ەكونوميكاسى وزىق قوعامنىڭ وزەگى – كاسىپكەرلىك. ول دامىسا مەملەكەتتىڭ قۋاتى ارتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارادى. ال ءار مەملەكەتتىڭ قۋاتىن نارىق تالابى بيلەپ تۇرعان شاقتا بار الەم شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە ابدەن دەن قويعالى قاشان. سوعان وراي بىزدە دە ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قاجەت دەپ ايتىلعالى كوپ بولدى. ويتكەنى, كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىندار بىزدە بارشىلىق, ءتىپتى سانىنان شاتىسۋعا بولاتىنداي ەكەن. بىراق سول كاسىپكەرلىكتىڭ دامىماۋىندا نە سىر جاتقانىن ەشكىم جارىتىپ ايتا المايدى. مىقتى بولامىن دەگەن ءاربىر مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋى ءتيىس دەپ ەلباسىمىز دا قايتا-قايتا ايتىپ كەلەدى. كاسىپكەرلىك كۇشتى بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ەگەمەندىگىمىز عۇمىرلى بولاتىنى ءسوزسىز. الايدا, مەملەكەتىمىزدىڭ مىقتى بولۋىنا, حالقىمىزدىڭ كورىنبەس ارمان قاناتىندا ەمەس, ناقتى مولشىلىق پەن توقشىلىقتىڭ قۇشاعىندا قانات جايۋىنا جول قاشان اشىلاتىنى بەلگىسىز. نەلىكتەن؟ نە كەدەرگى؟
ولاي ىستەۋ كەرەك, بىلاي ەتۋ كەرەك دەپ كاسىپكەرلىكتىڭ ادىمىن ارتتىرۋ باعىتىندا نەبىر ەكونوميكا ماماندارى دا ايتىپ كەلەدى. بىراق ارمان – ارمان عانا بولىپ قالاتىن ءتۇرى بار. سوندا نە ىستەگەن ءجون؟ مىنە, ءبىز دە وسى باعىتتا نە ءىستەۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالعاندى دۇرىس دەپ تاپتىق. ارينە, بيزنەستى قولداۋ تەك ەكونوميكالىق بلوكتاعى قۇرىلىمداردىڭ جۇگى ەمەس. ول بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, سونىڭ ءىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا ءمىندەتى. مىنە, وسىدان بارىپ جارىتىپ ايتىلماي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ توبەسى كورىنەدى. ول – قىلمىس.
وسى ارادا وتكەندە عانا «كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى پروكۋراتۋرا قاداعالاۋى» تاقىرىبىنداعى فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ: «نەگە دەسەڭىزدەر, قىلمىس جاساعانداردىڭ 84 پايىزى – جۇمىسى جوق ازاماتتار. سوندىقتان قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى جولى – حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, اسىرەسە بيزنەسكە تارتۋ», دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى. ال بىراق بىرقاتار جاندار كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا پروكۋراتۋرا قانداي ۇلەس قوسادى دەپ كۇمىلجيتىنى تاعى راس. وسى ءبىر قاتقان كۇدىكتى سەيىلتۋ ءۇشىن باس پروكۋرور ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ءۇش سۇراق بويىنشا وزدەرىنىڭ جاۋابىن جاريا ەتتى. ول سونشالىقتى ماڭىزدى بولا قوياتىنداي قانداي وزەكتى ماسەلە دەيسىز عوي. ونى دا جاسىرمايىق. جاقىپ اسانوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, ونىڭ ءبىرىنشىسى – تەكسەرۋلەردى ءتىركەۋ ينستيتۋتى كانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس جاساپ جاتىر دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ. ەكىنشىسى – بيزنەستى پروكۋرورلىق قورعاۋدىڭ ءمانى نەدە جانە كەيدە پروكۋرورلاردىڭ وزدەرى كاسىپكەرلەردى نەگە تەكسەرەدى؟ ءۇشىنشى سۇراق – قاداعالاۋ شارالارى ارقىلى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسۋىنا ىقپال ەتۋگە بولا ما؟ كوردىڭىز بە, ءۇش ماسەلە دە وتە ماڭىزدى.
سوندىقتان باس پروكۋرور وسىلاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالدى. ءيا, سونىمەن, تەكسەرۋلەردى تىركەۋ ينستيتۋتى نە تىندىردى؟ مۇنى تارقاتىپ شىعۋ ءۇشىن, الدىمەن, 90-شى جىلداردى ەسكە الايىق. وداقتىڭ كۇيرەۋى. قۇردىمعا كەتكەن ەكونوميكا. جۇمىسسىزدىق پەن ينفلياتسيا. دەسەك تە, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى دا بولدى – تابىس تابۋ ماقساتى العا قويىلدى. كوبى تومەننەن باستادى. بىراق, ولاردىڭ باستامالارى تەكسەرىستەردەن باس كوتەرمەدى. كەز كەلگەنى قالاعان ۋاقىتىندا كىمدى بولسا دا تەكسەرەتىن. وسىلايشا كاسىپكەرلەر ەكى جاقتان قىسىمعا ءتۇستى: ءبىر جاعىنان – مەملەكەتتىك ورگاندار, ال ەكىنشى جاعىنان – رەكەت. مۇنداي جاعدايدا حالىقتىڭ نارازىلىعى تۋىندامايدى دەيسىز بە؟ بيلىك قايدا قاراپ وتىر دەيدى عوي.
وسىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە قاداعالاۋىمەن قىلمىستى اۋىزدىقتاپ, نارىق زاڭدارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بيزنەس نىعايا باستادى. الايدا, جاپپاي تەكسەرىستەر ءالى دە جالعاسىپ جاتتى. ناقتى جۇيە بولمادى. مۇنىڭ ءبارى بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەپ وتىردى. 1999-شى جىلى تەكسەرىستەردى مىندەتتى تىركەۋدى ەنگىزگەن سوڭ جاعداي وزگەرە باستادى. سوڭعى 5 جىل ىشىندە عانا ولاردىڭ سانى 4 ەسەگە ازايىپ, ايىنا 30 مىڭنان 7 مىڭعا دەيىن ءتۇستى. ەگەر دە بۇرىن ءاربىر ەكىنشى ادامعا تەكسەرۋ ءجۇرگىزگەن بولسا, ەندى جۇزدەن ۇشەۋى عانا تەكسەرىلەتىن بولدى.
بىراق بيزنەسكە جاسالاتىن قىسىم ءالى دە باسىلار ەمەس. نەگە؟ ماسەلەن, ليحاچەۆا دەگەن ازاماتشا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ءدارى-دارمەك وندىرەتىن مەكەمە اشادى. سول-اق ەكەن فارماتسەۆتيكالىق تەكسەرىس ديرەكتورى وعان بوگەت جاساۋدى كوزدەيدى. سەبەبى – شەنەۋنىكتە دە ءدال وسىنداي بيزنەس بولعان, سوسىن قارسىلاسىن جولدان تايدىرۋ كەرەك. ول شاعىمداردى قولدان جاساپ, ءوزى تەكسەرىپ, جارتى ميلليون كولەمىندە ايىپپۇل سالادى. پروكۋرورلار ونىڭ ارەكەتىن توقتاتىپ, سوتتالۋىنا قول جەتكىزگەن. مىنە, كوردىڭىز بە, نارازىلىقتى بيلىكتىڭ ساياساتى ەمەس, جەرگىلىكتى جەردەگى ناق وسىنداي ارەكەتتەر تۋدىرادى! سوندىقتان دا تەكسەرىستەرگە قاتىستى ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرگەن اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن باس پروكۋرور ءبىلىپ ايتادى.
«ءبىز 2015-ءشى جىلى قاۋىپ-قاتەردى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. ونىڭ ءمانى – جاپپاي ءبارىن ەمەس, تەك جوعارى قاۋىپ-قاتەر توبىنا جاتاتىنداردى تەكسەرۋىندە. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل جۇيەنى «تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» دەپ اتالاتىن ءبىزدىڭ جاڭا سەرۆيسپەن بىرىكتىرەتىن بولامىز. ەندى كىمنىڭ قايدا ءتارتىپ بۇزعانى تۋرالى ءبىر-اق ساتتە بىلۋگە بولادى. تەكسەرىس جاسايتىن قىزمەتكەر سول جاققا بارادى. ءتارتىپ بۇزۋشىلىق تۋرالى بارلىق اقپارات تەكسەرىس كارتاسىندا جاريالانادى. كەز كەلگەن ادام سايتقا كىرىپ, ءوزىنە قاجەتتى مالىمەتتەردى الاتىن بولادى. ءجيى ءتارتىپ بۇزاتىندار ءتۇبىندە ءوز كليەنتتەرىنەن ايىرىلادى», دەيدى ج.اسانوۆ.
