زاتىنا اتى ساي بولسىن

قازاق ەلىنىڭ وڭ تىلەۋىنەن بولار, تالەيىنە قاراي اللا تۇعىر تىرەگى مىقتى بولسىن دەپ بايتاق دالانى, تىلەگى ءار كەز ورىندالسىن, ايتار ءسوزىن جاسىنداي جارقىلداتىپ جەتكىزسىن دەپ ءسوز بايلىعىن بەرىپتى. قازىر ۇشان-تەڭىز وسى بايلىقتىڭ جارقىراپ تۋعان كۇنىمەن قاتار, كۇڭگىرت تۇستارى جوق دەپ ايتا الماساق كەرەك. بۇعان دا زاماننىڭ قيعاش جەلىنەن بولىپ جاتقان جاعداي عوي دەگەن تۇسىنىستىكپەن قاراعانىمىز ءجون سەكىلدى. تاۋەلسىزدىك اتتى جۇمىر دىڭگەگىمىزدىڭ ءتۇبى بۇگىنگىدەن دە بەرىك بەكىگەندە, جۇرتىمىزدىڭ وي-ساناسى وزىمشىلدىكتەن ارىلىپ, اتا-بابا, كەلەر ۇرپاق الدىنداعى پارىز بەن قارىزدى تەرەڭ ۇعىنىپ, ۇلتىمنىڭ الدىندا قۇلقىندى جەر جۇتسىن دەپ كەمەلدەنگەندە – الگى كۇڭگىرتىڭىزدىڭ كۇنگە ۇلاساتىنى ءشۇباسىز. وسى كۇنى ءتىل تۋرالى جابىلا جازىپ, جامىراي ايتىپ جاتىرمىز. بىراق كوبى­مىز­دىڭ ءىسىمىز بەن ءسوزىمىزدى تارازى باسىنا قويساق, تەڭ تۇرمايدى, بىلق-سىلق ەتەدى. نەگە دەيسىز بە, وتباسىمىز وراشولاق, ياعني ۇلتتىق رۋح الا-قۇلا, ءتىل مۇكىس. ونى ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل تاياپ قالسا دا تۇزەي الماي كەلەمىز. وزىمىزدەن كورمەيمىز, باياعى كەڭەس داۋىرىنە, كوزگە كورىنبەيتىن ابستراكتىلى ءبىر ۇعىمعا تەلىپ, سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولىپ جۇرگەن جايىمىز بار. بۇگىندەرى سول وراشولاق وتباسىنان شىققانداردىڭ ءبى­رازى ءىس باسىندا ءجۇر, تۇيەنىڭ بەلىن قا­يىس­تى­راتىنداي قىزمەتتە دە وتىر. الەۋ­مەت­تىك زەرتتەۋلەرگە جۇگىنسەك, ۇكىمەت قۇ­را­مى 98 پايىز ءوز قاراكوز قانداستارىمىز ەكەن. ونىڭ 80 پايىزىنا جۋىعىنىڭ عى­لىمي اتا­عى بار, ياعني وقىمىستى. وسىلاي بولا تۇرا, شەشىلمەگەن تۇيىندەي, بىتپەگەن ءىس­تەي ءتىل تۋ­رالى ايتىلا بەرەدى. ءوز ءتىلى تۋ­رالى ءوزى سارناي بەرۋ دە ءبىر ءتۇرلى سەكىلدى. ونى ايتاتىن تا­عى ءوزىمىز. بۇل كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كە­ڭەستىك كەزەڭدە قازاقتىڭ 70 پايىزى ورىس تىلىنە جەتىك بولعاندىعىنىڭ كەسىرى مە دەيسىڭ. ىرگەلەس جاتقان باۋىر­لار­دىڭ كورسەتكىشىنە كوز سالساق, قىرعىزدار ورىس ءتىلىن 30-35 پا­يىزى بىلسە, تاجىك پەن وزبەك 20-25 پايىز­دان اسپاپتى. ول داۋىردە ورىس ءتىلىن بىلمە­سەڭ ءبىتتىڭ, دەگەندى قازىرگى اعىلشىن تىلىندەي دارىپتەگەن دە وزگە ەمەس, ءوزىمىز بولدىق. سودان دا شىعار, اسىلىمىز دەگەن انا ءتىلى­مىز­دىڭ «كوكپارشىلار» تاقى­مىنان قۇتىل­ماي جۇرگەنى. ءبىر زاماندارى ءبىز ءتارىزدى ءتا­ۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن ءۇن­دىلىكتەردىڭ وتار­شىلدىق پسيحولوگيادان قۇ­تىلا الماي, اۋ­ديتوريالاردا, جيىن­داردا, مەكتەپتەردە, ءتىپتى ۇيدە دە اعىلشىن تىلىندە سويلەسىپ, ءوز تىلىندە شالا-شارپى ءتىل قاتىسىپ, باسقا ەلدىڭ ۇلگىسىنە ءۇيىر­سەك­تەپ, ءوزىنىڭ ءتول ءما­دە­نيەتىنە, رۋحاني قۇن­دى­لىقتارىنا نەم­قۇ­راي­لى قاراعان حالقىنىڭ وي ولشەمى مۇلدە قۇل­دىراپ كەتە مە دەگەن جازۋشى رابيندرانات تاگوردىڭ قاۋپى ەسكە تۇسەدى دە, ول جۇرت­تىڭ قازىرگى مىقتىلارمەن يىق تىرەسىپ تۇر­عانىن كورىپ, ۇمىتىڭە ۇكى تاعىپ, ۇلكەن جول­عا زەر سالاسىڭ. شىركىن, جاھاندانۋ بىزگە دە