الەۋمەتتىك باعدارداعى بيۋدجەت

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەرگە سايكەس ەلىمىزدىڭ 2011 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتى الەۋمەتتىك سالاعا باعدارلانعان بيۋدجەت بولماق. بۇل تۋرالى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ 2010 جىلعى جۇمىس قورىتىندىلارى جانە 2011 جىلعا ارنالعان مىندەتتەرى تۋرالى كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ مالىمدەدى. بايانداماشى الدىمەن وتكەن جىلعى بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى باياندادى. 2010 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 4 388,8 ميلليارد تەڭگە قارجى تۇسكەن, بۇل جوسپاردىڭ 105,7 پايىزىن قۇرايدى. وسى ورايدا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە 3 729,2 ميلليارد تەڭگە نەمەسە جوسپاردىڭ 106 پايىزى كولەمىندە قارجى قۇيىلعان. مينيستر سالىقتىڭ بارلىق نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا تۇسىمدەر جوسپارلى مەجەدەن اسىپ تۇسكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى وتكەن جىلى الدىن-الا بەلگىلەنگەن مەجەلەردەن اسىپ ءتۇسىپ, بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ جانە ناق­تىلاۋ كەزىندە ارتىق قارجى كوزدەرىن ىزدەستىرۋگە تۋرا كەلدى. سولاي بولا تۇرسا دا, ساقتالىپ وتىرعان ماكروەكونوميكالىق تاۋە­كەل­دەر جاعدايىندا بيۋدجەت تۇسىمدەرىن جوسپارلاۋ كەزىندەگى كونسەرۆاتيۆتىك كوزقاراس ءوزىن تولىعىمەن اقتادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 4 934,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە 98,3 پايىزعا اتقارىلدى. رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەت شىعىستارى 4 284 ميلليارد تەڭگە نەمەسە جوسپاردىڭ 9,1 پايىزىنا ات­قارىلدى. بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى بارىسىندا 37,5 ميلليارد تەڭگە يگەرىلمەي قالدى. الايدا بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 22,6 ميلليارد تەڭگەگە تومەن. مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­تىڭ تاپشىلىعى 527,3 ميلليارد تەڭگەنى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا 554,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, بولجالىنعان ىشكى جال­پى ءونىمنىڭ 2,7 پايىزى دەڭگەيىندە قالىپتاس­تى. بۇل مەجەلەنگەن جوسپاردان 248,8 ميلليارد تەڭگە از. مينيستر ەسەپتى بايانداماسىندا مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجا­نە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ىسىراپشىلدى­عىن ازايتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە توقتالدى. 2010 جىلى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا باستاپقى قۇنى 1 990,6 ميلليارد تەڭگەگە جوسپارلانعان 377 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 45-ءى بويىنشا 169,8 ميلليارد تەڭگە نەمەسە باستاپقى قۇنىنىڭ 9,1 پايىزعا قىمباتتاۋىنا جول بەرىلگەن. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءبىر-تەكتى قۇرىلىس نىساندارى­نىڭ كەيبىرىنىڭ باعاسى 3,3 ەسە قىمباتتاعان. تۇركىستان قالاسىنداعى 200 ادام قابىلداۋعا ارنالعان 60 توسەكتىك تۋبەركۋلەزگە قارسى اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىندا وسىنداي كەمشىلىكتەر ورىن السا, الماتى قالاسىنداعى «بالالار حيرۋرگياسى جانە پەدياترياسى عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا» قاراستى 150 توسەك­تىك ەمدەۋ كورپۋسىنىڭ, كوكشەتاۋ قالاسىن­داعى پەرزەنتحانانىڭ 50 توسەكتىك بالا تۋ كورپۋسىنىڭ قۇرىلىستارىنىڭ باستاپقى باعاسىنان 1,2 ەسە قىمباتتاۋعا جول بەرىلگەن. بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قىم­بات­تاۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا قارجى ءمينيسترى ولاردى بيۋدجەتكە ەنگىزۋ كەزىندە باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە عانا ەمەس, جوبالاۋ سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ بولۋىن دا ناقتىلاۋ مىندەتىن ۇسىندى. قازىرگى تاڭدا «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدى جەتىلدىرۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. بۇل زاڭ نەگىزىنەن يۋنيكسترال تيپتىك زاڭىنىڭ تالاپتارىنا ساي حالىقارا­لىق نورمالارعا نەگىزدەلىپ قۇرىلۋ كەرەك. زاڭ جوبالاردىڭ قىمباتتاۋى مۇمكىن بولعان جاعدايدا مىندەتتەمەلەردى رەتتەۋ بارىسىندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس شارالار­عا جۇگىنۋدى كوزدەيدى. قۇرىلىسى 3 قارجى جىلىنا سوزىلىپ كەتكەن نىساندار بويىنشا ەكىنشى قارجى جىلىندا شارتتارعا سايكەس جوبانىڭ قالىپتاسقان جاڭا قۇنى بويىنشا الدىن-الا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى كەرەك. ەسەپتى كەزەڭدە بيۋدجەتتىڭ اشىقتىعى بويىن­شا جۇرگىزىلگەن حالىقارالىق رەيتينگتە قازاقستان تومەن كورسەتكىشتەرگە يە بولدى. بۇل رەتتە بيۋدجەتتىڭ اشىقتىق سيپاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر جاڭا زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداۋ تالاپ ەتىلمەيدى, تەك قوعام ءۇشىن تۇسىنىكتى فورماتتا بيۋدجەتتىڭ اتقارى­لۋى تۋرالى اشىق اقپاراتتى جاريالاۋ تالاپ ەتىلەدى. حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنداي ءىس-تاجىريبە ازاماتتىق بيۋدجەت دەپ اتالادى. وسىعان سايكەس قارجى مينيسترلىگى جاقىن ارا­دا 2010 جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋ­رالى جالپى حالىققا تۇسىنىكتى نەگىزدە اقپا­رات­تار تاراتاتىن بولادى. بۇل تاجىريبە الدا­عى ۋاقىتتا قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ قاتى­سۋىمەن ودان ءارى جەتىلدىرىلمەك. مينيسترلىك­تىڭ سايتىندا وسى اقپان ايىندا بيۋدجەتتىك قارجىلاردىڭ اتقارىلۋى تۇرعىسىنداعى نەگىزگى باعىتتاردى كورسەتەتىن «ازاماتتىق بيۋدجەت» اتتى اقپاراتتىق ءبولىم اشىلادى. سونىمەن بىرگە سالىق كوميتەتى دە بارلىق زاڭدى تۇلعالاردان الىناتىن سالىق ءتۇسىم­دەرى تۋرالى اقپاراتتى جاريالاۋدى جوسپارلاپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ ورتاسىندا بيۋدجەت زاڭنا­ماسىنا بيۋدجەت شىعىستارىن اعىمداعى با­قى­لاۋعا قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولا­تىن. بۇل رەتتە ءۇش جىلعى دەبيتورلىق بەرەشەكتى تالداۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ دەبيتور­لىق بەرەشەگىنىڭ وسكەنى انىقتالدى. اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى دەرەك بويىنشا دەبيتورلىق بەرەشەك ءوسىمى بۇر­ناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزدان اسىپ, 46,7 ميلليارد تەڭگەدەن 70,4 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وسكەن. وسىعان بايلانىستى بيۋدجەتتىك شىعىندارعا قاتاڭ باقىلاۋ جاساۋ جونىندە قوسىمشا شارالار بەلگىلەنۋى كەرەك. مينيسترلىك قاناتقاقتى نەگىزدە «قازىناشى­لىق-كليەنت» ەلەكتروندى قۇجات جۇيەسىن دا­مى­تۋدى قولعا الدى. قازىناشىلىق كوميتەتى استانا, الماتى قالالارىندا جانە اقمولا وبلىسىندا قاناتقاقتى نەگىزدە تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدىڭ قاجەتتى مۇمكىندىگى بار مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە «قازىناشىلىق-كليەنت» ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى جۇيە­سىن ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇرگىزىپ كەلەدى. ەلىمىزدە 2011 جىلدان باستاپ ىسكە اسى­رىلاتىن جاڭالىقتىڭ ءبىرى ورتالىق جانە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەت جۇيە­سىن باعالاۋدى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. ەسەپتى كەزەڭدە قارجى مينيسترلىگى تارا­پىنان مەملەكەتتىك م ۇلىكتى پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلعاندىعى ايتىلدى. وسى ورايدا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەر بارىسىندا انىقتالعان ءتيىستى ماقساتتارعا نەمەسە مۇلدە پايدالانىلمايتىن مەملەكەتتىك م ۇلىك ساتىلۋعا ءتيىس. نەمەسە ەسەپتەن شىعا­رىلىپ, قايتا ءبولىنۋى كەرەك.  ماسەلەن, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ شتات سانىن قىسقارتۋ مەملەكەتتىك ورگاندار يەلەنىپ وتىرعان كەڭسە الاڭدارىنىڭ قىسقارۋىنا جانە ولاردى ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان جوق. كەرىسىنشە, الدىن-الا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس دەرەكتەرى بويىنشا وتكەن جىلى كەڭسە الاڭدارى 75833 شارشى مەترگە ارتىپ كەتكەن. القا ماجىلىسىندە قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋلەت ەرعوجين, كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ءتور­اعا­سى قوزى-كورپەش كاربوزوۆ, قارجى قاداعا­لاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇحتار بەيسەمباەۆ اۋديتورلىق قىزمەت, قارجىلىق ەسەپ جانە بۋحگالتەرلىك ەسەپ مەتودولوگياسى دەپارتا­مەن­تىنىڭ ديرەكتورى ارمان تولەۋوۆ جانە باسقالار ەسەپ بەردى. نەگىزگى بايانداماشى ءجا­نە قوسىمشا ەسەپ بەرۋشىلەر اتاپ كورسەتكەن­دەي, 2010 جىلى سالىق سالۋ جانە سالىق جۇيە­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇ­مىس ودان ءارى جالعاسىن تاپقان. جالپى العان­دا 2005-2010 جىلدار ىشىندە ەكونوميكالىق سالىق جۇكتەمەسى شامامەن ءبىر دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. بۇل ورايدا سالىستىرمالى تۇردە العاندا ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالاسىنا سالىناتىن سالىق جۇكتەمەسى ءبىر­شاما ازايعان. ماسەلەن, 2005-2010 جىل­دار ارالىعىندا شيكىزاتتىق ەمەس سالاداعى سالىق جۇكتەمەسى 2005 جىلعى 20,9 پايىزدان 2010 جىلعى 12,1 پايىزعا تومەندەگەن. «Doing Business-2011» رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا الەمدەگى 183 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان ۇلىبريتانيا, نورۆەگيا, رەسەي, اقش, گەرمانيا جانە باسقا دا دامىعان ەلدەردى باسىپ وزىپ, 37-ءشى ورىنعا شىقتى. 2010 جىلى كەدەندىك رەسىمدەردىڭ جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دا ەلەۋلى جۇ­مىستار اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل سالاعا ينتەگراتسيالانعان باقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەندى كەدەندىك با­قىلاۋ كوميتەتى كولىكتىك, مال دارىگەرلىك-ساني­تارلىق جانە وسىمدىكتەر كارانتينىن باقىلاۋ فۋنك­تسيا­لارىن ورىندايدى. 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كەدەن وداعى جانە ەلىمىزدىڭ جاڭا كەدەندىك زاڭنامالارىنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى تاۋارلاردى كەدەندىك تەكسەرۋلەر كەزىندە كەدەن ورگانىنا دەكلارانت بەرەتىن مىندەتتى قۇجاتتاردىڭ تىزبەسى 3 نەگىزگى قۇ­جاتقا دەيىن قىسقارتىلدى. كەدەن شەكارا­لارىندا كەدەندىك باقىلاۋدان ءوتۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ ءۇشىن ەكسپورت-يمپورتتىق وپەراتسيالار «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جۇزەگە اسى­رىلاتىن بولدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ القا ءماجىلىسىن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ قورىتىن­دىلاپ, حالىقارالىق قارجى سالاسىندا قا­لىپ­تاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعدايدا اتقار­عان ەلىمىزدىڭ قارجى سالاسىنىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق باعا بەردى. ءوز سوزىندە پرەمەر-مينيستر قارجى مينيسترلىگىنىڭ الدىن­دا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەردى دە سارالاپ ءوتتى. كارىم ءماسىموۆ ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنان سالىق جانە كە­­دەن ورگان­دا­رى­نىڭ جۇ­مىس­­تا­رىنا باي­لانىستى كوپ­تەگەن حاتتار مەن شا­عىمداردىڭ ءوزىنىڭ جەكە بلوگىنا كەلىپ جا­تا­تى­نىن ايتىپ, وسىنداي شا­عىم حات­تار­­دىڭ ءبىر پا­­­راسىن ءما­جىلىس ۇستىندە بولات جامىشەۆكە تاپسىردى. ءار­بىر حاتتىڭ ارتىندا ادام تۇر­عاندىعىن ەرەكشە ەسكەرتە كەلىپ, ۇكىمەت باس­شى­سى بۇل حاتتار­عا دەر كەزىندە تولىق ءارى ناق­تى جاۋاپ بەرىلۋىن تالاپ ەتتى. ەلباسى­نىڭ بيىلعى جول­داۋىنان تۋىن­دايتىن مىندەتتەر قارجىلىق تۇرعىدا قوسىم­شا شىعىندار قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى رەتتە پرەمەر-مينيستر حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل ماقساتتا تاياۋ ۋاقىتتا ارنايى باعدارلاما قا­بىلداناتىنىن ايتىپ, ونى قارجىلىق تۇرعى­دا نەگىزدەۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. حالقىمىز­دى بارىنشا جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا بۇرىن ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتكەن تاجىريبەلەر­دى, اتاپ ايتقاندا, داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى با­رى­سىندا جۇزەگە اسى­رىلعان «جول كار­­تاسى» ءتاجىري­بە­سىن كە­ڭى­نەن پايدالانۋ كە­رەك. سو­نىمەن ءبىر­گە پرە­مەر-مينيستر سالا قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ ال­­دىنا مەملەكەتتىك شى­عىن­دار­دىڭ تي­ىم­­دىلىگىن ارت­تى­رۋ, بيۋدجەتتىك قار­جى­نى پايدالانۋدا ىج­دا­عاتتىلىق كورسەتۋ, قارجىلىق باقىلاۋ تيىمدىلىگىن ارت­تى­رۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ناقتى تاپ­سىر­مالار بەرىپ, كەشەندى مىندەتتەر جۇكتەدى. ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ باعدارلاما­سىندا دا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق باستى با­سىمدىق بولىپ تابىلادى. سوندىق­تان ەكونو­مي­كانىڭ نەگىزگى سالالارىن قارجى­مەن قامتا­ماسىز ەتۋ – ەل الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىن­داعى ماڭىزدى دا شەشۋشى مىندەت­تەردىڭ بىرەگەيى بولا بەرمەك, دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.