ودان ءارى ول ەكىنشى قادامعا توقتالدى. ول – ەلەكتروندى تىركەۋ. بۇل تەكسەرۋشىگە دە, جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتەرگە دە تەكسەرۋلەردىڭ ساتىسىن ونلاين باقىلاۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ءۇشىنشى قادام بويىنشا, كاسىپكەر service.pravstat.kz سايتى ارقىلى, 115 Call-ورتالىعى نەمەسە تەلەفون ارقىلى وزىنە جۇرگىزىلىپ جاتقان تەكسەرىستىڭ قانشالىقتى زاڭدى ەكەنىن كورە الادى. وعان 3 جىل ىشىندە مىڭنان استام بيزنەس سۋبەكتىلەرى حابارلاسقان. وسىلايشا ءاربىر ءۇشىنشى ادامعا كومەك بەرىلىپ, 400-گە جۋىق لاۋازىمدى تۇلعا جازالاندى. ءماسەلەن, تاراز قالاسىندا «ازيمۋت» جشس-ءنىڭ جالعىز تابىس كوزىنە قاماق سالىندى. بيزنەس تۇرىپ قالدى. 15 جۇمىسكەر قىسقارتىلدى. بىراق پروكۋراتۋرا كەلىپ ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە توقتاۋ سالدى.
بىلە بىلسەك, بيزنەستىڭ مەملەكەتتىك ايلا-امالمەن ءجيى ۇشىراساتىن سالاسى – قىلمىستىق پروتسەسس. ءدال وسىندا كۇش-قۇرىلىمدارى تاراپىنان قىسىم كورسەتۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, وقو-دا ءبىر جارىم جىل بويى «ياسسى» ماقتا كومپانياسىنا قارسى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزىلگەن بولاتىن. وسى ۋاقىت ىشىندە شيكىزاتتى دايىنداۋ 6 ەسەگە, ال اينالىم 4 ەسەگە ءتۇستى. 104 ادام جۇمىسسىز قالدى. قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, ەڭ سوڭىندا ءىس توقتاتىلدى. تەك ىرىكتەپ تەكسەرۋ كەزىندە قىلمىستىڭ شەڭبەرىنە ءتۇسكەن 80 كاسىپورىننىڭ 33-ءى جابىلىپ قالعانى بەلگىلى بولدى. 800 جۇمىس ورنى قىسقارتىلعان.
سوندىقتان وسىنداي جاعدايدا ءۇش ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلۋى قاجەت ەكەن. «ءبىرىنشىسى – بۇل حابارلامالاردى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە (سدتبت) تىركەگەن ۋاقىتتا بىردەن تەرگەۋگە الۋدى باستاۋ, شوتتارعا تىيىم سالۋ, ءتىنتۋ جانە الۋ. بۇل جاعداي كەزىندە كاسىپكەردىڭ كىنالى الدە كىناسىز ەكەندىگى ءالى بەلگىسىز. سوندىقتان دا بيزنەستى سىرتقى قىسىمنان قۇتقارادى دەگەن ماقساتپەن تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرىستى قايتارۋدى سۇرايدى. بىراق بۇل جەردە مىنانى ءتۇسىنىپ العان ابزال: سدتبت ايقىن قىلمىستاردى اۋرە-سارساڭعا سالماي, دەر كەزىندە تەرگەپ-تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى ەنگىزىلدى. مىسالى, ادام ءولتىرۋ, ۇرلىق, قاراقشىلىق. بۇل تەرگەۋ قارقىنى باسەڭدەپ جۇرگىزىلۋ سەبەبىنەن دالەلدەردىڭ, م ۇلىكتىڭ جوعالۋىنىڭ جانە قىلمىسكەردىڭ قاشىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەت. وسىنداي جاعداي «ازبۋكا جيليامەن» بولعان ەدى. تايجانوۆ 3 مىڭ سالىمشىنى الداپ, قاشىپ كەتكەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, كەي جاعدايلاردا تەرگەۋ امالدارىن باستاۋ ءۇشىن ءبىر عانا حابارلاما جەتكىلىكسىز بولىپ, ناقتى نەگىزدەمەلەردىڭ قاجەتتىگى بايقالادى. اۋديت, تەكسەرىس, ەسەپ بولماعان جاعدايدا باعا بەرۋ قيىندىعى تۋىندايدى. مۇنداي جاعدايلاردا قپك سدتبت-دە حابارلامالاردى تىركەمەي, ولاردى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانعا جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق, بۇل ءتارتىپ جاپپاي بۇزىلۋدا. 2015 جىلى ەكونوميكا سالاسىنداعى ءار ءتورتىنشى ءىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى توقتاتىلدى. بۇل سانداردى قايتا تەكسەرىستەن وتكىزگەن دۇرىس. ورتاشا العاندا ارقايسىسى 3 ايعا جۋىق تەرگەلسە دە, ولاردا كوپتەگەن بۇزۋشىلىقتار ورىن العان. قانشاماسى توقتاتىلعان, ال نەگىزىندە قانشا كاسىپكەر «قارماققا ءىلىنىپ تۇر»؟ بيىل 6 مىڭعا جۋىق حابارلاما سدتبت-گە جىبەرىلگەن, ولار بويىنشا تەرگەۋ مەن جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلعان», دەيدى باس پروكۋرور.
مۇنداي جاعداي قالىپتاسقان كەزدە نە ىستەۋ قاجەت؟ كاسىپكەرلەر بىلەتىندەي, اقپاراتتاردى تىركەۋ كىتابى دەگەن بار. بارلىق حابارلامالار سوعان ەنگىزىلەدى. حابارلاما تۇسكەن كەزدە جەدەل قىزمەتكەرگە 3 تاۋلىك بەرىلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ول كەلگەن حابارلاماعا قاتىستى قانداي ارەكەت قابىلدايتىنىن شەشۋى قاجەت. وعان 3 ءتۇرلى ارەكەت جاساۋعا تاڭداۋ بەرىلگەن. ەگەر قىلمىس بەلگىلەرى بولماسا جانە قوسىمشا تەكسەرۋ قاجەت بولماعان جاعدايدا, حابارلاما ءتىزىمنەن شىعارىلادى جانە ەشقانداي ارەكەت قاجەت ەتىلمەيدى. ەگەر دە قىلمىس ايقىن بولىپ تۇرسا, مىسالى سالىق اكتىسى بولسا, وندا سدتبت-گە مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ قاجەت ەكەن.
ال ەگەر كۇمان پايدا بولىپ, تەكسەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداسا, حابارلاما سدتبت-دە تىركەلمەي, ۋاكىلەتتى ورگانعا قىلمىستىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى. بىراق بۇل جاعدايدا ءبىر سۇراق تۋىندايدى: ۋاكىلەتتى ورگان ءارى قاراي قانداي شارالار قابىلدايدى؟ ول تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگى بار-جوعى تۋرالى شەشىمدى ءوزى قابىلدايدى. بۇل ەش جەردە رەتتەلمەگەن. قىلمىس بەلگىلەرىن انىقتاعان جاعدايدا تەرگەۋگە جىبەرەدى. الايدا, ول تەكسەرىس جۇرگىزبەۋى دە مۇمكىن. بۇل جاعدايدا قىلمىستى جاسىرۋ قاۋپى بار دەگەن ءسوز. كەي جاعدايدا سدتبت-ءنى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ ءجۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالانادى ەكەن. دەمەك تەرگەۋ ورگاندارى ەگەر وندا قىلمىستىق ارەكەتتەر ورىن العانىن نەگىزدەيتىن سالىق اكتىسى بولماسا, بيزنەستى قازبالاۋدان اۋلاق بولۋى قاجەت.