انتالاپ كەلگەندە اتاق­تى فرانتسۋز جا­زۋ­شىسى الفونس داۋدەتتىڭ «سوڭعى ساباق» دەگەن شىعارماسىندا جاۋ قولىندا قالعان مۇ­عالىمنىڭ شاكىرتتەرىنە: «قۇلدىقتان قۇ­تى­لۋدىڭ جالعىز جولى – انا ءتىلىمىزدى ۇمىت­پاۋ جانە قورعاۋ» دەپ سوڭ­عى ساباعىنا نۇكتە قويعان رۋحتى ءسوزى­نەن الار تاعىلىم جەتىپ ارتىلادى. ارينە, جاۋدىڭ بەتى ارى, دە­گەنمەن وي-ساناعا باس­قىنشىلىق جوق دەپ ايتا الماساق كەرەك. ەگەر ءار قازاق اڭگىمە كە­يىپكەرىندەي ءتىلىن اسپەتتەسە, ەلباسى ايت­قانداي, مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان ءتىلى ابىروي بيىگىنەن كورىنەر ەدى. ءبارىمىز دە پەندەمىز عوي. بولعان ۇستىنە بولا بەرسىن دەيمىز. وسى جەردە: «سايا­سات­تىڭ دا سەرتى بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كەشىكپەۋ. ۇلتتىق مۇددە ۇتاتىن جەردە ەشۋا­قىت­تا كەشىكپەۋ كەرەك. شەشىمدى تەز قابىل­دا­عان ءجون... ەكىنشى – اسىقپاۋ. ۇلتتىق ءمۇد­­دەگە نۇق­سان كەلەتىن, يا بولماسا اياق استى ەتىلەتىن جاعدايدا شەشىم قابىلداۋعا ەشۋا­قىت­تا اسىقپاۋ كەرەك. ساعىزداي سو­زىپ, ءسوز­بۇي­داعا سالىپ, ونى كەلەسى بۋىن­نىڭ ۇلە­سىنە قال­دىرىپ كەتۋ كەرەك», – دەگەن ايگىلى ۋينستون چەرچيللدىڭ ءسوزى ويعا ورالا بەرەدى. ءيا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءتىلىمىز بوسا­عا­دان وزىپ, كەي سالالار بويىنشا توردەن ورىن الدى. جانى مەن قانى تازا ازاماتتار انا ءتىلىنىڭ ابىرويىن سان ءتۇرلى جولمەن ەسەبىن تاۋىپ, ەبىن كەلتىرىپ, اينا­لىسقا ەنگىزىپ ءجۇر. جوعارىدا ايتقانىمىز­داي, بۇل ىستە ءات­تەگەن-اي بولىپ جاتسا وزگەدەن ەمەس, ءوزى­مىز­دەن كورۋىمىز كەرەك. «قازاق ءتىلى – قازاق حالقىنىڭ ءتىلى. ول ەڭ ال­دىمەن قازاققا كەرەك. ول ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك», – دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ءسوزىن ارقايسىمىز جانىمىزعا شىم­كەستەدەي تو­قىپ, موينىمىزعا بوي­تۇ­مار­داي تاعا الساق, قانە! قاسيەتتى ءتىلدىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, اجا­رىن اشىپ, ايشىعىن كەلتىرەتىن ونوماس­تي­كالىق اتاۋلار قازاق قازاق بولعالى قازاق­پەن  بىرگە جاساسىپ كەلەدى. رۋحاني بايلىق, ەتنيكالىق مادەنيەت, ياعني ەسىمدەر مەن اتاۋ­لار قانشا عاسىرلار الماسىپ, ءداۋىر وزگە­رىپ جاتسا دا حالىق تاريحىمەن, ءداس­تۇرىمەن, ءدىن, ءتىل ۇعىمدارىمەن ۇشتاسىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, التىن ارقاۋىن ۇزگەن ەمەس. ءتىلدىڭ بۇل سالاسىندا دا قازاققا ۇستەمدىك ەتكەندەردىڭ قاي-قايسىسى دا قايتسەك تامى­رىنان اجىراتىپ, سا­با­عىنان سولدىرامىز دەگەن پيعىلدارى از بول­ماعان. بىراق ولار جون ارقاسىن كۇ­جىرەيتكەنمەن اق جول, ادال تىلەك دەگەندەرىنە جەتكىزبەگەن. كۇركىلدەگەن كوكساۋ ساياساتتىڭ ءوزى وماقاسا قۇلاپ وتىر­عان. سونىڭ ءبىر دايەگى – توتاليتارلىق جۇيە دەر ەدىك. تاۋبەسىنەن جاڭىلماعان, جان سارايىن كىر شالماعان قازاق ەلى ەگەمەندىگىن الىپ, ەڭسەسىن تىكتەگەننەن بەرگى ۋاقىت ىشىندە ءومىر اعىسى, وڭعا بەت العان  ءتىل تىڭ ارناعا اۋىسقانداي. سونىڭ شاراپاتى ونوماستيكا سالاسىنا دا ءتيىپ وتىر. بۇرىن كوپ ايتىلا بەرمەيتىن الۋان ءتۇرلى ماسەلەلەر قازىر اشىق تالقىعا ءتۇسىپ, جەتىستىك پەن كەمشىلىك  بۇكپەسىز اڭگىمە ارقاۋىنا اينالۋدا. ءسوزىمىز جالعان بولماسىن, 20 جىلعا تاياۋ ۋاقىت ىشىندە 5 وبلىستىڭ, 13 قالا­نىڭ, 54 اۋداننىڭ, 7 قالالىق اۋداننىڭ, 43 تەمىر جول ستانساسى مەن بەكەتتەردىڭ اتاۋ­لارى جا­ڭاردى. 