ماسەلەنىڭ ۇساق-تۇيەگى بولمايدى

سميرنوۆ كەنتىنىڭ تۇرعىندارى مادەنيەت ۇيىندە وتەتىن باس­قو­سۋعا ەرتەرەك جينالىپ, اققايىڭ اۋدا­نىنىڭ اكىمى رۇستەم ەلۋ­باەۆتىڭ ەسەبىن تاعاتسىزدانا توستى. ءويت­كەنى, ولاردى الەۋمەتتىك ماسەلە­لەرگە قاتىستى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر از ەمەس ەدى. اكىم الدىمەن جۇرتشىلىقتى ەلدەگى جانە وبلىستاعى ساياسي-ەكو­نوميكالىق احۋالداردان حاباردار ەتىپ, سوسىن اۋداننىڭ تىنىس-ءتىر­شىلىگىن بايانداۋعا كىرىستى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءوت­كەن جىلدىڭ قول جەتكەن تابىس­تا­رى قوماقتى-اق. اۋدان نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇ­عىلدا­نا­دى. ونىڭ ەكونوميكا­دا­عى ۇلەسى 97 پايىزدى قۇرايدى. اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كو­لەمى 8,8 ميلليارد تەڭ­گەگە جەتكەن. اققايىڭدىق ديقان­دار بىلتىر 185,5 مىڭ گەكتار القاپقا ءداندى داقىلدار ءسىڭىرىپ, وزىق تەحنو­لو­گيالاردى ءتيىمدى قول­دانا ءبىلدى. ءسويتىپ, اۋا رايى­نىڭ قۇرعاقشى­لىعىنا قاراماس­تان گەكتار بەرەكەلىلىگىن 11,4 تسەنتنەردەن اينال­دىر­دى. بۇل سالادا 225 شارۋا قو­جالىعى, 70 جشس ەڭبەك ەتەدى. سوڭ­عى جىلدارى اۋ­ىلشارۋا­شى­لىق تەحنيكالار پاركى ايتارلىق­تاي جاڭارىپ, كوك­تەم­گى, كۇزگى دالا جۇمىستارىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى شەتەلدىك ەگىس كەشەندەرىمەن اتقا­رىلادى, دەدى اكىم ءوز ەسەبىندە. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءتورت ت ۇلىك وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار ءالى دە بارماق بۇگۋگە دە كەلمەيدى. «پولتاۆكا», «لەونوۆ», چەركاسس» سي­ياق­تى ساناۋلى ءىرى سەرىكتەستىكتەر بۇ­رىن­­نان بەرى مال شارۋا­شى­لى­عى­مەن اينا­لىسىپ كەلەدى. ولارعا ەت جانە ءسۇت ءوندىرۋ ءۇشىن 44,5 ميل­ليون تەڭگەنىڭ جە­ڭىل­دىكتى سۋبسيديا­لا­رى بەرىلدى. جەكە ادامدار دا مالدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتۇسىنىپ, ونى كوپتەپ ءوسى­رۋگە قۇلشىنا كىرىسكەندەرى بايقالادى. با­ياندا­ما­شى بۇل باعىت­تا ىشكى مۇمكىن­دىك­تەردىڭ جە­تىپ ار­تىلاتىنىن, جا­يى­­لىم­دار مەن شابىن­دىق­تار­دى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ قا­جەتتىگىن العا تارت­تى. سول سياقتى مال­دى اسىل­داندىرۋ, تۇقى­مىن جاق­سار­تۋ سالاسىن­دا دا اتقا­رىلاتىن ىستەر از ەمەس. «جول كارتاسىنىڭ» شا­پاعاتىن اققاي­ىڭ­دىق­تار دا جەتە سەزىنىپ وت­ىر. باعدارلاما ەلدى مەكەندەرگە دەيىن جەتىپ, الەۋمەتتىك سالالار ءبىرىنشى كەزەكتە قامتىل­عان. ونى ورىنداۋعا 109 ميلليون تەڭگە ءبو­لىنىپ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق جۇيە­­لە­­رىن, جولدار­دى, مەكتەپ, اۋرۋحانا, مادەنيەت ءۇي­لەرى سىقىلدى الەۋمەت­تىك نى­سان­­داردى جوندەۋ­گە جۇمسالعان. اكىم جينالعانداردى مەملەكەت­تىك يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيا­لىق دا­مۋ باعدارلاماسىمەن دە جان-جاقتى تانىستىرىپ ءوتتى. «لەو­نوۆ» شق-دا ءسۇت كەشەنىن سالۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەگى جۇزەگە استى. جو­بانىڭ قۇنى جارتى ميلليارد تەڭ­گەگە جە­تە­­عا­بىل. قازىر مۇندا 320 سيىر ساۋ­­ى­لادى. تاعى دا وسىنشا ساۋىن مال­دى ورنالاس­تىرۋ كوز­دەل­گەن. «يۆان زەنچەنكو» جشس جالپى قۇنى 490 ميلليون تەڭگە بولاتىن ەلەۆاتور كە­شە­نى­نىڭ قۇ­رى­لىسىن جال­­­عاس­­تى­رۋدا. ون­ىڭ اس­تىق قابىلداۋ سىي­ىم­دىلى­عى – 25 مىڭ توننا. 