جالپى قالىپتاسقان جاعدايدىڭ كورىنىسى مىناداي دەيدى ودان ءارى ج.اسانوۆ: «قاتارداعى تەكسەرىس جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانعا نەگىزدەردى دالەلدەۋ قاجەت. ءبىر ولقىلىق بولعان جاعدايدا پروكۋراتۋرا قابىلداماي تاستايدى. ال قىلمىستىق قۋدالاۋ ارەكەتتەرىن باستاۋ ءۇشىن ەشقانداي بوگەت جوق. كەز كەلگەن جەدەل قىزمەتكەر بايانات جازىپ, ونى سدتبت-گە تىركەيدى. ەشقانداي سانكتسيا, ەشقانداي كەلىسىم جوق. ەسەسىنە بيزنەس قول استىندا بولادى... بۇل فيكسالدارعا دا ءتيىمدى. تەكسەرۋلەردى بەلگىلەۋ ءراسىمىن ساقتاۋدىڭ ورنىنا ولار ءىس شەڭبەرىندە تاپسىرما الادى. بۇل جاعداي ولاردىڭ قىزمەتىن جەڭىلدەتەدى. تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن نەگىزدەردى ىزدەپ اۋرەگە ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, قاۋىپتەردى سارالاۋ جانە ت.ب. ءىس-شارالار ءبىراز ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. مۇمكىن وسىنىڭ بارلىعى سدتبت-دە جاپپاي تىركەۋگە يتەرمەلەيتىن شىعار؟ سونىمەن قاتار, جەكە بيزنەستى قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي ىستەر بويىنشا پروكۋروردىڭ رۇقساتىن الۋ كەرەك دەگەن پىكىر قالىپتاسقان.
بۇعان قوسا الاياقتىقتىق تا جەڭىل تىركەلەدى ەكەن. باسەكەلەستىڭ ءۇستىنەن شاعىم جازساڭىز – بۇل تازا ازاماتتىق داۋ بولعانىنا قاراماستان, ول بىردەن قىسپاققا الىنادى. ارينە, قىلمىستىق شوقپاردى پايدالانا وتىرىپ قارسىلاستى «جەڭۋ» وڭاي. ال ءوزىڭنىڭ اقتىعىڭدى دالەلدەپ شىعۋدى قاجەت ەتەتىن ازاماتتىق سوت – بۇل باسقا ماسەلە. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا باس پروكۋرور ەگەر دە جازباشا كەلىسىمشارتىڭ بار بولسا – سوتقا بار. ەگەر ول جەردە كريمينال ورىن العان دەپ تاپسا, سوت ءوزى جەكە قاۋلى شىعارىپ, سوندا عانا تەرگەۋ باستالادى دەيدى. «2011 جىلدان بەرى ءبىز قىلمىستاردى تىركەۋگە قاتاڭ قارايتىن بولدىق. سول ۋاقىتتان بەرى 40 پوليتسيا قىزمەتكەرى قىلمىستاردى جاسىرعانى ءۇشىن سوتتالعان. ەندىگى كەزەكتە كەلەسى ماسەلە تۋىنداپ وتىر, ول – اسىرەسە قىلمىستىق ىسكە كاسىپكەرلەردى تارتۋ كەزىندەگى نەگىزسىز تىركەۋلەر. دەمەك, تەك قىلمىستى جاسىرعانى ءۇشىن ەمەس, وسى ارەكەتتەر ءۇشىن دە جازالاۋ قاجەت».
سونىمەن تاعى ءبىر ماسەلە – جالعان كاسىپكەرلىك. راسىمەن دە, كوپتەگەن بيزنەسمەندەر جالعان كاسىپكەرلىكپەن بايلانىسىپ, بيۋدجەتكە ءىرى سومالار قارىز بولىپ قالعان. ەگەر 2010 جىلى وسىنداي 730 فاكتى انىقتالسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,5 ەسە ارتىق. زالال كولەمى 242 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ماسەلەن, تەك يلين دەگەننىڭ ۇيىمداسقان قىلمىستىق توبىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ونىڭ باقىلاۋىنداعى جالعان كاسىپورىندار بيۋدجەتكە 66 ملرد. كولەمىندە زالال كەلتىرگەن. ايعاقتاردىڭ ارقاسىندا 340 كونتراگەنت سالىق حابارلاندىرۋلارىن كۇتپەي, ءوز ەرىكتەرىمەن قازىناعا 9 ملرد. تولەدى.
سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ ءتاسىلدەرى وتە كوپ. ولاردىڭ قاتارىندا قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اۋىستىرۋ دا, بىركۇندىك فيرمالار ارقىلى كاپيتالدى شەتەلگە شىعارۋ دا بار. ناشاقورلار, جانى ناۋقاس ادامدار, پاناسىزدار جانە جاي عانا جاساندى تۇلعالار مەنشىك يەسى جانە جەتەكشى ەسەبىندە تىركەلگەن. ماسەلەن, «دۋۆايەر» جشس بۋحگالتەرياسىندا بارلىعى ءوز قالپىندا بولعان – شارتتار راسىمدەلگەن, تولەمدەر مەن جۇمىس اكتىلەرى دە بار. ال پروكۋراتۋرا تەرەڭنەن قازبالاپ قاراسا, وندا سەرىكتەس فيرمالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە, ارنايى تەحنيكا دا جوق ەكەن, ال باسشىلارىنىڭ بارلىعى سوتتالعان ماسكۇنەمدەر بولىپ شىققان.
تاعى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى سالىقشىلار كەي كەزدە شەكتەن شىعاتىنىن مويىندايدى, بىراق ەشتەڭەنى وزگەرتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى ەكەن. ال جوعارعى سوت ەڭ الدىمەن جالعان فيرمالاردى سالىق تولەۋدەن جالتارعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, سودان كەيىن عانا مۇنىڭ جالعان كاسىپكەرلىك پە, الدە جوق پا, وسىعان سوت كەزىندە باعا بەرۋدى ۇسىنادى. پىكىرلەردىڭ مۇنداي الۋاندىعى بۇل سۇراقتىڭ ەكى جاقتى ەكەنىن كورسەتەدى. وسى ورايدا ءتارتىپ ساقتاپ جۇرگەندەرگە ءتيىسپەي, بىراق الاياقتاردى جاي قالدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەپە-تەڭدىك تابۋ قاجەت سەكىلدى. ويتكەنى, مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ءمامىلەلەرىمىز زاڭدى, سەرىكتەستەرىمىز الاياق بولعانىنا ءبىزدىڭ كىنامىز جوق. ءمامىلەلەر مەن قۇجاتتاردىڭ جالعان ەكەنىن دالەلدەڭىز دە, جازالاي بەرىڭىز, دەيدى.
«ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتپەي, ارقايسىسىنىڭ كىناسىن دالەلدەمەي, بارلىعىن جاپپاي جازالاي بەرۋگە بولمايدى. ماسەلەن, «اتامەكەن» قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينالىسقان ميناكوۆتىڭ ءىسى بويىنشا ماسەلەنى دۇرىس قويىپ وتىر. ونى سوتتادى. 348 سەرىكتەسىنە 10 ملرد. قوسىمشا ساناپ بەردى. تەرگەۋ بارىسىندا 69, ال سوتتا نەبارى 8 ادامنان جاۋاپ الىندى. ولار مامىلەلەردىڭ شىنايىلىعىن راستاعان بولاتىن, الايدا ولاردىڭ پىكىرىن تىڭداماعان. 279 كاسىپورىن بۇل جاعداي تۋرالى حابارلاما العان كەزدە عانا ءبىلدى. وسىلايشا ولار اۆتوماتتى تۇردە قورعانۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ەگەر زالال كولەمى بەلگىلى بولماسا جانە ول وتەلمەگەن جاعدايدا پروكۋرورلارعا قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينالىسقاندارمەن پروتسەستىك مامىلە جاساۋعا تىيىم سالامىن. نە سەبەپتەن دەسەڭىزدەر, ويتكەنى ولار كەز كەلگەن كەلىسىمگە قول قويىپ, ايىپپۇل تولەپ قۇتىلىپ كەتەدى. ال قينالاتىن ولاردىڭ كونتراگەنتتەرى. دەسەك تە, ءاربىر ءۇشىنشى ءىس ىمىراعا كەلۋمەن اياقتالعان», دەپ اتاپ ءوتتى باس پروكۋرور.
كەلەسى باعىت – ازاماتتىق داۋلار. سوتقا جىل سايىن 1,5 ملن. جەكە جانە زاڭدى تۇلعادان 700 مىڭداي ارىز تۇسەدى ەكەن. ارقايسىسىنان «قالىڭ قالاي؟» دەپ سۇراساڭىز, «سوتتاسىپ جاتىرمىن» دەگەن جاۋاپتى ءجيى ەستيسىز. بۇل ماسەلەگە وراي ج.اسانوۆ: «ءبىز 2012 جىلدان بەرى «قىلمىستىق جانە ازاماتتىق پروتسەستە بىتىمگە كەلۋ» جوباسىن ىسكە قوسقان ەدىك. ونىڭ ناتيجەسى – جاڭا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس. بىتىمگە كەلۋ – سوتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرىنە اينالدى. ىمىراعا كەلۋ جولدارىن ىزدەۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى پايدا بولدى. سوندىقتان قىلمىستىق پروتسەستىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدەن بولەك, اپك-ءنى جەتىلدىرۋدىڭ دە ماڭىزى وتە زور. بۇل بيزنەستىڭ, ءاسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوز داۋلارىن شەشۋ كەزىندە ءىرى شىعىنعا ۇشىراماۋى ءۇشىن قاجەت. بۇعان ءبىزدىڭ «شاعىمسىز قوعام» اتتى جوبامىز سەپتىگىن تيگىزۋدە. ونىڭ ماقساتى – بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى شەشۋ كەزىندە سوتقا جۇگىنۋگە ماجبۇرلەيتىن سەبەپتەردى جويۋ», دەيدى.
سونىمەن بۇل ساراپتامامىزدى دا قورىتىندىلاي كەلگەندە ونسىز دا تەكسەرۋشىلەر كوپ ەكەن, وعان قوسا پروكۋراتۋرا دا نە سەبەپتى بيزنەسكە تەكسەرۋ جۇرگىزەدى دەپ سۇرايتىنداردىڭ دا دەنى كاسىپكەرلەر ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ويتكەنى, پروكۋرورلار مىنا ماسەلەلەر بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ سانايدى: مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءجونىندەگى ساياساتىنا سايكەستىگى; بيزنەس ءجۇرگىزۋگە بوگەتتەردىڭ بولۋى; جەمقورلىق قىلمىستار جاعدايى; ماقساتتىڭ ماڭىزدىلىعى, تيىمدىلىگى, سوعان ءسايكەستىگى جانە نەگىزدىلىگى. بىراق بۇعان ءالى ەشكىم شىنداپ كىرىسكەن ەمەس. كاسىپكەرلەر تەورەتيكتەرگە قاراعاندا قۇقىق اياسىنداعى ءالسىز تۇستاردى جاقسى بىلەتىنى انىق.
بۇعان باس پروكۋرور: «بىردەن ايتىپ كەتەيىن, پروكۋراتۋرادا بيزنەستى تەكسەرۋ جوسپارلارى جوق, بولۋى ءمۇمكىن دە ەمەس. باقىلاۋشىلار ونسىز دا جەتكىلىكتى. بىراق كەيبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ ارالاسۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. اسىرەسە, باقىلاۋشىلار ارەكەتسىز وتىرعان جاعدايدا. ويتكەنى, ارەكەتسىزدىك سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن. ءماسەلەن, شقو-دا بالىق ينسپەكتسياسى كوكسەركە بالىعىن تاسىپ شىعارۋعا رۇقساتتى وڭعا دا, سولعا دا تاراتا بەرگەن. پروكۋرورلار 26 مىڭ توننا بالىقتى ەكسپورتتاۋدىڭ جاسىرىن سىزباسىنىڭ بەتىن اشتى. ەكولوگيا زالالى – 4 ملرد. 114 ءىس قوزعالىپ, 45 تۇلعا سوتتالدى, سونىڭ ءىشىندە بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ بارلىق باسشىلىعى دا بار. ءبىزدىڭ قانداي جاعدايدا بيزنەستى تەكسەرۋىمىز قاجەت ەكەنىنىڭ بارلىعىن زاڭدا كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. تەرىس پايدالانۋشىلىق بولماۋ ءۇشىن, تەكسەرۋلەر وبلىس پروكۋرورىنىڭ جەكە شەشىمىمەن جۇرگىزىلەدى, وعان دەربەس جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى», دەيدى.
وسى ارادا جالپى پروكۋراتۋرا قاداعالاۋ شارالارى ارقىلى كوپشىلىكتىڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسۋىنا ىقپال ەتە الا ما دەگەن سۇراق تا كوكەيگە تىرەلەتىنى راس. ويتكەنى, جۇمىسپەن قامتۋ مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ باستى مىندەتى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلاماسىندا وسىعان ەرەكشە نازار اۋدارعان بولاتىن. «بۇل جەردە اۋىلدىق جەرلەرگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. بىزدە 7 مىڭعا جۋىق اۋىل بار. وندا 40 پايىزدان استام قازاقستاندىق ءومىر سۇرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلعا بارىپ جۇمىس ورىندارىن اشاتىندار از. ال ول جاقتاعى ادامداردىڭ كوپ بولىگى قانداي كاسىپپەن اينالىساتىنىن بىلمەي ءجۇر. اكىمدەردىڭ اپپاراتىندا بيزنەس-باعىت بەرىپ, قارجىلاي جانە قارجىلاي ەمەس قولداۋ كورسەتە الاتىن, ولاردىڭ قىر-سىرى مەن وڭاي ەسەپتەرى كورسەتىلگەن بيزنەس تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمىن بەرە الاتىن ادام جوق. ەگەر ءار اۋىل اكىمىن وسىنداي اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتسەك, ولارعا تۇرعىنداردى بيزنەسكە تارتۋدى ۇيرەتسەك جانە ونىڭ جۇمىسىن جاعدايى جاقسى وتباسىلار سانى ارقىلى باعالايتىن بولساق, بۇل جاپپاي بيزنەس ىنتاسىن تۋدىرۋى مۇمكىن ەدى», دەيدى ج.اسانوۆ.
ءيا, بۇل ءتيىمدى ءادىس ەكەنى داۋسىز. ونى پروكۋراتۋرا قولداۋعا دا دايىن ەكەن. نەگە؟ سەبەبى, بۇل ەلىمىزدەگى كريمينوگەندىك جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. قىلمىستاردىڭ 84 پايىزىن جۇمىسسىز ادامدار جاساعان. اقتوبەلىك تەرروريستەر دە جۇمىسسىزدار قاتارىندا بولعان. بىزدە جۇمىسسىزدىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى جۇمىس ورىندارىنىڭ بولماۋى ەمەس. وعان ساندار دالەل. وتكەن جىلى بىزگە تابىس تابۋ ماقساتىمەن ميلليونعا جۋىق قىرعىزستان جانە وزبەكستان ازاماتى كەلگەن. ولار ءوز وتانىنا بانك ارقىلى 100 ملرد. تەڭگە اۋدارعان. قولما-قول اقشالاي قانشا قارجى كەتىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. الايدا, بىزدە جارتى ميلليون جۇمىسسىز بار. دەمەك, قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – جۇمىس ورىندارى. ولاردى قالىپتاستىراتىن كىم؟ ارينە, بيزنەس. سوندىقتان ءبىز ءبارىمىز بىرىگىپ جۇمىسپەن قامتۋ جانە تۇرعىنداردىڭ تابىسىنىڭ ءوسۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
ەكونوميكاسى وزىق قوعامنىڭ وزەگى – كاسىپكەرلىك. ول دامىسا مەملەكەتتىڭ قۋاتى ارتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارادى. ال ءار مەملەكەتتىڭ قۋاتىن نارىق تالابى بيلەپ تۇرعان شاقتا بار الەم شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە ابدەن دەن قويعالى قاشان. سوعان وراي بىزدە دە ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قاجەت دەپ ايتىلعالى كوپ بولدى. ويتكەنى, كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىندار بىزدە بارشىلىق, ءتىپتى سانىنان شاتىسۋعا بولاتىنداي ەكەن. بىراق سول كاسىپكەرلىكتىڭ دامىماۋىندا نە سىر جاتقانىن ەشكىم جارىتىپ ايتا المايدى. مىقتى بولامىن دەگەن ءاربىر مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋى ءتيىس دەپ ەلباسىمىز دا قايتا-قايتا ايتىپ كەلەدى. كاسىپكەرلىك كۇشتى بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ەگەمەندىگىمىز عۇمىرلى بولاتىنى ءسوزسىز. الايدا, مەملەكەتىمىزدىڭ مىقتى بولۋىنا, حالقىمىزدىڭ كورىنبەس ارمان قاناتىندا ەمەس, ناقتى مولشىلىق پەن توقشىلىقتىڭ قۇشاعىندا قانات جايۋىنا جول قاشان اشىلاتىنى بەلگىسىز. نەلىكتەن؟ نە كەدەرگى؟
ولاي ىستەۋ كەرەك, بىلاي ەتۋ كەرەك دەپ كاسىپكەرلىكتىڭ ادىمىن ارتتىرۋ باعىتىندا نەبىر ەكونوميكا ماماندارى دا ايتىپ كەلەدى. بىراق ارمان – ارمان عانا بولىپ قالاتىن ءتۇرى بار. سوندا نە ىستەگەن ءجون؟ مىنە, ءبىز دە وسى باعىتتا نە ءىستەۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالعاندى دۇرىس دەپ تاپتىق. ارينە, بيزنەستى قولداۋ تەك ەكونوميكالىق بلوكتاعى قۇرىلىمداردىڭ جۇگى ەمەس. ول بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, سونىڭ ءىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا ءمىندەتى. مىنە, وسىدان بارىپ جارىتىپ ايتىلماي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ توبەسى كورىنەدى. ول – قىلمىس.