6 وبلىستىڭ, 12 قالانىڭ, 14 اۋدان­نىڭ, 76 تەمىر جول ستانساسى مەن بەكەت­تەر­دىڭ, 30-دان استام ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋ­لارىنىڭ ورىس تىلىندەگى ترانسكريپ­تسيا­سى اي­قىندالدى. جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ 80 پا­يىز­دان استامى انا تىلىمىزدە اتالاتىن بول­دى. بۇعان قاراپ كوتەرەتىن ماسەلە جوق دەگەن ۇعىم تۋماسا كەرەك. وعان «قازاق ونو­ماستيكاسى: باسىم باعىتتارى مەن ۇلگىلى ۇردىستەرى» دەگەن تاقىرىپتى تالدىقورعان قا­لاسىندا تالقىعا سالعان حالىقارالىق عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا دالەل بولسا كەرەك. بىردەن ايتايىق, كوپ جەرلەردە شەندى مەن شەنەۋنىكتەرگە اي قىمسىنىپ, كۇن «ۇيالاتىنداي» كەڭسە سالىپ, ونىڭ ءتورت قۇبى­لاسىن التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ الەك­كە تۇسسەك, تالدىقورعاندا ۇلت رۋحىن بيىكتەتەتىن ءتىل سارايى جۇرتقا قىزمەت ەتىپ جاتىر.  سول ءتىل سارايىنىڭ كوگىلدىر لەن­تا­سىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى قيىپ, اق جارىلقاسىن دەگەن ەكەن. اتالمىش حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى  الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ ءتىل تاعدىرى, ەل تاعدىرىمەن ۇشتاس دەسە, مادە­نيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى باۋىرجان وماروۆ ونوماستيكا ماسەلەسىن ۇلت­­تىق مۇددە, ەلدىك مۇرات تۇرعىسىنان قوزعادى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ەرەكشە بەلگىسى ونىڭ ۇلت­تىق نىشاندارى دەگەن ول ونىڭ يەسى دە كيەسى, جوقشىسى دا, جاناشىرى دا قازاق جۇر­تى, دەي كەلىپ, مەمونومكومعا نەشە ءتۇرلى ءوتىنىش-تىلەكتەر كەلىپ جاتاتىنىن ايت­تى. مەك­تەپكە اتىن سۇراعانداردىڭ ءبارى بىردەي اعار­تۋشى التىنسارين نەمەسە نۇرتا­زينا, بىتىباەۆا, نۇرعاليەۆ سىندى ايتۋلى ۇستازدار ەمەستىگىن, وسى قارقىنمەن كەتە بەرسەك, وتا­نى­مىزداعى 8 مىڭعا تاياۋ مەكتەپتىڭ اتى جەتپەي قالاتىنىن, ودان كەيىنگى جەردە بالا­باقشاعا اۋىز سالماساق جارادى دەگەن كۇدىگىن دە جاسىرمادى. «كەزىندە جامبىل اتام­نىڭ ءوزى دە: «اتىڭنان اينالايىن اۋليە اتا, اتىڭدى الىپ قويدى دەپ بولما قاپا», – دەپ ونو­ماستيكالىق ماسەلەلەرگە جەتە ءمان بەرىپ ەدى. جاكەمنەن اۋليە ەمەسپىز, بابا­لا­رى­مىزدىڭ جان الىسىپ, جان بەرىسىپ قورعاپ قالعان ۇلان-­عايىر دالاسىنداعى ءاربىر ەلدى-مەكەندى, ءاربىر نىساندى اتاساق, جونىمەن اتايىق. اعاتتىققا الدىرمايىق, قاپاعا قال­دىر­مايىق», – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن تۇيىندەدى. شىنىندا, اۋىلدىڭ اتى اتاما, كوشەنىڭ اتى كوكەمە دەگەن ماسەلەنى «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتى الدەنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىن. اياق استىنان اتقا قونىپ, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى قانتالاپايدا قارپىپ قالىپ, قالتاسىن قامپيتقاندار, ودان كەيىنگى الاكەۋىمدە الىپ قالعاندار شىر ءبىتىپ, شىرايى كىرگەن سوڭ قازاقتىڭ ابايى مەن جام­بىلىنا «شابۋىل» جاساپ, جارنامالىق شى­عىنداردى ءوز موينىمىزعا الامىز دەپ ولار­دىڭ اتىمەن اتالاتىن كوشە مەن مەكتەپكە  اكەلەرىنىڭ نە اتالارىنىڭ, بولماسا كوكە­لەرىنىڭ ەسىمىنە اۋىستىرعانىن ەستىپ, ۇلىنى ۇلىقتاي الماعان بۇل نەتكەن جەتەسىزدىك, دەپ جاعامىزدى ۇستاعانبىز. ودان كەيىنگى كەزەڭدە مۇنداي ورەسكەلدىكتەرگە ازدى-كوپتى توقتاۋ قو­يىلعانمەن ءالى دە بولسا العاشقى ارى­نى­نان قايتا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق. وسى كونفەرەنتسيادا پارلامەنت ءماجىلى­سىنىڭ دەپۋتاتى الدان سمايىل ونوماستيكا ماسەلەسىمەن كىمدەر اينالىسۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنى تىلگە تيەك ەتىپ, ونوماستيكا تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگىن العا تارتىپ, وتانىمىزدىڭ باستى قالالارىندا لاتىن, قىتاي, اراب ارىپتەرىمەن جازىلاتىن اتاۋلار­دىڭ كوبەيىپ كەتكەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. ونداي جات ادەتتەرگە تىيىم سالاتىن تەك زاڭ ەكەنىن العا تارتقان دەپۋتات 15 تارماقتان تۇ­راتىن ۇسىنىستارىن جۇرت تالقىسىنا سالدى. شى­نىندا, ءبىر مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا ءوز ءۇس­تەمدىگىن كورسەتكەندەي جازۋىن جازىپ, جار­ناماسىن جاساۋ باسىنعاندىق دەسەك بولار. وزگەلەر (رەسەي, ۋكراينا) مۇنداي ءجون­سىز­دىك­كە جول بەرمەيدى. ونى كورىپ, سەزىپ وتىر­مىز. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونى­نىڭ جا­زىلۋى تۋرالى وي ءوربىتىپ, قازىر ەلىمىز تۇر­عىندارىنىڭ ءوز اتى-جوندەرىن دۇرىس جازۋ ءجو­نىندە تالپىنىس جاساپ جاتقانىن قۇپ­تاي­تىنىن, ايتسە دە سول اتى-ءجوننىڭ 18 ۇلگىدە جازىلىپ ءجۇر­گەنىنە مىسالدار كەلتىرىپ, احمەت (باي­تۇر­سىن ۇلى), ءاليحان (بوكەيحان ۇلى) سەكىلدى الاش ارىستارى 1924 جىلى قازاق «وۆ, ەۆ» ەمەس, « ۇلى» دەپ جازۋ جونىندە قاۋلى قابىلداتقانىن, ول كەيىن ورىندالماي قال­عانىن جەتكىزدى. ال  قا­زىر رەسەيدە اتى-ءجوندى ەكى ءتۇرلى عانا جازۋ قالىپتاسىپ وتىرعانىن ايتتى. سول ۇلىلاردىڭ وزىق ويىن قازىر اقى­رىنداپ ىسكە اسىرىپ كەلەمىز. اتى-ءجون جازۋ كەيدە قۇجاتتان تىس بولىپ جاتاتىنى بار. قىلىشىنان قان تامعان دەلىنەتىن كەڭەس زا­مانىندا حالقىن قادىر تۇتقان, ۇلتىنىڭ ۇلى بولا بىلگەن ب.مومىش ۇلى, ب.قىدىر­بەك ۇلى, ش.سماحان ۇلى سەكىلدى ساناۋلى ارىس­تار ال­دىڭعى اعالارىنىڭ ارمانىن ىقپاي-بۇقپاي ادال ورىنداعانىنا كۋامىز. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەك دەيمىز, پرەزيدەنت 1996 جىلعى №2923 جار­لى­عىندا «ۇلتى قازاق ازاماتتار وزدەرىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىنىڭ جازىلۋىن قازاق تىلىنە ءتان ەمەس, اففيكستى الىپ تاستاي وتىرىپ جانە اكەسىنىڭ اتىن جازعان كەزدە ازاماتتىڭ جىنىسىنا قاراي « ۇلى» نەمەسە «قىزى» ءسوز­دەرى قوسىلىپ بىرگە جازىلادى», – دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتكەن ەدى. ءبىر وكىنىش­تىسى: «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى, ءتار­تىپ­سىز ەل بولمايدى», – دەپ باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى ايتقانداي, ءبىز جارلىقتاعى كور­سەتىلگەن تالاپتى سالاقتىق پا, سالعىرتتىق پا, ورىنداماي كەلە جاتىرمىز. القالى باس­قوسۋدا  جەكە ادامداردى بىلاي قويعاندا, احاج قىزمەتكەرلەرى دە سول قۇندى قۇجاتقا ءاتۇستى قاراۋمەن كەلە جاتقانىنا دايەكتەر كەل­­تىردى. ۇلكەندەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءومىر­گە كەلگەن نارەستەلەردىڭ اتىن بۇرمالاپ جازۋ تىيىلار ەمەس. مىسالى, تولەگەندى – تۋلەگەن, ايگەرىمدى – ايگەريم, ت.ب. دەپ جازۋ ورىن الىپ وتىرعانىن, ءار جىل سايىن جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, گازەت بەتىنە شىق­قاندا گرانت يەگەرلەرىنىڭ اتتارى ەرىكسىز ەزۋ تارت­تىرادى ەكەن. ماسەلەن, ءمولدىر اتتى 15 قازاق قىزىنىڭ اتى مولدەر, مولدير, مولدىر, مولدەر, مۋلدىر, مۋلدر – وسى­لايشا جال­عاسىپ كەتە بەرەدى. ونى ايتاسىز, تاياۋدا عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىنەن ورىن العان «جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ ۇزدىك وقى­تۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانت يەلەرىنىڭ تىزىمىندەگى قازاق عالىمداردىڭ اتى-جوندەرىن وقۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوقتى. كەي ازاماتتار قا­زاقشالاي سالۋ قيىن با دەپ قالسا, وعان بىرەۋ كونىپ, بىرەۋ كونبەي مە, ءتىپتى اتى-ءجونىمدى نەگە جوندەيسىز دەپ قۇقىعىن قورعايتىندار دا تابىلىپ قالا ما دەپ يمەنەدى ەكەنسىڭ. وسىن­دايدا جاستارعا ءبىلىم ءۇي­رەتىپ, تاربيە بەرىپ جۇرگەن زيالى قاۋىم سا­ناتىنداعى ازامات­تاردىڭ دا ەلباسى جار­لىعىن ەسكەرىپ, كەيىنگىگە ۇلگى بولا الماعانى ما دەگەن وي مازالاي بەرەتىنى بار. بوداندىقتان قۇتىلىپ, بوستاندىققا جەتكەندە بالاعا ات قويۋدا تالعامپازدىقتان, ۇلت­تىق ۇلگىدەن گورى دۇرمەككە, كورسەقىزار­لىق­قا, ۇل مەن قىزدىڭ  ەرتەڭىن ەمەس, بۇگىننىڭ قى­زىل-جاسىل قىزىعىنا بوي الدىرۋ تىيى­لار ەمەس. مىسالى, قازاق ەلىندە وتكەن الەم­دىك دەڭگەيدەگى ءماجىلىس كەزىندە 12 بالا سامميت اتىن يەلەندى. ولاردىڭ ىشىندە 6 ۇل سامميتحان, 5 بالا سامميت, 1 قىز سامميتتا ەسىمىن ال­عان. ازيادامىز دا بار. ءبىر زاماندارى ەرنەست, تەلمان, ەنگەلس, ماركس, وكتيابر دەگەن اتتار قاپتاپ كەتىپ, قازىر ءبىرتۇرلى ەستىلىپ جۇرگەندە, ساددام, بەن لادەندەرىمىزدىڭ وزدەرى مەن زامانداستارى ەرتەڭ نە دەر ەكەن؟ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەنباي ۇلى: قوستاناي وڭىرىندە حح عاسىر باسىندا قازاق – تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ 89 پا­يىزىن قۇراسا, ودان كەيىنگى كەر زامانداردا 50, ءتىپتى 17 پايىزعا دەيىن قۇلدىراپ كەتىپ, ءوت­­كەن جىلى جاريا بولعان ساناقتىڭ قورى­تىن­دى­سىندا ۇلتىمىز 35,6 پايىزعا جەتكەنىن كو­رىپ, مەرەيىمىز ءسال دە بولسا كوتەرىلدى. ءوت­كەنگە كەتكەن ەسەنى قايتارۋدىڭ نەگىزگى باعى­تى الدىمەن كەلىمسەكتەر اۋىستىرعان, ءوز اتتا­رىن قويعان گەوگرافيالىق اتاۋلاردى انىق­تاپ, جيناقتاپ ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ, عىلى­مي نەگىزىن بەكىتۋدى, ونوماستيكالىق سوزدىك­تەردى قۇراستى­رۋ­دى قولعا الدىق. عالىمدار اتقار­عان جۇ­مىستارعا جۇگىنەر بولساق, مەڭدى­عارا, ۇزىن­كول اۋداندارىنداعى 112 ەلدى مەكەندەردى ەل, جەر جاناشىرلارى ەرىنبەي 60 كۇن ارالاپ, 310 اداممەن پىكىرلەسىپ, تابىل­عان دەرەكتەردى عىلىمي تۇرعىدان سالىستىر­عاندا ەلدى مە­كەندەردىڭ 90 پايىزى بايىرعى قازاق اتاۋلارى بولىپ شىقتى. مۇنداي جانكەشتى تىرلىكتى ازاماتتار 2009-2010 جىلدارى دا جالعاستىرىپ, 170-تەن اسا جەر, سۋ, اۋىل اتاۋلارىن زەرتتەدى. ول ايتقان تاعى ءبىر دەرەكتەردەن مىسال كەلتىرەر بولساق, ۇزىنكول اۋدانىندا ۆارۆاروۆكا دەگەن اۋىل بار ەكەن. ونىڭ تاريحىنا ءۇڭىل­سە­ڭىز, بۇرىنعى اتى بەينەلى قارامويىل بول­عان, ءبى­راق ءحىح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا ۋكراينادان قونىس اۋ­دارىپ كەلگەن ۆارۆارا ات­تى ايەل تويساي دەگەن جەردەن توعان قا­زىپتى. سونىڭ نىس­پى­سىنا الگى جەر «ۆارۆاروۆكا» اتانسا, 1903 جىلى جەر ولشەپ بەرۋشى بول­عان تاتيانا دەگەن قىزدىڭ اتى قالىباي اۋىلىنا بەرىلىپ, «تاتيانوۆكا» بولىپ شىعا كەلگەن. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا توپ-توبىمەن جەتكەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قوي­عان جەر اتتارىن ەشكىممەن كە­لىسپەستەن ءوز­گەرتە بەرگەن. ماسەلەن,  شار­باق­­­تىنى – چەباچە, بەسكولدى – بيشكۋل, تە­رەڭ­كولدى – تورانگۋل, اساندى – اسانوۆا, اششى­كول, تۇششى­كول­دەردى – گوركوە, پرەسنوە, ت.ب. پروفەسسور قازىر وڭىردە ۇلتىمىزدىڭ ار­داق­تىلارىنا ۇزىندىعى 6 مەتر كوشە بەرۋ ءۇشىن التى اي ايتىسىپ جۇرەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سەبەبى, ونداي «باقىتقا» جەتۋ ءۇشىن كو­شە تۇرعىندارىنىڭ كەلىسىمىن الۋىڭ كەرەك. سو­كولوۆ-سارىبايدان شىققان تۇڭعىش قازاق ين­جەنەرىنىڭ اتىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن التى ۇيدەن تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ قولىن جيناۋ وڭايعا تۇسپەپتى. ولدىك, تالدىق دەپ «باتالارىن» الىپ بولا بەرگەندە ءۇش تۇرعىن جالت بەرىپ, شۋ شىعارىپتى. ەسەسىنە س.كورولەۆكە ءبىر ىق­شام اۋداندى «سىيعا» تارتا سالعان. استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارما­سى­نىڭ باستىعى ورازكۇل اسانعازىقىزى ەل­ورداداعى وڭ قادامداردى تىزبەلەي كەلىپ, 815 كوشەنىڭ جاڭا اتاۋعا يە بولعانىن, ونىڭ ىشىندە 7 كوشە بۇرىنعى قازاق استانالارىن جاڭ­عىرت­قانىن, ورىسشا نۇسقادا دا كوشە اتاۋ­لا­رى تەك قازاق تىلىندە جازىلاتىنىن (پروسپەكت تاۋەلسىزدىك, ۋليتسا دوستىق, كۇيشى دينا, ت.ب.), تالايدىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان «سيتيلەر» ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاراپىنان بولعان سىننان كەيىن جويىلعانىن ايتا كەلىپ, احاج قىزمەتكەرلەرىنىڭ نەم­قۇرايلىعىنان, پرەزيدەنت بەكىتكەن 1996 جىلعى جارلىقتى بىلمەۋىنەن, نە نيەت تا­نىتپاۋىنان قارا­پا­يىم جۇرت كوپ قيىندىق كورىپ, اتى-ءجون­دە­رىن­دەگى ءبىر قاتە جازىلعان ارىپكە بولا «كىشكەنتاي» شەندى مەن شە­نەۋنىكتەردىڭ ەسىگىن توز­دىرىپ جۇرگەنىن, جار­نامانى تەكسەرە الماي­تىندىقتارىن, ول تەك پروكۋراتۋرا قىزمەت­كەرلەرىنىڭ قۇزى­رىندا ەكەنىن, بۇل سالاداعى وراشو­لاقتىقتاردىڭ اقيقاتىن ايتىپ, جونگە كەلتىر دەسەڭ, سوتتاسۋعا ءازىر تۇراتىنداردىڭ با­رىن