اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟
قاڭتار ايىنان باستاپ اۋدان اكىمدەرى اۋىلدىق, سەلولىق وكرۋگتەردى ارالاپ, تۇرعىندار الدىندا جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستاردى سارالاپ قورىتىندىلاۋدا. ءبىر-بىرىنە جاعالاسا ءۇش اۋدان – قامىستى, قاراسۋ, التىنسارين اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى تۇرعىندار الدىندا جىلدى قورىتىندىلادى.
وبلىس ورتالىعىنان الىستا ورنالاسقان قامىستى اۋدانى ءوتكەن جىلدى جامان اياقتاعان جوق. الدىمەن 2010 جىلى قامىستىلىقتار اۋداننىڭ قۇرىلعانىنا 55 جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى. جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءىشىندە اۋدان ەكونوميكالىق جاعىنان تولىستى دا, نارىقتىڭ قۇلدىراۋىن دا باستان كەشتى. قازىر اۋىل قايتا كوتەرىلىپ, ءتۇلەپ كەلەدى. اۋدان تۇرعىندارى الدىندا بەرگەن ەسەبىندە اۋدان اكىمى باقبەرگەن وتەۋلين وتكەن جىلى اتقارىلعان جۇمىستاردى جان-جاقتى سارالاپ بەردى. جىل بويى 436 ميلليون تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 102 پايىزدى قۇراعان. اۋدان ەگىن ەگىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. وتكەن جىلى ديقاندار 299 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەككەن بولاتىن, گەكتار اينالىمى 7,8 تسەنتنەردەن كەلدى.
ال مال شارۋاشىلىعىندا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ باعىتى ۇستالىپ وتىر. اۋداندا «التىنسارين», «اقكول», «قاراباتىر», «قونىسپاياگرو» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا» جوباسىنا قاتىسادى. ولار عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, سەلەكتسيا جۇمىستارىنىڭ بارلىعىن عىلىمي جولعا قويعان. بۇل جۇمىس اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇدەمەلى ءوندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق دامۋعا باعىتتايدى. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە ءۇستىمىزدەگى جىلى تاۋارلى ءسۇت فەرماسى مەن بورداقىلاۋ الاڭىن سالۋ ءۇشىن جۇمىستار اتقارىلماق.
وتكەن جىلى اۋداندا 636 قامىستىلىق جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ال بۇل ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋدىڭ ارقاسىندا ءمۇمكىن بولدى. شاعىن كاسىپكەرلىك 1 ميلليارد 559 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, قىزمەتىن كورسەتكەن. بۇل 2009 جىلعا قاراعاندا ءۇش ەسەگە جۋىق كوپ. اۋدان بويىنشا ورتاشا جالاقى وتكەن جىلى 45 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى.
اكىم وزگە باعىتتار بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستارعا دا توقتالدى. ال باقبەرگەن وتەۋليننىڭ ەسەبىنە تۇرعىندار تاراپىنان ەشقانداي سىن بولعان جوق.
***
«قاراسۋدا – التىن ءدان, قاراسۋدا – بارلىق ءسان» دەپ باياعى اندە ايتىلاتىنداي, بۇل – قۇيقالى ءوڭىر. وتكەن كۇزدە عانا ۇزىنكول اۋدانىنان قاراسۋعا اۋىسىپ بارعان امانتاي سەيفۋللين باستالعان ىستەردى جالعاستىردى. اۋدان جىلىنا 667 مىڭ گەكتارعا ءدان سەبەدى. بيداي ءتۇسىمى ورتاشا ەسەپپەن گەكتارىنا 6,8 تسەنتنەردەن اينالدى. كوكتەن تامشى تامباعان قۋاڭشىلىق جىلى بۇل ءتۇسىمدى قاراسۋلىقتار ازعا بالاپ وتىرعان جوق. الداعى كوكتەمگە 80 مىڭ توننا ساپالى تۇقىم جيناپ قويدى. اۋدان ەكونوميكاسىن سەرپىلتەتىن مال شارۋاشىلىعى. بۇل ورايدا, قاراسۋدا وزگەگە ۇلگى ىستەر باسشىلىق. وتكەن جىلى عانا مۇندا «قارامان ك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە 2500 مالعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى اشىلدى. بۇل وبلىس مال شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا بولىپ تابىلادى.