وسى ارادا وتكەندە عانا «كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى پروكۋراتۋرا قاداعالاۋى» تاقىرىبىنداعى فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ: «نەگە دەسەڭىزدەر, قىلمىس جاساعانداردىڭ 84 پايىزى – جۇمىسى جوق ازاماتتار. سوندىقتان قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى جولى – حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, اسىرەسە بيزنەسكە تارتۋ», دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى. ال بىراق بىرقاتار جاندار كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا پروكۋراتۋرا قانداي ۇلەس قوسادى دەپ كۇمىلجيتىنى تاعى راس. وسى ءبىر قاتقان كۇدىكتى سەيىلتۋ ءۇشىن باس پروكۋرور ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ءۇش سۇراق بويىنشا وزدەرىنىڭ جاۋابىن جاريا ەتتى. ول سونشالىقتى ماڭىزدى بولا قوياتىنداي قانداي وزەكتى ماسەلە دەيسىز عوي. ونى دا جاسىرمايىق. جاقىپ اسانوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, ونىڭ ءبىرىنشىسى – تەكسەرۋلەردى ءتىركەۋ ينستيتۋتى كانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس جاساپ جاتىر دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ. ەكىنشىسى – بيزنەستى پروكۋرورلىق قورعاۋدىڭ ءمانى نەدە جانە كەيدە پروكۋرورلاردىڭ وزدەرى كاسىپكەرلەردى نەگە تەكسەرەدى؟ ءۇشىنشى سۇراق – قاداعالاۋ شارالارى ارقىلى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسۋىنا ىقپال ەتۋگە بولا ما؟ كوردىڭىز بە, ءۇش ماسەلە دە وتە ماڭىزدى.
سوندىقتان باس پروكۋرور وسىلاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالدى. ءيا, سونىمەن, تەكسەرۋلەردى تىركەۋ ينستيتۋتى نە تىندىردى؟ مۇنى تارقاتىپ شىعۋ ءۇشىن, الدىمەن, 90-شى جىلداردى ەسكە الايىق. وداقتىڭ كۇيرەۋى. قۇردىمعا كەتكەن ەكونوميكا. جۇمىسسىزدىق پەن ينفلياتسيا. دەسەك تە, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى دا بولدى – تابىس تابۋ ماقساتى العا قويىلدى. كوبى تومەننەن باستادى. بىراق, ولاردىڭ باستامالارى تەكسەرىستەردەن باس كوتەرمەدى. كەز كەلگەنى قالاعان ۋاقىتىندا كىمدى بولسا دا تەكسەرەتىن. وسىلايشا كاسىپكەرلەر ەكى جاقتان قىسىمعا ءتۇستى: ءبىر جاعىنان – مەملەكەتتىك ورگاندار, ال ەكىنشى جاعىنان – رەكەت. مۇنداي جاعدايدا حالىقتىڭ نارازىلىعى تۋىندامايدى دەيسىز بە؟ بيلىك قايدا قاراپ وتىر دەيدى عوي.
وسىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە قاداعالاۋىمەن قىلمىستى اۋىزدىقتاپ, نارىق زاڭدارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بيزنەس نىعايا باستادى. الايدا, جاپپاي تەكسەرىستەر ءالى دە جالعاسىپ جاتتى. ناقتى جۇيە بولمادى. مۇنىڭ ءبارى بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەپ وتىردى. 1999-شى جىلى تەكسەرىستەردى مىندەتتى تىركەۋدى ەنگىزگەن سوڭ جاعداي وزگەرە باستادى. سوڭعى 5 جىل ىشىندە عانا ولاردىڭ سانى 4 ەسەگە ازايىپ, ايىنا 30 مىڭنان 7 مىڭعا دەيىن ءتۇستى. ەگەر دە بۇرىن ءاربىر ەكىنشى ادامعا تەكسەرۋ ءجۇرگىزگەن بولسا, ەندى جۇزدەن ۇشەۋى عانا تەكسەرىلەتىن بولدى.
بىراق بيزنەسكە جاسالاتىن قىسىم ءالى دە باسىلار ەمەس. نەگە؟ ماسەلەن, ليحاچەۆا دەگەن ازاماتشا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ءدارى-دارمەك وندىرەتىن مەكەمە اشادى. سول-اق ەكەن فارماتسەۆتيكالىق تەكسەرىس ديرەكتورى وعان بوگەت جاساۋدى كوزدەيدى. سەبەبى – شەنەۋنىكتە دە ءدال وسىنداي بيزنەس بولعان, سوسىن قارسىلاسىن جولدان تايدىرۋ كەرەك. ول شاعىمداردى قولدان جاساپ, ءوزى تەكسەرىپ, جارتى ميلليون كولەمىندە ايىپپۇل سالادى. پروكۋرورلار ونىڭ ارەكەتىن توقتاتىپ, سوتتالۋىنا قول جەتكىزگەن. مىنە, كوردىڭىز بە, نارازىلىقتى بيلىكتىڭ ساياساتى ەمەس, جەرگىلىكتى جەردەگى ناق وسىنداي ارەكەتتەر تۋدىرادى! سوندىقتان دا تەكسەرىستەرگە قاتىستى ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرگەن اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن باس پروكۋرور ءبىلىپ ايتادى.
«ءبىز 2015-ءشى جىلى قاۋىپ-قاتەردى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. ونىڭ ءمانى – جاپپاي ءبارىن ەمەس, تەك جوعارى قاۋىپ-قاتەر توبىنا جاتاتىنداردى تەكسەرۋىندە. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل جۇيەنى «تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» دەپ اتالاتىن ءبىزدىڭ جاڭا سەرۆيسپەن بىرىكتىرەتىن بولامىز. ەندى كىمنىڭ قايدا ءتارتىپ بۇزعانى تۋرالى ءبىر-اق ساتتە بىلۋگە بولادى. تەكسەرىس جاسايتىن قىزمەتكەر سول جاققا بارادى. ءتارتىپ بۇزۋشىلىق تۋرالى بارلىق اقپارات تەكسەرىس كارتاسىندا جاريالانادى. كەز كەلگەن ادام سايتقا كىرىپ, ءوزىنە قاجەتتى مالىمەتتەردى الاتىن بولادى. ءجيى ءتارتىپ بۇزاتىندار ءتۇبىندە ءوز كليەنتتەرىنەن ايىرىلادى», دەيدى ج.اسانوۆ.
ودان ءارى ول ەكىنشى قادامعا توقتالدى. ول – ەلەكتروندى تىركەۋ. بۇل تەكسەرۋشىگە دە, جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتەرگە دە تەكسەرۋلەردىڭ ساتىسىن ونلاين باقىلاۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ءۇشىنشى قادام بويىنشا, كاسىپكەر service.pravstat.kz سايتى ارقىلى, 115 Call-ورتالىعى نەمەسە تەلەفون ارقىلى وزىنە جۇرگىزىلىپ جاتقان تەكسەرىستىڭ قانشالىقتى زاڭدى ەكەنىن كورە الادى. وعان 3 جىل ىشىندە مىڭنان استام بيزنەس سۋبەكتىلەرى حابارلاسقان. وسىلايشا ءاربىر ءۇشىنشى ادامعا كومەك بەرىلىپ, 400-گە جۋىق لاۋازىمدى تۇلعا جازالاندى. ءماسەلەن, تاراز قالاسىندا «ازيمۋت» جشس-ءنىڭ جالعىز تابىس كوزىنە قاماق سالىندى. بيزنەس تۇرىپ قالدى. 15 جۇمىسكەر قىسقارتىلدى. بىراق پروكۋراتۋرا كەلىپ ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە توقتاۋ سالدى.
