تابىستار تولىمدى, مەجەلەر بيىك

اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟ ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەسەبى قىزعان شاق. بۇل جۇرت­شىلىق پەن اكىمدەردىڭ اراسىن جاقىنداتاتىن ۇلگىلى ءۇردىس. دەگەنمەن, جىل بويى جاساعان جۇمىسىڭ تۋرالى ەسەپ بەرۋدىڭ وزىندىك مىندەتى دە, جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى. «سىرت كوز – سىنشى» دەگەندەي,  قاي اكىمنىڭ قانداي شارۋا تىندىرعانى دا وسىندايدا كو­رىنەدى. سونىمەن... «اراي» مادەنيەت ۇيىندە  وتكەن ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمى ميرحان دۋانبەكوۆتىڭ ەسەبىنە حالىق كوپ جينالدى جانە لەزدە ءوز ارناسىن تاۋىپ جۇرە بەردى. اۋدان باس­شى­سىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل ەنشىسىندە  اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىق­تاي ءجۇ­زەگە اسقان ءىس-شارالار از ەمەس. ءوت­كەن جىلى اۋداندا «جول كار­تاسى» باعدارلاماسىنا سايكەس, ىر­عىز اۋى­لىنداعى ماگيسترالدى سۋ قۇبىرى جۇيەسى قايتا جاراق­تان­دى­رىلىپ, اۋداندىق ورتالىق كىتاپحانا عيما­راتىنا كۇردەلى ءجون­دەۋ ءجۇر­گىزىلگەن. سونداي-اق 80 الەۋ­مەتتىك جۇمىس ورنى, 30 جاستار تاجىريبەسى ۇيىم­داستىرىلىپ,  99,7 ملن. تەڭگە قار­جى يگەرىلگەن. الدىنداعى جىل­مەن سالىستىر­عان­دا اۋىل شارۋا­شىلى­عىندا ءوندى­رىل­گەن جالپى ءونىم كو­لەمى 9,4 پا­يىزعا وسكەن. ىرعىز اۋىل­دىق وك­رۋ­گىندە «اگرو وداق-ىر­عىز» اۋىل­دىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى قارجىلاي نەسيە  الۋ ارقىلى بۇ­رىن­عى ەت كوم­بيناتىن شاعىنداپ, ىسكە قو­سىپتى. ىرعىز – تەلمان – كومينتەرن سۋ قۇبىرى پايدالانۋعا بەرىلدى. جولاۋشى تاسىمالىندا اق­توبە – ىرعىز باعىتىندا جو­لاۋ­شىلار ءۇشىن جايلى «يكارۋس» اۆ­تو­بۋستارى قاتىناي باستاپتى. مەم­لەكەتتىك «بالاپان» باع­دار­لا­ماسى اياسىندا اۋداندا 3 بالا­باق­شا, 8 شاعىن ورتالىق اشىلدى. قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشى­لىگىنىڭ رەسپۋبليكا بويىن­شا ىشكى ايماقتىق تالداۋ جانە قالالار مەن اۋداندار رەيتينگى ءنا­تيجەسىندە 2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدى­عىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىزدەگى 160 اۋدان اراسىندا ىرعىز اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى ورىن يەلەنۋى وسى اتقارىلعان ىستەرگە ناقتى دالەل بولعانداي. اۋدان باسشىسى  كەيبىر تۇيتكىلدى ماسە­لە­لەردى دە اينالىپ وتپەدى. قايسىبىر جاعدايلاردا جاستار اراسىندا ما­سىلدىق پسيحولوگيا­سى بوي كورسەتىپ قالاتىنىن دا جاسىرمادى. ول ەرتەرەكتە قولعا الىن­عان ىرعىز وزەنى جا­عاسىندا باۋ-باقشا ەگۋ ءداستۇرى ءۇزى­لىپ قالعانىنا, اۋداندا جوعارى ءبىلىمدى مال دارىگەرى, اۆتوكولىك ءجون­دەيتىن سەرۆيستىك قىز­مەت ماماندارى جەتىسپەيتىندىگىنە قىن­جىلىس ءبىلدىردى. جينالىستا ءسوز العان «التىن – اسەل» جشس ديرەكتورى ح.وتەۋ­ ۇلى,  ب.المانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ب.وتەۋباەۆا ءجا­نە باسقالارى اۋدان اكىمى مەيىرحان دۋانبەكوۆتىڭ جىل ىشىندە اتقارعان قىزمەتىنە وڭ باعا بەرە كەلىپ, ىر­عىزدىڭ باستى كوشەلەرىنە قاتتى جامىلعى توسەلسە,  شۇبات ءوندىرۋ جولعا قويىلسا دەگەن ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. *** ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشى­لى­عى قاتار دامىعان مۇعالجار اۋ­دانىنىڭ اكىمى سەرىك شاڭ­عۇ­توۆ­­تىڭ حالىق الدىنداعى كەزەكتى ەسەبى جۇ­رىن اۋىلىندا ءوتتى. بۇعان دەيىن ءبىر­نەشە اۋىلدىق وكرۋگتە بولىپ, جۇرتپەن جۇزدەسكەن اۋدان باسشىسى ەلمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەستى. اۋ­داندى ءبىراز جىل باسقارىپ, ىسىلىپ قالعان سەرىك تىلەۋلەس ۇلى ءوڭىردىڭ ءومىرىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىندىگىن ءسوز لامىنەن-اق سەزدىردى. حا­لىقتى دا قاجىتپاي, ۋا­قىت­تى دا كوپ سوزباي, جۇزەگە اسقان جۇمىس­تارمەن جۇيەلەي تانىس­تى­رىپ ءوتتى. مۇندا ەكونوميكالىق دامۋ قار­قىنى وزگە اۋداندارعا قاراعاندا كوش ىلگەرى. اۋداندا ماڭىزدى الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىندە دە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. وتكەن جىلى تىكەلەي ەفير ارقىلى حالىقپەن ءجۇز­دەسكەن وبلىس اكىمىنە مۇعالجار ءوڭى­رىنەن قويىلعان ءبىر ساۋال جۇرىن اۋىلىنا گاز تارتۋ ماسەلەسى  بولا­تىن. اۋىل تۇرعىندارى  جۇرىندى گاز­دان­دىرۋ وسى جىلى قولعا الى­ناتىنىن اۋدان اكىمى س.شاڭ­عۇ­توۆتىڭ ءوز اۋ­زى­نان ەستىپ, قۋانىپ قالدى. – 2011 جىلدىڭ جۇمىس جوس­پارىنا جەم قالاسىن, بىرلىك, مۇ­عالجار, اقكەمەر, جۇرىن اۋىل­دارىن گازداندىرۋ ەنگىزىلدى – دەدى اۋدان باسشىسى ەلمەن بولعان ەسەپتى كەزدەسۋىندە. – ەلدىڭ يندۋستريالدى يننو­ۆاتسيالىق دامۋ كارتاسىنا وسى جىلى مۇعالجار اۋدانىنان التى سەرپىندى جوبا ەندى. ونىڭ ءبىرى فوسفوريت ۇنىن شىعارۋ زاۋىتى. كا­سىپورىن جىلىنا 1,7 ملن. توننا فوس­فور مينەرالدى تىڭايتقىشىن وندىرەدى. ول سونداي-اق, الەۋمەتتىك-مادە­ني سالاداعى وڭ وزگەرىستەرگە دە توقتالدى. اۋداندا  بىرنەشە جاڭا مەك­تەپتەر مەن بالاباقشالار اشىل­­عان, بىرقاتارى كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتكەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن­دا دا اتقارىلعان يگى ىستەر جەتەرلىك. دەگەنمەن,  جينالىستا سويلەۋ­شى­لەر اۋدان اكىمىنىڭ ءبىر جىلعى اتقارعان شارۋالارىنا قولداۋ كور­سەتە وتىرىپ, الدا جۇزەگە اسسا دەگەن ۇسىنىس-پىكىرلەرىن  دە بۇگىپ قال­­مادى. زەينەتكەر ش.