العا تارتىپ, ۇلت باتىرى باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ 1944 جىلى ابدىحالىقوۆقا ءتىل تۋرالى كۇيىنىپ جازعان حاتىنان ءسۇيىنىپ تۇرىپ مىسال كەلتىرىپ, «بالىق باسىنان ءشى­ريدىنىڭ» كەرى كەلىپ, بىزدە انت ۇرعاندا ال­دىمەن وقىمىستىلاردى انت ۇرىپ, بالدىر-باتپاققا سولار سالىنىپ, ءتىلدى ساقتاپ تۇرۋ­عا, ۇلگى بولۋدىڭ ورنىنا, ادەبي تىلىمىزدەن ايىرىلۋعا سەبەپكەر بولىپ بارادى» دەگەن اششى ايقايىنا باسىن ءيدى. جارناما, ساۋدا-ساتتىق ۇيىمدارىنا ات بەرگەندە ەل مەن ۇلت­تى ىسىرىپ تاستاپ, اقشانىڭ ق ۇلى بولعان­دار­دىڭ قاتارىندا جۇرت اتىن اسپەت­تەيتىن كەيبىر ازاماتتاردىڭ دا جۇرەتىنىن, ءتىپتى ولاردىڭ «مەن كىممىن, بىلمەيسىڭ بە؟» – دەپ قىسىم كورسەتۋگە دەيىن باراتىنىن, بىراق ءتىل كيەسى وندايلاردى ۇرماي قوي­ماي­تىنىنا بىرەر مىسال دا كەلتىردى. ونوماستيكامەن قاتار, جەردىڭ كىلتى دەلىنەتىن توپونيمدەر تۋرالى دا وسى جيىندا جان-جاقتى اڭگىمە بولدى. س.تورايعىروۆ اتىن­داعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ دوتسەنتى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قۋات ساپاروۆ وسى ماسەلەنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭنەن اڭگىمە ارقاۋىنا اي­نال­دىرىپ, 1942-1989 جىلدار ارالىعىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن زەرت­تەۋ كەزىندە 4412 توپونيم انىقتالىپ, ونىڭ 65,5 پايىزى قازاق, 19,3 پايىزى كونە تۇركى, 13,7 پايىزى سلاۆيان, 1,5 پايىزى باس­قا تىلدەردە بولعانىن جەتكىزدى. ول سونىمەن قاتار, ەرتىس وزەنى كۇلتەگىن مەن تونىكوك ەسكەرتكىشتەرىندە كەزدەسەتىنىن, ايتىپ, پاۆلودار قالاسىنا ەرتىس دەگەن اتتى بەرسەك دەگەن ۇسىنىسىن ورتاعا تاستادى. جاس عا­لىمنىڭ جەكە شاپقاننىڭ ءبارى جۇيرىك بولمايتىنى سەكىلدى ونوماستيكانى, ءتوپونيمدى, جالپى اتاۋلاردى انىقتاۋ ىسىنە تاريحشى, ءتىلشى, گەوگراف عالىمدار تىزە قوسىپ, كەڭەسە كەلىپ زەرت­تەپ, زەردەلەسە ءجون بولار ەدى دەگەن وي بايلامى كوڭىلگە قوندى. «ونوماستيكالىق حابارشى» بيۋللەتەنىنىڭ باس رەداكتورى, بەلگىلى جۋرناليست سابىر­جان شۇكىر ۇلى ونو­ماس­تيكانىڭ اق­پاراتتىق, تاريحي, عى­لى­مي, ساياسي, ۇلتتىق ساناعا ىق­پالىن قوزعاسا, كورنەكتى ءتىلشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى نۇرگەلدى ءۋالي, وسى كەزگە دەيىن عىلىمدا وتار­شىلدىق توپونيم, توتا­لي­تارلىق ۇعىمنىڭ بارىن, مۇنىڭ تاۋەلسىز­دىك العاننان بەرگى كەزەڭ ىشىندە تۇزەلە باس­تاعانىنا شۇكىر­شىلىك كەلتىرىپ, ول ەكەۋىن وتار­شىلدىق, توتالي­تارلىق ونيمدەر دەپ اتاپ جۇرگەن­دەرىن, قازىر قانداي ونيم قاۋىپ ءتون­دىرىپ تۇر دەگەن سۇراقتى توتەسىنەن قو­يىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۇلكەن قالالارداعى, ونىڭ ىشىندە الماتى, استانا قالالا­رىن­دا­عى, وبلىس ور­تالىقتارىنداعى, مەيرامحانالار, قوناق ۇيلەر, كەيبىر قىزمەت كورسەتۋ ورىن­دارى, شاعىن كاسىپورىن اتتارى جانە باسقالار اعىلشىن با, فرانتسۋز با, نەمىسشە مە – قازاق تىلىنەن باسقا سوزدەرمەن اتالىپ تا, جازىلىپ تا جاتىر. بۇلاردىڭ سانى كۇن سا­ناپ جۇمىرتقادان جارىپ شىققان بالا­پان­داي كوبەيۋدە, جارنامالاپ جاتقانى قان­شاما! ونوماستيكالىق كەڭىستىگىمىزدەگى