بىلە بىلسەك, بيزنەستىڭ مەملەكەتتىك ايلا-امالمەن ءجيى ۇشىراساتىن سالاسى – قىلمىستىق پروتسەسس. ءدال وسىندا كۇش-قۇرىلىمدارى تاراپىنان قىسىم كورسەتۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, وقو-دا ءبىر جارىم جىل بويى «ياسسى» ماقتا كومپانياسىنا قارسى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزىلگەن بولاتىن. وسى ۋاقىت ىشىندە شيكىزاتتى دايىنداۋ 6 ەسەگە, ال اينالىم 4 ەسەگە ءتۇستى. 104 ادام جۇمىسسىز قالدى. قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, ەڭ سوڭىندا ءىس توقتاتىلدى. تەك ىرىكتەپ تەكسەرۋ كەزىندە قىلمىستىڭ شەڭبەرىنە ءتۇسكەن 80 كاسىپورىننىڭ 33-ءى جابىلىپ قالعانى بەلگىلى بولدى. 800 جۇمىس ورنى قىسقارتىلعان.
سوندىقتان وسىنداي جاعدايدا ءۇش ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلۋى قاجەت ەكەن. «ءبىرىنشىسى – بۇل حابارلامالاردى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە (سدتبت) تىركەگەن ۋاقىتتا بىردەن تەرگەۋگە الۋدى باستاۋ, شوتتارعا تىيىم سالۋ, ءتىنتۋ جانە الۋ. بۇل جاعداي كەزىندە كاسىپكەردىڭ كىنالى الدە كىناسىز ەكەندىگى ءالى بەلگىسىز. سوندىقتان دا بيزنەستى سىرتقى قىسىمنان قۇتقارادى دەگەن ماقساتپەن تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرىستى قايتارۋدى سۇرايدى. بىراق بۇل جەردە مىنانى ءتۇسىنىپ العان ابزال: سدتبت ايقىن قىلمىستاردى اۋرە-سارساڭعا سالماي, دەر كەزىندە تەرگەپ-تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى ەنگىزىلدى. مىسالى, ادام ءولتىرۋ, ۇرلىق, قاراقشىلىق. بۇل تەرگەۋ قارقىنى باسەڭدەپ جۇرگىزىلۋ سەبەبىنەن دالەلدەردىڭ, م ۇلىكتىڭ جوعالۋىنىڭ جانە قىلمىسكەردىڭ قاشىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەت. وسىنداي جاعداي «ازبۋكا جيليامەن» بولعان ەدى. تايجانوۆ 3 مىڭ سالىمشىنى الداپ, قاشىپ كەتكەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, كەي جاعدايلاردا تەرگەۋ امالدارىن باستاۋ ءۇشىن ءبىر عانا حابارلاما جەتكىلىكسىز بولىپ, ناقتى نەگىزدەمەلەردىڭ قاجەتتىگى بايقالادى. اۋديت, تەكسەرىس, ەسەپ بولماعان جاعدايدا باعا بەرۋ قيىندىعى تۋىندايدى. مۇنداي جاعدايلاردا قپك سدتبت-دە حابارلامالاردى تىركەمەي, ولاردى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانعا جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق, بۇل ءتارتىپ جاپپاي بۇزىلۋدا. 2015 جىلى ەكونوميكا سالاسىنداعى ءار ءتورتىنشى ءىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى توقتاتىلدى. بۇل سانداردى قايتا تەكسەرىستەن وتكىزگەن دۇرىس. ورتاشا العاندا ارقايسىسى 3 ايعا جۋىق تەرگەلسە دە, ولاردا كوپتەگەن بۇزۋشىلىقتار ورىن العان. قانشاماسى توقتاتىلعان, ال نەگىزىندە قانشا كاسىپكەر «قارماققا ءىلىنىپ تۇر»؟ بيىل 6 مىڭعا جۋىق حابارلاما سدتبت-گە جىبەرىلگەن, ولار بويىنشا تەرگەۋ مەن جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلعان», دەيدى باس پروكۋرور.
مۇنداي جاعداي قالىپتاسقان كەزدە نە ىستەۋ قاجەت؟ كاسىپكەرلەر بىلەتىندەي, اقپاراتتاردى تىركەۋ كىتابى دەگەن بار. بارلىق حابارلامالار سوعان ەنگىزىلەدى. حابارلاما تۇسكەن كەزدە جەدەل قىزمەتكەرگە 3 تاۋلىك بەرىلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ول كەلگەن حابارلاماعا قاتىستى قانداي ارەكەت قابىلدايتىنىن شەشۋى قاجەت. وعان 3 ءتۇرلى ارەكەت جاساۋعا تاڭداۋ بەرىلگەن. ەگەر قىلمىس بەلگىلەرى بولماسا جانە قوسىمشا تەكسەرۋ قاجەت بولماعان جاعدايدا, حابارلاما ءتىزىمنەن شىعارىلادى جانە ەشقانداي ارەكەت قاجەت ەتىلمەيدى. ەگەر دە قىلمىس ايقىن بولىپ تۇرسا, مىسالى سالىق اكتىسى بولسا, وندا سدتبت-گە مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ قاجەت ەكەن.
ال ەگەر كۇمان پايدا بولىپ, تەكسەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداسا, حابارلاما سدتبت-دە تىركەلمەي, ۋاكىلەتتى ورگانعا قىلمىستىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى. بىراق بۇل جاعدايدا ءبىر سۇراق تۋىندايدى: ۋاكىلەتتى ورگان ءارى قاراي قانداي شارالار قابىلدايدى؟ ول تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگى بار-جوعى تۋرالى شەشىمدى ءوزى قابىلدايدى. بۇل ەش جەردە رەتتەلمەگەن. قىلمىس بەلگىلەرىن انىقتاعان جاعدايدا تەرگەۋگە جىبەرەدى. الايدا, ول تەكسەرىس جۇرگىزبەۋى دە مۇمكىن. بۇل جاعدايدا قىلمىستى جاسىرۋ قاۋپى بار دەگەن ءسوز. كەي جاعدايدا سدتبت-ءنى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ ءجۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالانادى ەكەن. دەمەك تەرگەۋ ورگاندارى ەگەر وندا قىلمىستىق ارەكەتتەر ورىن العانىن نەگىزدەيتىن سالىق اكتىسى بولماسا, بيزنەستى قازبالاۋدان اۋلاق بولۋى قاجەت.
جالپى قالىپتاسقان جاعدايدىڭ كورىنىسى مىناداي دەيدى ودان ءارى ج.اسانوۆ: «قاتارداعى تەكسەرىس جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانعا نەگىزدەردى دالەلدەۋ قاجەت. ءبىر ولقىلىق بولعان جاعدايدا پروكۋراتۋرا قابىلداماي تاستايدى. ال قىلمىستىق قۋدالاۋ ارەكەتتەرىن باستاۋ ءۇشىن ەشقانداي بوگەت جوق. كەز كەلگەن جەدەل قىزمەتكەر بايانات جازىپ, ونى سدتبت-گە تىركەيدى. ەشقانداي سانكتسيا, ەشقانداي كەلىسىم جوق. ەسەسىنە بيزنەس قول استىندا بولادى... بۇل فيكسالدارعا دا ءتيىمدى. تەكسەرۋلەردى بەلگىلەۋ ءراسىمىن ساقتاۋدىڭ ورنىنا ولار ءىس شەڭبەرىندە تاپسىرما الادى. بۇل جاعداي ولاردىڭ قىزمەتىن جەڭىلدەتەدى. تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن نەگىزدەردى ىزدەپ اۋرەگە ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, قاۋىپتەردى سارالاۋ جانە ت.ب. ءىس-شارالار ءبىراز ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. مۇمكىن وسىنىڭ بارلىعى سدتبت-دە جاپپاي تىركەۋگە يتەرمەلەيتىن شىعار؟ سونىمەن قاتار, جەكە بيزنەستى قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي ىستەر بويىنشا پروكۋروردىڭ رۇقساتىن الۋ كەرەك دەگەن پىكىر قالىپتاسقان.
بۇعان قوسا الاياقتىقتىق تا جەڭىل تىركەلەدى ەكەن. باسەكەلەستىڭ ءۇستىنەن شاعىم جازساڭىز – بۇل تازا ازاماتتىق داۋ بولعانىنا قاراماستان, ول بىردەن قىسپاققا الىنادى. ارينە, قىلمىستىق شوقپاردى پايدالانا وتىرىپ قارسىلاستى «جەڭۋ» وڭاي. ال ءوزىڭنىڭ اقتىعىڭدى دالەلدەپ شىعۋدى قاجەت ەتەتىن ازاماتتىق سوت – بۇل باسقا ماسەلە. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا باس پروكۋرور ەگەر دە جازباشا كەلىسىمشارتىڭ بار بولسا – سوتقا بار. ەگەر ول جەردە كريمينال ورىن العان دەپ تاپسا, سوت ءوزى جەكە قاۋلى شىعارىپ, سوندا عانا تەرگەۋ باستالادى دەيدى. «2011 جىلدان بەرى ءبىز قىلمىستاردى تىركەۋگە قاتاڭ قارايتىن بولدىق. سول ۋاقىتتان بەرى 40 پوليتسيا قىزمەتكەرى قىلمىستاردى جاسىرعانى ءۇشىن سوتتالعان. ەندىگى كەزەكتە كەلەسى ماسەلە تۋىنداپ وتىر, ول – اسىرەسە قىلمىستىق ىسكە كاسىپكەرلەردى تارتۋ كەزىندەگى نەگىزسىز تىركەۋلەر. دەمەك, تەك قىلمىستى جاسىرعانى ءۇشىن ەمەس, وسى ارەكەتتەر ءۇشىن دە جازالاۋ قاجەت».
سونىمەن تاعى ءبىر ماسەلە – جالعان كاسىپكەرلىك. راسىمەن دە, كوپتەگەن بيزنەسمەندەر جالعان كاسىپكەرلىكپەن بايلانىسىپ, بيۋدجەتكە ءىرى سومالار قارىز بولىپ قالعان. ەگەر 2010 جىلى وسىنداي 730 فاكتى انىقتالسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,5 ەسە ارتىق. زالال كولەمى 242 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ماسەلەن, تەك يلين دەگەننىڭ ۇيىمداسقان قىلمىستىق توبىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ونىڭ باقىلاۋىنداعى جالعان كاسىپورىندار بيۋدجەتكە 66 ملرد. كولەمىندە زالال كەلتىرگەن. ايعاقتاردىڭ ارقاسىندا 340 كونتراگەنت سالىق حابارلاندىرۋلارىن كۇتپەي, ءوز ەرىكتەرىمەن قازىناعا 9 ملرد. تولەدى.
سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ ءتاسىلدەرى وتە كوپ. ولاردىڭ قاتارىندا قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اۋىستىرۋ دا, بىركۇندىك فيرمالار ارقىلى كاپيتالدى شەتەلگە شىعارۋ دا بار. ناشاقورلار, جانى ناۋقاس ادامدار, پاناسىزدار جانە جاي عانا جاساندى تۇلعالار مەنشىك يەسى جانە جەتەكشى ەسەبىندە تىركەلگەن. ماسەلەن, «دۋۆايەر» جشس بۋحگالتەرياسىندا بارلىعى ءوز قالپىندا بولعان – شارتتار راسىمدەلگەن, تولەمدەر مەن جۇمىس اكتىلەرى دە بار. ال پروكۋراتۋرا تەرەڭنەن قازبالاپ قاراسا, وندا سەرىكتەس فيرمالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە, ارنايى تەحنيكا دا جوق ەكەن, ال باسشىلارىنىڭ بارلىعى سوتتالعان ماسكۇنەمدەر بولىپ شىققان.
تاعى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى سالىقشىلار كەي كەزدە شەكتەن شىعاتىنىن مويىندايدى, بىراق ەشتەڭەنى وزگەرتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى ەكەن. ال جوعارعى سوت ەڭ الدىمەن جالعان فيرمالاردى سالىق تولەۋدەن جالتارعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, سودان كەيىن عانا مۇنىڭ جالعان كاسىپكەرلىك پە, الدە جوق پا, وسىعان سوت كەزىندە باعا بەرۋدى ۇسىنادى. پىكىرلەردىڭ مۇنداي الۋاندىعى بۇل سۇراقتىڭ ەكى جاقتى ەكەنىن كورسەتەدى. وسى ورايدا ءتارتىپ ساقتاپ جۇرگەندەرگە ءتيىسپەي, بىراق الاياقتاردى جاي قالدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەپە-تەڭدىك تابۋ قاجەت سەكىلدى. ويتكەنى, مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ءمامىلەلەرىمىز زاڭدى, سەرىكتەستەرىمىز الاياق بولعانىنا ءبىزدىڭ كىنامىز جوق. ءمامىلەلەر مەن قۇجاتتاردىڭ جالعان ەكەنىن دالەلدەڭىز دە, جازالاي بەرىڭىز, دەيدى.
«ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتپەي, ارقايسىسىنىڭ كىناسىن دالەلدەمەي, بارلىعىن جاپپاي جازالاي بەرۋگە بولمايدى. ماسەلەن, «اتامەكەن» قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينالىسقان ميناكوۆتىڭ ءىسى بويىنشا ماسەلەنى دۇرىس قويىپ وتىر. ونى سوتتادى. 348 سەرىكتەسىنە 10 ملرد. قوسىمشا ساناپ بەردى. تەرگەۋ بارىسىندا 69, ال سوتتا نەبارى 8 ادامنان جاۋاپ الىندى. ولار مامىلەلەردىڭ شىنايىلىعىن راستاعان بولاتىن, الايدا ولاردىڭ پىكىرىن تىڭداماعان. 279 كاسىپورىن بۇل جاعداي تۋرالى حابارلاما العان كەزدە عانا ءبىلدى. وسىلايشا ولار اۆتوماتتى تۇردە قورعانۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ەگەر زالال كولەمى بەلگىلى بولماسا جانە ول وتەلمەگەن جاعدايدا پروكۋرورلارعا قاراجاتتى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينالىسقاندارمەن پروتسەستىك مامىلە جاساۋعا تىيىم سالامىن. نە سەبەپتەن دەسەڭىزدەر, ويتكەنى ولار كەز كەلگەن كەلىسىمگە قول قويىپ, ايىپپۇل تولەپ قۇتىلىپ كەتەدى. ال قينالاتىن ولاردىڭ كونتراگەنتتەرى. دەسەك تە, ءاربىر ءۇشىنشى ءىس ىمىراعا كەلۋمەن اياقتالعان», دەپ اتاپ ءوتتى باس پروكۋرور.
كەلەسى باعىت – ازاماتتىق داۋلار. سوتقا جىل سايىن 1,5 ملن. جەكە جانە زاڭدى تۇلعادان 700 مىڭداي ارىز تۇسەدى ەكەن. ارقايسىسىنان «قالىڭ قالاي؟» دەپ سۇراساڭىز, «سوتتاسىپ جاتىرمىن» دەگەن جاۋاپتى ءجيى ەستيسىز. بۇل ماسەلەگە وراي ج.اسانوۆ: «ءبىز 2012 جىلدان بەرى «قىلمىستىق جانە ازاماتتىق پروتسەستە بىتىمگە كەلۋ» جوباسىن ىسكە قوسقان ەدىك. ونىڭ ناتيجەسى – جاڭا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس. بىتىمگە كەلۋ – سوتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرىنە اينالدى. ىمىراعا كەلۋ جولدارىن ىزدەۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى پايدا بولدى. سوندىقتان قىلمىستىق پروتسەستىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدەن بولەك, اپك-ءنى جەتىلدىرۋدىڭ دە ماڭىزى وتە زور. بۇل بيزنەستىڭ, ءاسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوز داۋلارىن شەشۋ كەزىندە ءىرى شىعىنعا ۇشىراماۋى ءۇشىن قاجەت. بۇعان ءبىزدىڭ «شاعىمسىز قوعام» اتتى جوبامىز سەپتىگىن تيگىزۋدە. ونىڭ ماقساتى – بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى شەشۋ كەزىندە سوتقا جۇگىنۋگە ماجبۇرلەيتىن سەبەپتەردى جويۋ», دەيدى.