ابالوۆ اۋىل جانىنداعى مال سۋ ىشەتىن بوگەتتى جوندەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ماسەلە وڭ شەشىمىن تا­باتىن بولدى. جۇرىن اۋىلىندا وتكەن سەرىك شاڭعۇتوۆتىڭ ەسەبىنە قاتىسۋشىلار بىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دە قوزعادى. ولاردىڭ ىشىندە مال ۇر­لىعىنا توسقاۋىل قويۋ, اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋ, جول قاتىناسى جانە باسقالارى ءسوز بولدى. *** قارعالى اۋدانىنىڭ اكىمى ايبەك ساعيەۆتىڭ سوڭعى ەسەبى بادامشا اۋىلىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە ءوتتى. حالىق الدىندا ءبىرىنشى رەت ەسەپ بەرىپ تۇرعانىنا قاراماستان, ول ءوز ىسىنە توسەلىپ قالعانىن اڭ­عارتتى. اۋەلى ەلىمىزدە بولىپ جات­قان تاريحي وقيعالارمەن تا­نىس­تىرىپ وتكەن ايبەك يگىلىك ۇلى ءبىر جىلدىق قىزمەتىنىڭ ءتۇيىندى-ءتۇيىن­دى تۇستا­رىن تارقاتا باياندادى. – 2010 جىلى ونەركاسىپ ءونىم­دەرىنىڭ كولەمى اۋدان بويىنشا ونىڭ الدىنداعى جىلدىڭ دەڭ­گە­يىمەن سا­لىستىرعاندا 108,9 پايىز­دى قۇ­رادى. اۋداندا  اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ قايتا وڭدەۋ سەك­تو­رىن دامىتۋ ءجۇرىپ جاتىر. وتكەن جىلى 1866 توننا ۇن, 355,3 توننا نان, 146,8 توننا شۇجىق ونىمدەرى, 140,4 توننا قايماق  ءون­دى­رىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىندا 18 جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى, 1 اكتسيونەرلىك قوعام جانە 179 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. مال­دىڭ  تۇقىمدىق ساپاسىن جاق­سارتۋ قولعا الىندى. اۋىل شا­رۋاشىلىعى تەح­نيكاسى مەن جاب­دىقتارىن جاڭار­تۋعا 200,3 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا سا­لىندى, – دەدى اكىم. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, اۋىل­دار­دى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ دە ءبىر ىزگە تۇسە باستاعان. اۋداندا 46 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپتى. وسى كەزەڭدە بارلىق بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ وندىرگەن ءونى­مىنىڭ كولەمى  2009 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 101,4 پايىزعا ءوسىپ, 6317,3 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. اۋدان­نىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنەن  523,1 ملن. تەڭگە  سالىق تۇسكەن. بۇل مەجەلەنگەن ءمول­شەردەن اناعۇرلىم كوپ.بيزنەس كا­سىپ­ورىندارىندا 68 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى.  بايانداما اياق­تال­عان سوڭ ءسوز سويلەۋشىلەر مەن سۇراق قويۋشىلارعا كەزەك ءتيدى. تۇرعىندار اۋدان اكىمىنىڭ ءبىر جىلعى جۇمىسىن وڭ باعالادى. حالىق پەن بيلىكتىڭ بەتپە-بەت كەزدەسۋلەرىندە ايتىلعان  سا­ليقا­لى سوزدەر, سالماقتى پىكىرلەردەن تۇيگەنىمىز, اتقارىل­عان اۋ­قىمدى ىستەرگە العىس اي­تۋ­شىلىق باسىم. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, انا ءبىر جىلدارى وتكىر ماسەلەلەردى شە­شۋدىڭ جولىن تاپپاي جەر شۇ­قىپ قالعان اكىم­دەردى دە كورگەنبىز. قازىرگى جاع­داي جەر مەن كوكتەي. الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلىپ, بىرقاتار يگىلىكتەردى كورىپ جاتقان اۋىلدىقتار ەرتەڭگى كۇنگە نىق سەنىمدى. ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى.