شيكىزات شىرماۋىنان شيراقتىق شىعارادى

ەكونوميكانىڭ وزەگى مەن وركەنى, نەگىزىنەن, شيكىزاتتى وڭدەۋگە بايلانىستى. بۇل تۋرالى  مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جول­داۋىندا ناقتى اتاپ كورسەتىلدى. شىنىمەن دە ەل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسى ورلەۋ جولىنا تۇسە الماي وتىر. سەنىمگە ساي سەرپىلىس, ماقساتى اي­قىن بەتبۇرىس بولماعان جەردە ناتيجە بول­مايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بولار, ءوڭ­دەل­گەن ساپالى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن حالىقتى جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى وڭىرلەردە ءالى تومەن. بيىل جامبىل وبلىسىنداعى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر الدا­رىنا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ وتىر. ماقسات – 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە 2 ەسەگە ارت­تىرۋ. ويتكەنى ەلباسىنىڭ بيىلعى جول­داۋىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى العا وتكىر قويىلىپ وتىر. جامبىل وبلىسىنداعى شيكىزاتتى وڭدەۋ سالاسىنىڭ دامۋ قارقىنى قالاي؟ «شىركىن, جامبىل وبلىسىنىڭ ايرانى-اي!» نەمەسە «ىرىمشىگى مەن سارى مايى-اي!» دەپ  الىس-جاقىن ەلدەردى تامساندىراتىن تاۋارلار بار ما؟ الدە شارۋالارىمىز تابىن-تابىن سيىر سۋىپ, شەلەك-شەلەك ءسۇت وتكىزگەندەرىنە عانا ءماز بولىپ وتىر ما؟ ويتكەنى تالعامى زور تۇ­تىنۋشىلاردى الداي المايسىڭ, ولار ءدۇ­كەنگە بارىپ, اقشا تولەگەن سوڭ ءتاۋىر ماي مەن جاقسى ايراندى ساتىپ العىسى كەلىپ, رە­سەي ازىق-ت ۇلىكتەرىنە اڭسارى اۋاتىنى انىق. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كوز جىبەرىپ, ساناپ كەپ جىبەرسەك  بۇگىندە وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەپ, تۇتىنۋشىعا ۇسىناتىن 433 كاسىپورىن مەن تسەح جانە وندىرىستىك جەلىلەر بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. قايتا وڭدەۋ كاسىپورىن­دارىنىڭ ىشىندەگى كوبى ناۋبايحانالار (133), ودان سوڭ  ديىرمەندەر (91), شۇجىق تسەحتارى (32), وسىمدىك مايىن شىعاراتىن تسەحتار مەن كاسىپورىندار (26), جەم تارتۋ تسەحتارى (25), كونديتەرلىك تسەحتار (20), ماكارون شىعارا­تىن تسەحتار (17), ءتۇشپارا تسەحتارى (16). جەمىس, كوكونىس, شىرىن, ماي, قايماق, ايران, ىرىمشىك, قۇرت, سۇزبە, شۇبات, قىمىز سياقتى ت. ب. ونىمدەرىن ساپالى دايىنداپ, جامبىل وبلىسىنىڭ برەندى دەڭگەيىنە جەتكىزەتىن كاسىپورىندار از نەمەسە مۇلدە جوق. – ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىندا وندىرىلەتىن بۇدان باسقا دا كوپتەگەن شيكى­زات­تاردى وڭدەۋ كاسىپورىندارى وبلىستا ءبىرلى-جارىم عانا. ولاردىڭ ىشىندە ەت, ءسۇت, جەمىس, كوكونىس, ءجۇن, تەرى سەكىلدى ونىمدەردى قايتا وڭدەۋ كورسەتكىشى تىم تومەن. نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ­مەن اينالىساتىن مويىنقۇم, تالاس, سارى­سۋ اۋداندارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دە­رىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى مەن تسەح­تارىنىڭ سانى تىم ازدىعىمەن قوسا, ەت, ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن بىردە-ءبىر ءوندىرىس ورىندارى جوق. وبلىستىڭ كەيبىر اۋدان­دا­رىن­دا جەمىس, كوكونىس ونىمدەرىن ءوسىرۋ, وتكەرۋ جاق­سى جولعا قويىلعانىمەن, ولاردى قايتا وڭدەۋ ارقىلى ساپالى ازىق-ت ۇلىكتەر شىعارۋ جالپى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەن بولىپ وتىر, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى م.ءاسىل­بەكوۆ. ارينە, بۇل ءوڭىر اگروكەشەنى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ قولىنان ءىس كەلمەيدى دەگەندى ەمەس, سول ىسكە دەگەن ق ۇلىق پەن تالپىنىستىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. ايتپەسە, تۇتىنۋشىلار كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن مەركىنىڭ ايرانى, جۋالىنىڭ ىرىمشىگى, قوردايدىڭ جەمىس, كوكونىسى سياقتى وبلىس اگروونەركاسىپشىلەرىنە جاڭا جوبالار جايىندا وي سالىپ, سەرپىندى ىستەرگە جەتەلەيتىن مىسالدار بار. سونداي-اق, ىرگەلى ىستەرگە مۇرىندىق بولار ءىرى جوبالار دا جوق ەمەس. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اي­تۋىنشا,  ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بۇگىندە «ازيا-قازاقستان» كونتسەرنى», «تا­راز-تارتۋ» كاسىپورىندارى بازالارىندا جەمىس, كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ءون­دىرىستەرىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالار قولعا الىنۋدا ەكەن. جەمىس, كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جونىندەگى وسى 2 ءىرى كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ, تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا, وبلىس جەمىس, كوكونىستەرىن قايتا وڭدەۋ كادىمگىدەي ارتىپ, جالپى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن ارتا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. بىراق «ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەندەي, بولجامنىڭ ءالى بولىپ-تولعان دۇنيە ەمەس ەكەنىن ەسكەرسەك, ىرگەلى جوبانىڭ بيۋروكراتتىق جانە قارجىلىق كەدەرگىسىز تەزىرەك ىسكە اسۋىنا تىلەكتەستىك بىلدىرەمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوسىرۋ مەن ونى قايتا وڭدەۋ جۇمىستارىنىڭ العا باسۋى­نا وبلىستا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆتەرى مەن سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىنىڭ دا سەپتىگى تيەدى دەپ كۇتىلگەن ەكەن. الايدا, بۇگىنگى كۇنى وبلىس بويىنشا قۇرىلعان 50 اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆتەرىنىڭ اراسىنان جۋا­لى اۋدانىنداعى «جۋالى-كولتاعان-بولا­شاق», «ازات», «اقتوبە» جانە «اگرو-ورداحان» اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆتەرىن عانا ءتيىستى تالاپقا ساي جۇمىس ىستەپ تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. ال باسقا اۋدانداردا قۇرىلعان اتك-لار قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى قار­جى­لاندىرۋ تالاپتارىنا ساي كەلمەگەندىكتەن ىستەرى قوجىراپ تۇر. سوندىقتان اۋدان اكىم­دەرى ولاردى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق تاراپىنان ۇسىنىلعان قارجىلاندىرۋ تا­لاپتارىنا ساي قايتا قۇرۋدى ۇيىمداستىرۋعا باسشىلىق جاساۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. اتك-لار سوندا عانا قاجەتتى قارجىسىنا قول جەتكىزىپ, قانات جايىپ, دامي باستايدى. ال دامۋ – اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتتارىن وڭدەۋ, تا­سى­مالداۋ, ساقتاۋ جانە وتكەرۋ مىندەتتەرىن ءجۇ­زەگە اسىرىپ, اۋىل تۇرعىندارى مەن قالا حال­قىنا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ دەگەن ءسوز. بىراق قازىرگى اتك-لار «قۇرىلدىق» دەگەن اتتى عانا يەمدەنگەن بيۋدجەتكە ءبىر تيىن پايداسى جوق قاعاز جونىندەگى قۇرىلىمدار عانا بولىپ وتىر. بۇگىندە وبلىستا «وڭتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپا­نياسى» اق-تىڭ قارجىلاندىرۋىمەن اشىل­عان 11 سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارى بار. قازىر ولاردى جامبىل وبلىسىنان قۇ­رىلعان «تاراز» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ قاراماعىنا الۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل سدو-لار وبلىس اگرو­قۇ­رىلىمدارى مەن تۇرعىندارىنا تەحنيكالىق, سەرۆيستىك قىزمەتتەر كورسەتۋ, اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ, دايىنداۋ, ساق­تاۋ, قايتا وڭدەۋ, وتكەرۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋ ارقىلى وزدەرىن-وزدەرى تولىق اقتاۋ جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋلەرى قاجەت. الداعى ۋاقىتتا بۇل سەرۆيستىك ورتالىقتاردىڭ جا­نى­نان جەمىس, كوكونىس جانە كارتوپ ساق­تايتىن قويمالار قۇرىلىسىن تۇرعىزۋ دا جوسپارلانۋدا. بىراق بۇل ويلاردىڭ ءسوز بولىپ جۇرگەنىنە كوپ ۋاقىت بولدى. ال قاشان, قالاي جۇزەگە اسارى بەلگىسىز. وتكەن جىلى وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا جالپى قۇنى 30,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 19 ينۆەستيتسيالىق جوبا جاسالىپ, قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجى ينستيتۋتتارىنا ۇسىنىلىپتى. ونىڭ 5-ءى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. مۇنىڭ 2-ءى, ياعني  تاراز قالاسىنداعى «پوش-تاراز» فابريكا­سىنىڭ بيازى جۇننەن شۇيكە (توپس) ءوندىرۋ مەن «جاسۇلان جانە ك» جشس-ءنىڭ وندىرىستىك نەگىزدە گۇل ءوسىرۋ كەشەنى جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى. سونداي-اق, ت.رىسقۇلوۆ اۋدا­نىنداعى «لۋگوۆوي جىلقى زاۋىتى» جشس-دە 30 مىڭ باس «تالپاق تاناۋعا» ارنالعان بورداقىلاۋ كەشەنىن, بايزاق اۋدانىنداعى «جامبىل قۇس» جشس-ىندە قۇس ەتىن جانە جۇمىرتقانى تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋ ءجو­نىن­دەگى جوعارى تەحنولوگيالىق قۇس فاب­ريكا­سىن, شۋ اۋدانىنداعى «وڭتۇستىك» قازاق ەت كومپانياسى» جشس قولعا العان مال ءوسىرۋ, بورداقىلاۋ, سويۋ جانە ەت ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جوبالارى 2011-2012 جىلدارى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلا­تىن بولادى دەگەن جاڭالىق تا تۇتىنۋشى­لار قۇلاعىنا جىلى ەستىلدى. «ازيا-قازاق­ستان كونتسەرنى», «تاراز-تارتۋ», «تاراز-سەرۆيس», «مير-اسىل-تاراز» جانە «مەركى-ەت» جشس-ءنىڭ جوبالارى بويىنشا دا ىلگەرىلەۋ بايقالا باستاعان. بۇگىندە وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنىن دا­مىتۋعا باعىتتالعان بارلىق باعىتتار بوي­ىنشا تالداۋلار جاسالىنىپ,  اۋداندار مەن سالالاردىڭ سول باعىتتارداعى مۇمكىن­دىكتەرى انىقتالدى دەپ ەستىدىك. ەندى بارلىق اۋداندار وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ناق­تى جۇرگىزۋ, ولار بويىنشا سەرپىندى جوبالار ۇسىنۋ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ  جۇمىستارىن جۇرگىزۋلەرى ءتيىس سياقتى. قورىتا ايتقاندا, وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىن تۇراقتى جانە جوعارى قار­قىنمەن دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار بار. ونى ودان دا جىلدام جۇرگىزۋ ءۇشىن وب­لىس, اۋدان اكىمدەرى مەن اۋىل شارۋاشى­لىعى باسقارمالارىنىڭ باستىقتارى جانە كاسىپورىن, فيرما, شارۋاشىلىق باسشى­لارى تۇسىنىكپەن, ءوزارا تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋلەرى قاجەت دەپ بىلەمىز. ەلباسى العا قويعان تاپسىرمالار مەن ودان تۋىندايتىن مىندەتتەر سوندا عانا وڭ شەشىمىن تاۋىپ, شيكىزات وڭدەۋ سالاسىنداعى جۇمىس شيراي تۇسەتىن بولادى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.