق

ءار اپتانىڭ جۇماسى كۇللى مۇسىلمان قاۋىم ءۇشىن ەرەكشە كۇن. وندا مەشىت جاماعاتتارى كوپتەپ جينالىپ, جۇما ناما­زىن وقىپ, ارۋاققا باعىشتاپ قۇ­ران وقىتىپ, ءبىر جاڭارىپ قا­لادى. ءبىز دە ادەتىمىزدەن تانباي مەشىتكە باس سۇققانىمىزدا بۇ­رىن­نان وسىندا كەزىكتىرىپ ءجۇر­گەن اق جاۋلىقتى ماكەن اپا­مىز­دى كوردىك. ول كىسى سەكىلدى­لەر­دىڭ, ارينە, ۇلكەندەردى اي­تا­مىز عوي, دىنگە دەگەن كوزقاراسى بولەك, دەگەنمەن, قازىر قاي مەشىتكە بارماڭىز جاستاردىڭ قاراسى دا كوپ. بۇعان كوز قۋا­نىپ, كوڭىل توعايادى. ءبىر توپ جاس­تارمەن اڭگىمەلەسىپ تۇرعان باس يمام قاليجان بايىربەك­ ۇلىن دا كوزىم شالىپ قالدى. وسىنى بايقاعان ماكەن اپا­مىز قۇران وقىتاتىن ارنايى ءبو­لىنگەن  جەردەگى جايلى دا جۇم­ساق كيىز ۇستىنە تىزە بۇگىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەگەن جۇرەك­جار­­دى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى: – ە, قاراعىم, قىلمىستى قاتاڭ جازا شارالارىمەن عانا اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن ەمەستىگى اي­تىلىپ-اق كەلەدى. سونىڭ ءىشىن­دە ونىڭ سال­دارى­مەن كۇرەسكەننەن گورى, سول بولۋى ىقتيمال قىل­مىس­­تىڭ الدىن الۋ الدە­قاي­دا ءتيىمدى مە دەيمىن. ال قىلمىس­تى كوبىنە جاستار جاساي­تىنىن ەسكەرسەك, ولاردى تەرىس جولعا تۇسىرمەيتىن, جاماندىقتان ساق­تان­دىراتىن تاربيەنىڭ ءرولى زور. اتا-بابامىزدان بىزگە جەتكەن سول تاربيەنىڭ كوزى بۇگىندە وسى يماندىلىق قوي. ماكەن اپامىزدىڭ جىلى ءجۇ­زىنەن بۇگىنگى جاستارىمىزعا دەگەن ريزاشىلىعىن, قۋانى­شىن انىق بايقادىق. راسىندا, وسىنشاما ادامنىڭ باسىن ءبىر جەرگە قوسىپ, ولاردىڭ ءبارىن ىزگىلىككە, ادامگەرشىلىككە, وزگەگە جاقسىلىق جا­ساۋ­عا ۇندەيتىن ۇلى كۇش يماندىلىق ەكەنى ءسوزسىز. ءدىنىمىز يسلام ول جول­دان اداستىرمايدى. ەل­با­سىمىز ن.نازارباەۆ: «ءبىز تەگىمىز – تۇركى, ءدىنىمىز – يسلام ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن قا­سيەتتى كىتاپ – قۇران كارىمدى نا­سي­حات­تاۋعا ءتيىسپىز», دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. قازاقستاندا 11 ميل­ليونداي مۇسىلمان بولسا, سو­نىڭ ىشىندە بەس ۋاقىت ناماز وقي­تىندار جانە مەشىتتەرگە جۇما نامازىنا باراتىندار سانى 500 مىڭنان اسا جىعىلادى دەگەن رەسمي ەمەس دەرەك بار. دەمەك, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن حال­قىمىزدىڭ ساۋاتتىلىق, يماندى­لىق دەڭگەيى ارتتى. مۇنى قازىرگى سالىنعان 2200-دەن اساتىن مەشىتتەر سانى دا ايعاقتايدى. ال كەڭەس زاما­نىن­دا قازاقستاندا نەبارى 68-اق مەشىت بولعان ەدى. بۇل ورايدا اس­تانا قالاسى­نىڭ باس يمامى ق.زاڭقوەۆ قا­زاق­ستان مۇسىل­مان­دارى ءدىني باس­قار­ما­سى­نىڭ قۇرى­لىپ, جۇمىس ىستەي باس­تاۋى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ كە­زەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن ايتا­دى.  قازىر عالىم ادام­نىڭ ءدىندى باسقارۋ ماسەلەسى – الەمدىك دەڭ­گەيدە كوتەرىلىپ جۇرگەن باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. عىلىمسىز ءدىن قۇندى­لىقتارىن مەڭگەرۋ مۇمكىن بولمايتىنىن تولاعاي تاريح سا­نامىزعا شەگەلەپ ۇيرەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رى­­نان كەيىن ايانىشتى حالگە ءتۇس­كەن ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, بيىك بەلەستەرگە جەتەلەيتىن عالىمدىق قاسيەتى جوعارى ادام كەرەك بولعانى راس. مىنە, سول ءبىر وتپەلى كەزە­ڭ­دە ۇلت بو­لا­شاعىن ويلاعان ەلباسىمىز قا­زاق­ستان مۇسىل­مان­دارى ءدىني باس­قارماسىنىڭ تىزگىنىن شەيح ءابساتتار قا­جى دەربىسالىگە ۇستاتتى. بۇگىندە ول – قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جانە ورتالىق ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى. – ە, قاليجان بالام دۇرىس ايتادى, دەپ ونى قوستايدى ماكەن اپامىز. كوپتى كورگەن بىزدەر جاق­سى بىلەمىز, سوناۋ جىلدارداعى ءدىن جاعدايى مەن قازاقستان تاۋەل­سىز­دىك العان كەزەڭنەن كەيىنگى بۇگىنگى ءدىننىڭ دارەجەسىن سالىستىرۋ ءمۇم­كىن ەمەس. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىر عانا حالال تاعامداردىڭ پايدا بو­لۋى دەنساۋلىعىمىزدىڭ تۇزەلىپ, ءومىرىمىزدىڭ ۇزارا ءتۇسۋىنىڭ كەپىلى ەمەس پە؟! مەن ەلباسىنىڭ ارقا­سىن­دا وسىنداي جانعا جايلى جاق­سىلىقتاردى جاساپ جاتقان ادام­دارعا بەك ريزامىن, تاۋەلسىزدىگىمىز ۇزاعىنان بولسىن, – دەپ ماكەن اپامىز بەتىن سيپادى. بۇگىندە ءدىني باسقارمانىڭ ۇي­ىت­قى بولۋىمەن ەلىمىز حالال ءون­دى­رىسى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا. يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى قۇرامىندا №57 حالال ونىمدەرىن ستاندارتتاۋ تەحنيكالىق كوميتەتى (حالال كوميتەتى) قۇرىلدى. قازىر ەلىمىزدە 400-دەي ءوندىرىس مەكەمەلەرى حالال كوميتەتىنە تىركەلگەن. ال سوناۋ 1992 جىلى ورتا ازيا مۇسىلماندارى ءدىني باسقار­ماسى­نان قازاقستان مۇسىلمان­دا­رى ءدىني باسقارماسى جەكە-دارا ءبولىنىپ شىق­تى. 2000 جىلعا دەيىن قازاق­ستان اۋماعىنداعى مەشىتتەر ءبىر ورتا­لىق­قا باعىنباعان ەدى, ياعني ءار­قاي­سى ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرەتىن, سونىڭ كەسىرىنەن ولاردا كىم كورىنگەن يمام بولىپ كەلدى. 2000 جىلى بۇكىل مەشىتتەردى ءدىني باسقارماعا فيليال ەتىپ تىركەۋ باستالدى. قازىر ەلىمىزدەگى بارلىق دەرلىك مەشىت تىركەلگەن. ياعني, ول­ار­دىڭ ءبارى ءدىني باس­قار­ماعا با­عىنادى, ولارعا باس يمام­داردى تىكەلەي ءدىني باسقارما تاعايىن­داي­دى. ءار وبلىستا ءدىني باسقارمانىڭ وكىل يمامدارى بار, ولار ءوز وب­لىسى اۋماعىنداعى مەشىتتەردى باس­قارادى. كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاننان 30-دان استام ادام عانا قاجىلىققا بارسا, ءتاۋ­ەل­سىز­دىك العالى بەرى 20 مىڭنان استام ازاماتىمىز قاجىلىق پا­رى­زىن وتەپ كەلگەن ەكەن. – بۇل – كوڭىل قۋانتاتىن دەرەك. ويتكەنى, بىزگە ەڭ الدىمەن يمان­دى­لىق كەرەك. ودان  ەل بىرلىگى, حا­لىق تىنىشتىعى تۋىندايدى. سەبەبى, يماندى ادام قاشاندا اللا­نىڭ راقىمىن يەلەنىپ, نۇرىنا ءبو­لەنىپ جۇرەدى. ونداي جاننان جا­ماندىق, قۋلىق-سۇمدىق, ز ۇلىم­دىق اينالىپ وتەدى. جيىرما جىل­دىڭ ىشىندە ەل ازاماتتارىنىڭ كو­بىنىڭ جۇرەگىنە وسىنداي نۇردىڭ ۇيالاعى­نى اقيقات. ەندىگى ماقسات وسى بار­دى باعالاي ءبىلىپ, تاۋەل­سىز­دىك جەتىستىگىن كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋ عوي, قاراعىم, – دەيدى ءما­كەن اپامىز. الەكساندر تاسبولاتوۆ.