وندىرگەن ءونىمدى وزدەرىندە ۇقساتۋعا تالپىنۋ – وسى اۋداننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى. نارىق كەزىندە ءوندىرىلگەن ءونىمدى شيكىزاتتاي بىرەۋدىڭ قولىنا ۇستاتۋدان گورى, ۇقساتقان سايىن ونىڭ پايداسى دا شاشەتەكتەن بولادى. اۋداندا ءىرىلى-ۋاقتى 30 ۇقساتۋ كاسىپورنى بار. ولار جىل بويى 1 ميلليارد 300 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن.
اۋىلداعى ادامدى مازالايتىن جۇمىس ماسەلەسى. قاراسۋ اۋدانىندا ەسەپتى ون ەكى ايدىڭ ىشىندە «جول كارتاسىنىڭ» كومەگىمەن 476 جۇمىس ورنى اشىلعان. ارينە, ءال-قۋاتى ءوزگەلەردەن باسىمداۋ ءارى ۇلكەن اۋدان ءۇشىن مۇنى كوڭىل تولتىراتىن سان دەۋگە بولا قويماس.
اۋداندا وتكەن جىلى «بالاپان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا وراي ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. جالعاسقان جانە ۆوستوك اۋىلدارىندا ەكى بالاباقشا اشىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا اۋدان ورتالىعىندا بۇرىننان قالعان عيمارات بالاباقشاعا لايىقتالىپ جوندەلدى. سونىمەن قاتار, مەكتەپتەر جانىنداعى 11 شاعىن ورتالىق تولىق جۇمىس كۇنىنە اۋىستىرىلدى. اۋدان بويىنشا 40 مەكتەپ بار, سونىڭ بارلىعىندا بالالارعا تۇستە ءبىر مەزگىل ىستىق تاماق ۇيىمداستىرىلعان.
بۇرىننان دا ەكونوميكاسى مەن ءال-اۋقاتى كەۋدە قاتارلى اۋداننىڭ اكىمى جۇرتشىلىققا ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلكەن ءىس باستايمىز دەپ ۋادە بەرگەن جوق. سول بۇرىنعى جۇمىستار جالعاسىن تاباتىنىن ايتتى.
***
التىنسارين اۋدانىنىڭ اكىمى باتىربەك احمەتوۆ تە وسى ءوڭىردىڭ باسشىلىعىن كۇزدەن باستاپ تىزگىندەگەن بولاتىن. قاڭتار ايىندا باتىربەك مىقانسالىق ۇلى اۋدانداعى 12 اۋىلدىق وكرۋگتە بولىپ, تۇرعىندارمەن وتكەن جىلعى اتقارىلعان شارۋالار مەن الداعى مىندەتتەردى سارالادى. جىلدىڭ باسىندا العا مەجەلەپ قويعان 40 تاپسىرمانىڭ ەسەپتى ۋاقىتتا 28-ءى ورىندالىپتى. ونىڭ دا باسىم كوپشىلىگى تۇرعىنداردىڭ سۇرانىمىمەن قولعا الىنعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بولاتىن.
ناپاقاسىن جەردەن تەرىپ جەگەن التىنساريندىكتەر وتكەن جىلى 205 مىڭ گەكتارعا ءدان سىڭىرگەن بولاتىن. سوڭعى جىلدارى مال شارۋاشىلىعى وبلىستىڭ بارلىق ءوڭىرىندە دامۋعا بەت الدى. قۋاڭشىلىق ديقاننىڭ ماڭداي تەرىن ونشالىقتى اقتاعان جوق. التىنساريندىكتەر دە گەكتارىنا 7 تسەنتنەردەن بيداي الدى. التىنسارين اۋدانىندا دا اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە تالپىنىس بار. اۋداندا ءۇش شارۋاشىلىق جوعارى ءونىمدى ەت باعىتىنداعى مال ءوسىرىپ وتىر. ءدال ءبۇگىنگى كۇنى اننوۆكا اۋىلىندا 2400 باس ءىرى قاراعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. ول 20 ادامعا جۇمىس ورنىن ۇسىنباق. وزگەلەرگە قاراعاندا باس-اياعى جيناقى شاعىن اۋدان سوڭعى كەزدە وندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق اۋماقتىق باعدارلاماعا قاتىستى. «وباعان-سۋ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ششەرباكوۆ اۋىلىندا جىلىنا 1,4 ميلليون ءبىر ليترلىك شولمەك اۋىز سۋ قۇياتىن جاڭا تسەحتى ىسكە قوستى. «التىن ماي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە قاراستى تاۋلىگىنە 300 توننا ۇن تارتا الاتىن ديىرمەن كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالدى. اۋداندا 468 شاعىن بيزنەس كاسىپورنى بار, ولاردا مىڭ جارىمعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى.
وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 1 ميلليون 680 مىڭ تەڭگە جاس مامانداردى قولداۋعا جۇمسالسا, 11 جاس مامان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن باسپاناعا يە بولعان.
ەگەر مەكتەپ بولماسا, ول اۋىل وبلىس كارتاسىنان وشەدى. سول ءۇشىن اۋداندا مەكتەپتەردى جوندەۋ جۇمىستارى جىل سايىن جالعاسىن تابادى.
مىنە, ءۇش اۋدان اكىمدەرىنىڭ ەسەبىندەگى ماقسات-مارە بىرەۋ. ول حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ەكەنى امبەگە ايان. حالىقتىڭ تۇرمىسى ەكونوميكانى نىعايتىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاپقاندا جاقساراتىنى تاعى بەلگىلى. ول ءۇشىن پرەزيدەنت بەلگىلەگەن باعدارلامالاردى ءجۇزەگە اسىرۋ اكىمدەردىڭ مىندەتى. دەگەنمەن, قامىستى, قاراسۋ, التىنسارين اۋداندارىنداعى اكىم ەسەبىندە ءبىر اۋىز سىن ايتىلعان جوق. ول اكىم-قارالاردىڭ سىندى ۇناتا بەرمەيتىندىگىنەن بە, ءالدە جەرگىلىكتى جەرلەردە كەمشىلىكتەر جوق پا, ونى تۇرعىنداردىڭ ءوزدەرى بىلەدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
________________________
تۇرعىندار ءسوزى
سەيىتبەك ەسەنباي, قامىستى اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى:
– مەن اۋدان اكىمى باقبەرگەن وتەۋليننىڭ اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بارىپ, تۇرعىندار الدىندا بەرگەن ەسەبىنىڭ بارلىعىنا قاتىستىم. اۋداندا اتقارىلعان جۇمىستاردى, نىسانداردى ارالاپ كوردىم. باقبەرگەن قاسىم ۇلى جۇمىستىڭ ساپاسىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن ازامات. ول كەلگەلى اۋدان ورتالىعى قوقىستان, قاردان ۋاقتىلى تازاراتىن بولدى, جاز ايلارىندا گۇل كومكەرەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى كەنتكە اۋىز سۋ مەن گاز كەلەدى. وسىنداي ازاماتتاردىڭ, اكىمدەردىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنت باعدارلامالارى جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇزەگە اسادى.
ولگا بانكوۆا, التىنسارين اۋداندىق مادەنيەت, ىشكى ساياسات جانە
تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى:
– ءبىزدىڭ اۋداندا مادەني جۇمىستار وتكەن جىلى جاقسى دامىدى. اۋىل ادامدارىنا كلۋب پەن كىتاپحانانىڭ ورنى بولەك. مادەني سالاعا بولىنگەن قارجىنى ماڭىزدى نارسەگە باعىتتاۋ جاعىنا كوڭىل ءبولىندى. مىسالى, كىتاپحانالار مەرزىمدى باسىلىم تۇرلەرىنە بۇرىنعىدان الدەقايدا كوپ جازىلاتىن بولدى. سەبەبى, اۋىل ادامدارى ولاردىڭ ءبارىن الا بەرە المايدى. قازىر ولار كىتاپحاناعا گازەت-جۋرنال قاراۋ ءۇشىن دە ءجيى كەلەدى. ال اۋداننىڭ مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جۇمىسى رەيتينگ بويىنشا وبلىستا ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى.
مارينا مانكەۆيچ, قاراسۋ اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى:
– اۋرۋحاناعا جاڭا قۇرالدار الىندى. بەس دارىگەر مامان كەلەتىن بولدى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋعا اۋداندا دايىندىق تا بار. الىنعان جاڭا كومپيۋتەرلىك قۇرالدىڭ ارقاسىندا قىسىلشاڭ جاعدايدا وبلىستىق اۋرۋحاناداعى ارىپتەستەرىمىزدەن ونلاين جۇيەسى ارقىلى كەڭەستەر الا الامىز. قازىر ناۋقاستانعان قاراسۋلىقتار قوستاناي قالاسىنا بارماي-اق, اۋداندىق اۋرۋحانادا ەمدەلەدى.
قوستاناي وبلىسى.