سونىمەن بۇل ساراپتامامىزدى دا قورىتىندىلاي كەلگەندە ونسىز دا تەكسەرۋشىلەر كوپ ەكەن, وعان قوسا پروكۋراتۋرا دا نە سەبەپتى بيزنەسكە تەكسەرۋ جۇرگىزەدى دەپ سۇرايتىنداردىڭ دا دەنى كاسىپكەرلەر ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ويتكەنى, پروكۋرورلار مىنا ماسەلەلەر بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ سانايدى: مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءجونىندەگى ساياساتىنا سايكەستىگى; بيزنەس ءجۇرگىزۋگە بوگەتتەردىڭ بولۋى; جەمقورلىق قىلمىستار جاعدايى; ماقساتتىڭ ماڭىزدىلىعى, تيىمدىلىگى, سوعان ءسايكەستىگى جانە نەگىزدىلىگى. بىراق بۇعان ءالى ەشكىم شىنداپ كىرىسكەن ەمەس. كاسىپكەرلەر تەورەتيكتەرگە قاراعاندا قۇقىق اياسىنداعى ءالسىز تۇستاردى جاقسى بىلەتىنى انىق.
بۇعان باس پروكۋرور: «بىردەن ايتىپ كەتەيىن, پروكۋراتۋرادا بيزنەستى تەكسەرۋ جوسپارلارى جوق, بولۋى ءمۇمكىن دە ەمەس. باقىلاۋشىلار ونسىز دا جەتكىلىكتى. بىراق كەيبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ ارالاسۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. اسىرەسە, باقىلاۋشىلار ارەكەتسىز وتىرعان جاعدايدا. ويتكەنى, ارەكەتسىزدىك سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن. ءماسەلەن, شقو-دا بالىق ينسپەكتسياسى كوكسەركە بالىعىن تاسىپ شىعارۋعا رۇقساتتى وڭعا دا, سولعا دا تاراتا بەرگەن. پروكۋرورلار 26 مىڭ توننا بالىقتى ەكسپورتتاۋدىڭ جاسىرىن سىزباسىنىڭ بەتىن اشتى. ەكولوگيا زالالى – 4 ملرد. 114 ءىس قوزعالىپ, 45 تۇلعا سوتتالدى, سونىڭ ءىشىندە بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ بارلىق باسشىلىعى دا بار. ءبىزدىڭ قانداي جاعدايدا بيزنەستى تەكسەرۋىمىز قاجەت ەكەنىنىڭ بارلىعىن زاڭدا كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. تەرىس پايدالانۋشىلىق بولماۋ ءۇشىن, تەكسەرۋلەر وبلىس پروكۋرورىنىڭ جەكە شەشىمىمەن جۇرگىزىلەدى, وعان دەربەس جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى», دەيدى.
وسى ارادا جالپى پروكۋراتۋرا قاداعالاۋ شارالارى ارقىلى كوپشىلىكتىڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسۋىنا ىقپال ەتە الا ما دەگەن سۇراق تا كوكەيگە تىرەلەتىنى راس. ويتكەنى, جۇمىسپەن قامتۋ مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ باستى مىندەتى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلاماسىندا وسىعان ەرەكشە نازار اۋدارعان بولاتىن. «بۇل جەردە اۋىلدىق جەرلەرگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. بىزدە 7 مىڭعا جۋىق اۋىل بار. وندا 40 پايىزدان استام قازاقستاندىق ءومىر سۇرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلعا بارىپ جۇمىس ورىندارىن اشاتىندار از. ال ول جاقتاعى ادامداردىڭ كوپ بولىگى قانداي كاسىپپەن اينالىساتىنىن بىلمەي ءجۇر. اكىمدەردىڭ اپپاراتىندا بيزنەس-باعىت بەرىپ, قارجىلاي جانە قارجىلاي ەمەس قولداۋ كورسەتە الاتىن, ولاردىڭ قىر-سىرى مەن وڭاي ەسەپتەرى كورسەتىلگەن بيزنەس تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمىن بەرە الاتىن ادام جوق. ەگەر ءار اۋىل اكىمىن وسىنداي اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتسەك, ولارعا تۇرعىنداردى بيزنەسكە تارتۋدى ۇيرەتسەك جانە ونىڭ جۇمىسىن جاعدايى جاقسى وتباسىلار سانى ارقىلى باعالايتىن بولساق, بۇل جاپپاي بيزنەس ىنتاسىن تۋدىرۋى مۇمكىن ەدى», دەيدى ج.اسانوۆ.
ءيا, بۇل ءتيىمدى ءادىس ەكەنى داۋسىز. ونى پروكۋراتۋرا قولداۋعا دا دايىن ەكەن. نەگە؟ سەبەبى, بۇل ەلىمىزدەگى كريمينوگەندىك جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. قىلمىستاردىڭ 84 پايىزىن جۇمىسسىز ادامدار جاساعان. اقتوبەلىك تەرروريستەر دە جۇمىسسىزدار قاتارىندا بولعان. بىزدە جۇمىسسىزدىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى جۇمىس ورىندارىنىڭ بولماۋى ەمەس. وعان ساندار دالەل. وتكەن جىلى بىزگە تابىس تابۋ ماقساتىمەن ميلليونعا جۋىق قىرعىزستان جانە وزبەكستان ازاماتى كەلگەن. ولار ءوز وتانىنا بانك ارقىلى 100 ملرد. تەڭگە اۋدارعان. قولما-قول اقشالاي قانشا قارجى كەتىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. الايدا, بىزدە جارتى ميلليون جۇمىسسىز بار. دەمەك, قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – جۇمىس ورىندارى. ولاردى قالىپتاستىراتىن كىم؟ ارينە, بيزنەس. سوندىقتان ءبىز ءبارىمىز بىرىگىپ جۇمىسپەن قامتۋ جانە تۇرعىنداردىڭ تابىسىنىڭ ءوسۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
اقتوبەدە وبلىس اكىمدىگى عيماراتىندا ءورت شىقتى
وقيعا • بۇگىن, 21:32
قازاقستاندا جاڭا التى مۇناي كەن ورنى انىقتالدى
قازاقستان • بۇگىن, 20:35
بوكسشى ورازبەك اسىلقۇلوۆ ازيا چەمپيوناتىنىڭ فينالىنا شىقتى
سپورت • بۇگىن, 19:30
جاڭا كونستيتۋتسيا – ورنىقتى بولاشاق كەپىلى
اتا زاڭ • بۇگىن, 19:01
كيبەرقاۋىپسىزدىك پەن جي-ءدى دامىتۋ: ەلوردادا Palo Alto Networks كومپانياسىمەن كەزدەسۋ ءوتتى
تەحنولوگيا • بۇگىن, 18:43
«تازا قازاقستان»: ەلوردالىق كاسىپكەرلەرگە تازالىقتى ساقتاۋ جونىندە چەك-پاراقشالار تاراتىلدى
«تازا قازاقستان» • بۇگىن, 18:27
تەكەلى جەو-2 جوندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن جابدىقتاردىڭ توزۋى ەكى ەسەگە ازايدى
ەنەرگەتيكا • بۇگىن, 18:17
بيىل مۋزەيگە 822 مىڭنان استام ادام بارعان
مۋزەي • بۇگىن, 17:56
سەزىنىپ كورۋگە بولاتىن فوتوكورمە: الماتىلىقتار «سۋ استىنداعى ءومىردى» تاماشالادى
الماتى • بۇگىن, 17:31
«NBC TV» قارجى پيراميداسىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس سوتقا جولداندى
وقيعا • بۇگىن, 17:27
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 17:17
ازيا چەمپيوناتى: 8 بوكسشىمىز فينالدا باق سىنايدى
بوكس • بۇگىن, 17:09
ەلىمىزدە مۇعالىمدەردىڭ تابىسى 4,1%-عا تومەندەگەن
ءبىلىم • بۇگىن, 17:08
شەرزات پولاتتىڭ ءىسى بويىنشا سوتتالعاندار وزدەرىن اقتاۋدى تالاپ ەتتى
وقيعا • بۇگىن, 16:42