تاپ وسى قۇبىلىستى كوسموپوليتتىك ونيمدەر دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل دا ۇلت ءۇشىن, ويتكەنى, تىلدىك سانانى, جالپى سا­نانى ۇلتسىزداندىراتىندىقتان, جۋىپ-شايا­­تىن­دىق­­تان دا قاۋىپتى. ماسەلەن, وتار­شىلدىق ونيمدەر تاريحي سانانى تۇم­شالاسا, توتالي­تارلىق ونيمدەر تانى­مىمىزدى باسقاشا وزگەرتىپ, ماڭگۇرتكە اينالدىردى. قازاقشا سويلەگىسى كەلمەيتىن, انا ءتىلىن تۇسىنبەيتىن, بىلمەيتىن قان­داس­تارىمىز الەۋمەتتىك جىككە اينالىپ شىعا كەلدى. ال كوسموپوليتتىك ونيمدەر – ۇلتسىز, وتانسىز, كوسموپوليت­تەردىڭ كوبەيىپ, ەتەك الىپ كەتۋىنە سەبەپ بولا ما دەپ قاۋىپ­تەنەمىز. سوندىقتان دا جەر-سۋ اتاۋلارىنا عانا ەمەس, كوپشىلىكتىڭ كوز الدىنداعى كور­نەكتى ورىنداردىڭ ۇلتتىق سيپاتى بولۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولسەك دەيمىز, – دەدى. وسى القالى جيىندا قالالارداعى قاپ­تاپ كەتكەن ەسكەرتكىش تاقتالار تۋرالى دا اڭگىمە بولدى. ءبىر عانا الماتىنىڭ وزىنەن 405 ەسكەرتكىش تاقتا اشىلىپتى. ەسكەرتكىش تاق­تانى كىمگە قويۋ ماسەلەسىن دە انىقتاي­تىن كەزەڭ جەتتى دەگەن پىكىرلەر ءورىس الىپ, بۇعان ءتيىستى ورىندار ءمان بەرسە دەگەن ۇسى­نىستار ايتىلدى. استانا مەديتسينا ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى م.احمە­توۆ­تىڭ مەديتسينا ءتىلىنىڭ ماسەلەلەرى مەن مادەنيەتى تۋرالى ايتقاندارى ءبىراز جۇرت­تىڭ كو­كەيىنەن ورىن تاپتى. اسىرەسە, ونىڭ ەكى ءسوز بىرىگىپ, ءبىر ۇعىم بەرەتىنىن ەسكەرمەي بولەك جازىپ جۇرگەنىمىزگە وكىنىش ءبىلدىردى. مى­سالى, يت ءتىس, كۇرەك ءتىس, ازۋ ءتىس, مويىن ومىرت­قا, توقپان جىلىك, ت.ب. ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردە بولەك جازىلعان ەكەن. شىنىن­دا, سوڭعى جىلدارى شىققان سوزدىكتەردەگى بىرگە جانە بولەك جا­زىلاتىن سوزدەردەگى قيعاشتىقتار تا­لايدىڭ باس اۋرۋىنا, داۋ-دامايىنا اينالىپ ءجۇر. اسىرەسە, مەكتەپ وقۋشىلارىنا تيگىزىپ جاتقان زيانى ولشەۋ­سىز. مۇنى ءتىلشى عا­لىمدار ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋى كەرەك. ءيا, ەڭ باستىسى, ءتىل تۋرالى جاڭا باع­­دارلاما ىسكە اسا باستادى. بۇل قۇجات بۇرىنعى قۇجات­تاردان ءجىتى «قيمىلداسا», ىلگەرى باسقان ىستەردى ءجيى-ءجيى تارازى با­سىندا تەڭدەسە, ءتيىستى ورىن­داردىڭ ەسەبى تىڭدالىپ, جىل مەن اي ءناتي­جەسى, الدا تۇر­عان مىندەتتەر سارالانسا, ون جىلدا قازاق ءتىلىنىڭ قارىمى قاتايىپ, تۇيا­عى بەكىر ەدى. تاعى دا ون جىل كەرەك دەگەن ءسوز­دەن قۇ­تىلىپ, ماقساتىمىزعا جەتىپ, ءتىلىمىز تۋ مەن ەلتاڭبانىڭ قاتارىندا نىق تۇرار ەدى. «ءبىزدىڭ قازاق – جەر اتى, تاۋ اتىن ءاماندا, سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قا­راي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ولكەگە بارساڭ دا جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇ­پيا, سىر جاتادى», – دەپ ايماڭداي جازۋشى مۇح­تار اۋەزوۆ ايت­قانداي, سىر مەن سيپات ءبىز ءسوز ەتكەن ونوماستيكادا دا ءوز شەشىمىن تاۋىپ, ىشكى يىرىمدەرى جارقىراي كورىنىپ, ەرسىلى-قار­سىلى پىكىر­تا­لاستارعا ءتۇيىن قويىلىپ, ات پەن زات ۇيلەسىم تاۋىپ, ۇلتتىق اتاۋلار اسقاق ەستىلەر ەدى-اۋ! سۇلەيمەن مامەت.