60 ادام جۇمىس­پەن قام­تىل­عان. بۇدان تىس­قا­رى ەكى ەلەۆاتور سا­لى­نۋدا. «مە­دەننيكوۆ», «روس­­تان» قال­دىق­سىز ەت وڭدەۋ كا­سىپ­­­ور­ىن­دارى­نىڭ اياق ­ا­ل­­­­­­­ىس­­­­­تا­رى دا ماق­تاۋعا تۇ­رار­لىق. ءما­سە­لەن, ەر­لى-زاي­ىپتى مە­دەننيكوۆ­تار­دىڭ ءوندىرىس ورنى شەت­ەلدىك قوندىر­عى­لار­مەن جاب­دىق­­تال­عان. 150-دەن استام ەت, كول­با­سا ءتۇر­لەرىن ءوندى­رىپ, ەلى­مىز­دىڭ كوپتەگەن وڭىرلە­رىن قام­تاماسىز ەتە­­دى. ءۇش قۇس فاب­ريكا­سى­نىڭ ءون­ىم­دە­رى­نە دە سۇ­ر­انىس كوپ. جە­كە ادام­دار­دىڭ قو­سال­قى شا­رۋا­شى­لى­عىن جاندان­دى­رۋ باعى­تىن­دا «اۋىل شا­رۋا­­شى­لى­عىن قارجىلىق قول­داۋ» قورى 112 وت­با­سىعا 25,7 ميلليون تەڭ­گە­نىڭ نەسيەسىن ءبولدى. «اق­قاي­ىڭ» نەسيە بەرۋ سەرىكتەستىگى دە ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەپ كەلەدى. ون­ىڭ نەسيەلەۋ مولشەرى 239 ميلليون تەڭ­گەدەن اسىپ ءتۇس­تى. ال, «بيزنەس – 2020» باعدار­لا­ماسى بوي­ىنشا 520 ميلليون تەڭگە ءبو­لىنىپ, 16 جوبا قارجى­لان­دى­رىلىپ وتىر. بايانداماشى ءوز ءسو­زىن­دە جۇ­مىس­سىزدىقتى قىس­قارتۋ ماقساتى­مەن 7 جوبانىڭ ىسكە قوسىل­عا­نىن, بۇدان تىسقارى ءال­ەۋ­مەتتىك جۇ­مىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن 4,4 ميلليون تەڭگە قاراس­تىرىل­عا­نىن, جاستار پراكتيكاسى باعدار­لاماسى اياسىندا 100 ادامعا جۇ­مىس بەرىلگەنىن, قيالى كاسىپتىك ليتسەيىندە 75 ادامنىڭ ءتۇرلى ما­ماندىقتارعا دايارلانعانىن ايتا كەلىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەرمەن تانىستىر­دى. اتاپ ايتقاندا, ەلدى مەكەندەرگە 248 ميلليون تەڭگەگە ساپا­لى اۋىز سۋ جەتكىزىلەدى. سمير­نوۆ كەنتىندەگى ۇيلەردى ءجون­دەۋگە 7 ميلليون تەڭگە جۇمسا­لا­دى. اۋ­ىل­دار­دا تۇراتىن جاس ما­ماندار­دى قول­داۋ ماقساتىمەن 30 ميلليون تەڭ­گەنىڭ نەسيەسى بەرىلەدى. «ۇر­پاق قورى» باعدارلاماسىن قار­جى­لان­دىرۋعا 12,5 ميلليون تەڭگە قا­راس­تىرىلادى. سول سياق­تى ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ «2011 جىلدى قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جار­لىعى جاڭا تالاپتار قوياتى­نى اتاپ ءوتىلدى. رۇستەم مۇقاش ۇلىنىڭ ەسەبىن تۇر­عىندار جىلى قابىلدادى. اسا ءدىل­گىر ماسەلەلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل اۋدارىلىپ, بىلتىرعى ۇسى­نىس-وتىنىشتەردىڭ دەنشىلىگى ور­­ىن­دال­عانىن قۇپتاي وتىرىپ, سۇ­راق جول­­داۋشىلار دا بولماي قالعان جوق. ولاردىڭ بارلىعىنا تۇشىم­دى جاۋاپ الىنىپ, اۋدان اكىمى ءرۇس­تەم ەلۋباەۆتىڭ ەسەبىنە قا­نا­­عات­تانار­لىق باعا بەرىلدى. ءومىر ەسقالي. * * * ساۋالى مەن جاۋابى گ.ەسەنەەۆا, اۋداندىق ورتالىقتاندىرىلعان اۋ­رۋحانانىڭ مەيىربيكەسى: ءار اۋلاعا اۋىز سۋ تارتۋ جايى قاراستىرىلعان با؟ جاۋاپ: بۇل ماسەلەنى ويلاستىرىپ وتىرمىز. اۋدان ورتالىعىن دامىتۋعا ارنالعان 2010-2015 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاماعا وراي كەلەسى جىل­دان باستاپ كىرىسەتىن بولامىز. ۆ.حمارا, اۋداندىق ەلەكتر ستانساسىنىڭ باس ين­جەنەرى: ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا ەسكەرتكىشتەردى جوندەۋ, جاس وسكىندەردى وتىرعىزۋ باعىتىندا كوپ ءىس تىندىرىلعان بولاتىن. الدا كەنتتى كوگالداندىرۋ جالعاسا ما؟ جاۋاپ: بيىل بۇل ماقساتقا 12 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. و.عالىموۆ, زەينەتكەر: بىلتىر اۋدان ءومىرىن جان-جاقتى قامتيتىن مۇراجاي اشىلىپ, ءبىر جاساپ قالىپ ەدىك. الايدا, ورىننىڭ تارلىعىنان كوپ­تەگەن ەكسپوناتتار مەن جادىگەرلەر قاراۋسىز جاتىر. جاۋاپ: بيىل مۇرجايدىڭ ورنىن كەڭىتۋدى وي­لاس­تىرىپ جاتىرمىز. بۇگىندە قۇرىلىس-سمە­تا­لىق قۇجاتتارى دايىندالۋ ۇستىندە. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.