ەل ەسەپكە سەنە مە؟

بۇگىندە ون ەكى ايدا اتقارىلعان وڭدى ىستەر مەن ورىندالماعان ۋادەلەر حالىق تارازىسىنا ءتۇسىپ, اكىمدەردىڭ ەڭبەگى باعالانۋدا. ەلدىك ءىس ەركەلىكتى كوتەرمەيدى. قايتا ەرەن ەرلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان اكىم بىتكەننىڭ ءبارى جۇرتتىڭ الدىنا شىعىپ, بىتكەن ءىستىڭ بايىبىنا بارىپ, بىتپەگەنىنىڭ سەبەبىن ايتىپ, بولاشاق جوسپارلارىن جايىپ سالۋدا. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ  اۋدان اكىمدەرى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ ءجۇر. ءبىز بۇگىن بىرنەشە اۋدان اكىمدەرىنىڭ ەسەبىنە توقتالعاندى ءجون سانادىق. ارال اتى التى قۇرلىققا ءمالىم. تاع­دىر تالەيىندە تالاي تەپەرىشتى كورگەن اۋ­دان­نىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا ءىشىڭ جىليدى. ءويت­كەنى, وڭ وزگەرىستەر مەن ناتيجەلى جۇ­مىس­تاردىڭ سانى جەتكىلىكتى. اۋدان اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆ ەل الدىنداعى ەسەبىن «جول كار­تاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە باستادى. اتالعان باعدارلاما بويىنشا اۋدان كولە­مىندە بىرنەشە الەۋمەتتىك نىسان­دار اشى­لىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلگەن ەكەن. سو­نىمەن قاتار, 860 ادام جۇمىسقا ورنا­لاسىپ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپقان. حالىققا قارجىلاي كومەك بەرۋ جاعدايى دا جامان ەمەس. ءبىر جىل ىشىندە 1659 ادامعا شاعىن نەسيە بەرىلگەن. ال بيۋدجەت كىرىسىنىڭ بىل­تىرعى كورسەتكىشى 102 پايىز­دى قۇراعان. ونەركاسىپ سالاسىندا دا ءونىمدى ءىس­تەر­دىڭ بارى بايقالادى. ماسەلەن, بىلتىر 2 ميلليارد 693 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندى­رىلگەن. اۋدان ءۇشىن مۇنىڭ ۇلكەن كورسەت­كىش ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اۋىلشا­رۋا­شىلىق ونىمدەرىن وسىرۋدە دە ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەن. ناقتى سانمەن ايتار بول­ساق, ارال اۋدانى بىلتىر 1 ميلليارد 796 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. سان­دار­دىڭ ءوزى سويلەپ تۇرعان­دا, وعان ارتىق-اۋىز ءسوز قوسۋدىڭ ءوزى ارتىق بولسا كەرەك. ۇكىمەتتىڭ ىرگەلى باعدارلامالارىنىڭ ءبىرى – «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020». اتالعان باعدارلاما بويىنشا, ارال اۋ­دانىندا 23 جوبا ازىرلەنگەن ەكەن. دەگەنمەن, سونىڭ تەك 8-ءى عانا ومىرگە جولداما العان. ولار: ارال ۆاگون قۇراستىرۋ زاۋى­تى, اس-تۇز زاۋىتى, تەڭىز شاياندارىن ءوسىرۋ, قامباش كولىن تۋريزم ايماعىنا اينال­دىرۋ جوباسى سەكىلدى قابىرعالى باستامالار. اتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتكەن. مى­سالى, قامباش كولىن تۋريستىك ايماققا اي­نال­­دى­رۋ تۋراسىندا ءبىرشاما ىستەر اتقا­رىلدى. ەن­دىگى كەزەكتە الەمدىك ستان­دارت­تارعا ءساي­كەس كوتتەدجدەر مەن قوناق ءۇي سالۋ ءىسى تۇر. ەلباسى سوڭعى جولداۋىندا مال شا­رۋا­­شىلىعىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەنى بار­شاعا ءمالىم. ال ارالدا سوڭعى جىل­دا­رى ت ۇلىك تۇياعىنىڭ كوبەيگەنى بايقا­لادى. اي­ماق ماڭ-ماڭ باسقان تۇيە مەن شاشا­سى­نا شاڭ جۇقپاعان جىلقىنى كوبەي­تىپ قانا قوي­مايدى. «قالۋەت» جشس شۇ­باتتى وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى دايىن­داپ, ونى ارنايى قۇتىلارعا قۇيىپ, اۋدان تۇرعىن­دارىنا ۇسى­نىپ وتىر. سەرىكتەستىك تەك اۋدانمەن عانا شەك­تەلىپ قالماي, ال­داعى ۋاقىتتا ءوز ءونىم­دە­رىن باسقا دا ايماقتارعا شىعارۋدى كوزدەيدى. تەڭىزدىڭ قۇرعاپ, سۋدىڭ بۋعا اينالعانى ءمالىم. ارالدا وسى قۇرعاعان تەڭىزدىڭ تا­بانىنا سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان بو­لاتىن. سەكسەۋىل ەرىككەننەن ەگىلگەن جوق. سەبەبى, ول قورشاعان ورتانىڭ قالىپتى دەڭگەيدە بولعانىن قامتاماسىز ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, ەكولوگيالىق تۇرعىدان وتە پايدالى. – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى ستراتەگيا­لىق باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مىندەتتەگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا قازالىلىق كا­سىپكەرلەر ۇسىنعان ءبىر جوبا رەسپۋبلي­كا­لىق تىزىمگە ەنىپ, قالعان التاۋى ايماقتىق كارتا شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلاتىن بولدى. ناتيجەسىندە, ءمۇيىزدى ءىرى قارا ءوسىرۋ ارقىلى تاۋارلى ءسۇت كەشەنى ۇيىمداستىرىلدى. كىر­پىش پەن بەتون شىعارۋ جۇمىسىن قولعا الدىق. اسفالت ەرىتىندىلەرى وزىمىزدە ءون­دىرى­ل­ەتىن بولدى. الداعى ۋاقىتتا سۋ مار­جاندارىن وڭدەپ, ۇقساتۋ ارقىلى فيلە داي­ىنداۋ تسەحتارىن سالۋدى ءۇش شارۋاشىلىق ۇسىنىپ وتىر. سونداي-اق, جالپى سىيىم­دىلىعى ءبىر مىڭ توننادان استام توڭازىتۋ قويمالارىندا بالىقتى قاپتاپ, ارنايى قاپ­تامالارمەن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماق­تا­رى مەن رەسەيلىكتەرگە ساتا باستاعاندار دا بار, – دەپ باستادى ەسەپتى كەزدەسۋىن قا­زالى اۋدانىنىڭ اكىمى ايتباي كوشەرباي. قازالى – كۇرىش وسىرۋمەن دە اينا­لى­ساتىن اۋدان. بۇرىندارى جەرگىلىكتى ديقان­دار كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 38 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ كەلگەن ەكەن. ال بىلتىر جيىن-تەرىن ۇلعايعان. وتكەن جىلعى ورتاشا ءتۇ­سىم 41,5 تسەنتنەردى قۇراپتى. تۇرعىنداردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستا­رى دا ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. ناقتى ءىستىڭ ارقاسىندا باسىقارا جانە قاشاقباي ەلدى مەكەندەرىندە اۋىز سۋ مەن اياق سۋدىڭ پروبلەماسى تولىعىمەن شەشىلگەن. باسى­قا­را اۋىلىندا بىلتىر قۋانىشتى جاعداي ورىن الدى. وسىعان دەيىن توزىعى جەتىپ, ابدەن ەسكىرگەن مەكتەپتىڭ ورنىنا جاڭا 250 ورىندىق وقۋ وشاعى بوي كوتەردى. ءسويتىپ, قازىر اۋىل بالالارى جاڭا مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتىر. ال ەسكى مەكتەپتىڭ عيمارا­تى­نا كىتاپحانا مەن پوشتا بارىپ ورنالاستى. سونداي-اق تاياۋ بولاشاقتا دارىگەرلىك بە­كەت­تىڭ قۇرىلىسى باستالاتىنى دا انىق بول­دى. بۇدان بولەك بالاباقشا مەن مادە­نيەت ءۇيى دە كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى. – اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جول­دارى مەن سىرداريانىڭ ۇستىنەن وتەتىن كوپىر­لەر سالۋعا قارجى قاراستىرىپ جا­تىر­مىز. داريا ۇستىنەن تۇسكەن قالقىما كو­پىرلەردى اس­پالى ەتىپ, جاڭالاۋعا رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەتتەن كومەك كۇتىلۋدە, – دەيدى اۋدان اكىمى. داريا جىل سايىن توسىن مىنەز تانى­تادى. قىس بويى جاتقان مۇز ەرىپ, كوكتەم شىعا  تاسيدى. سىردى جاعالاي ورنالاسقان اۋ­ىلدار دۇرلىگىپ, ۋعىن-شۋعىن بولادى. دە­گەنمەن, بيىل تاسقىن بولۋ قاۋپى اسا بايقالا قويمايدى. بىراق تابيعات توسىن مىنەزگە باي. اياق استىنان الاساپىران بو­لىپ كەتۋى مۇمكىن. قازالى اۋدانىنىڭ اكىمى «سەڭ ءوتۋ كەزىندە قاۋىپ بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قاۋىپتى ايماقتاردا وتىرعان مالشىلاردى قاۋىپسىز جەرلەرگە كوشىرۋدى اۋىل اكىمدەرىنە وسى كەزدەن باستاپ تاپ­سىرامىن»,– دەپ شەگەلەپ ايتتى. جاڭاقورعان اۋدانىندا دا جايلى ءومىر­دىڭ قالىپتاسقانى بايقالادى. كەيىنگى جىل­دارى اۋدان ەكونوميكاسى ءوسىپ, حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارا باس­تا­عانىن جالپى جۇرت تا ايتىپ ءجۇر. ءسو­زىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ناقتى سانمەن ءسوي­لە­سەك. مىسالى, بىلتىر بيۋدجەتتىڭ جەرگىلىكتى كىرىسى 479,2 ميلليون تەڭگە بولادى دەپ جوسپارلانعان. دەگەنمەن, جىل اياعىن­دا اۋداننىڭ ءوز تابىسى 882 ميلليون تەڭ­گەگە جەتكەن. سوندا ءبىز بەلگىلەنگەن مەجە ەكى ەسەگە ارتىق ورىندالىپ وتىرعانىن بايقايمىز. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش. – اۋدانداعى 703 شارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارىنىڭ 355-ءى ەگىنشىلىكپەن شۇعىل­دان­­سا, ونىڭ 169-ى كۇرىش ەگۋمەن اينا­لى­سادى. مال باسىن ارتتىرۋدىڭ دا وزىندىك جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. مال تۇ­قى­مىن اسىلداندىرۋ ارقىلى ءونىم ساپا­سىن ارتتى­رۋ جولدارى قاراستىرىلۋ ءۇس­تىندە. اۋداندا ەكى اسىل تۇقىمدى قاراكول قويىن وسىرەتىن شارۋاشىلىق جۇمىس ىستەيدى. شا­رۋا­شى­لىقتىڭ يەلىگىندە 30 مىڭ مال مەن 929 اس­ىل تۇقى؟؟؟ ؟؟؟ ؟؟؟؟ ؟؟؟, ؟ ؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟ مدى ءىرى قارا بار, – دەيدى جا­ڭا­قورعان اۋدانىنىڭ اكىمى بەك­مىرزا ەلامانوۆ. اكىمنىڭ كەيدەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندا­رى­مەن كەزدەسۋىندە حالىق تاراپىنان سۇراق وتە كوپ قويىلدى. سونىڭ ءبىرى مىناداي: – اۋىلىمىزدىڭ ىرگەسىنەن كەلىپ ورىن تەپكەن كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى بىرەر جىل بۇرىن تەرەڭ قۇبىر قازىپ, سۋ شىعارىپ بەرگەن. ول كەيىننەن اششى سۋعا اينالىپ كەتتى. ىشۋگە كەلمەيدى. قازىر اۋىز سۋدى اۋداننان تاسىپ ءىشىپ وتىرمىز. وسىعان قانداي كومەك كورسەتەسىزدەر؟ اۋدان اكىمى كەيدەندەگى كەلەڭسىزدىكتى بىلەتىنىن, جەر استىندا تازا سۋ قورى جوق اي­ماقتاردا مۇنداي پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن ايتتى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «تا­لاپ-سىرداريا» جوباسىنىڭ جاسالىپ جات­قا­نىن جەتكىزدى. ەگەر اتالعان جوبا ىسكە اسىپ, ءوم­ىر­گە جولداما الاتىن بولسا, وندا ءبىراز ەلدى مەكەن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى ەكەن. قىزىلوردا وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ءبارىنىڭ قا­عا­ناعى – قارق, ساعاناعى – سارق دەۋگە كەل­مەيدى. تالاي جۇرت قۇباتوبەل تىرشىلىك كەشىپ جا­تىر. ءبىر جەردە اۋىز سۋ تاپشى, ەكىنشى جەرگە اياق سۋ جەتپەيدى. تاعى ءبىر اۋىلعا مەكتەپ كەرەك, ەندى بىرىنە بالاباقشا قاجەت. كۇيكى تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن كۇندەلىكتى كۇيبەڭ­نەن ارىلماعان اۋىل. ءجيى ءسوز بولاتىنى جول قۇرىلىسى. دەگەنمەن, ەل حالقى جاع­داي­دىڭ باياعىدان الدەقايدا تۇزەلگەنىن اي­تادى. سوسىن باستالعان ىستەردىڭ سوڭىن با­عام­دايدى. اكىمدەردىڭ ءاربىر ءىسىن ساراپ­تاي­دى. سوندىقتان باياندى بولاشاققا سەنەدى. ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا وبلىسى.