كوزبەن كورمەسەڭ, كۇناعا باتاسىڭ

گازەتتە 2010 جىلعى 7 جەلتوقسان كۇنى «تا­لايدى تاقىرعا وتىرعىزعان «تاقۋا»» اتتى ما­قالا جاريالاندى. اۆتورى – ءنازيرا ءجا­رىم­بەتوۆا. ...ەندى اڭگىمەنىڭ القيسساسىنا كەلەيىك. پارا الىپ كۇن كورۋگە تاربيەم جىبەرمەگەن سوڭ, ال ىستەپ جۇرگەن جەرلەرىم كوگەرتىپ جالاقى بەرمەگەن سوڭ, ەڭ ادال جول وسى بولار دەپ بيزنەسكە كەلگەنىم راس. كارىمجان حاسەنوۆ مەن الماتىدا ءجۇر­گەندە شىلدە ايىندا كەلىپتى, سول جاقتا باس-كوز بولىپ جۇرگەن مەحانيگىمىز ج.احمەتوۆكە ءوز بەتىمەن جولىعىپ جۇمىسقا تۇرعىسى كەلگەن, مەن ول كىسىگە تەلەفونمەن ءوز رۇق­ساتىمدى بەردىم, ويتكەنى ءدال سول ۋاقىتتا ءبىز «سۋبمەردىگەرى» بولىپ تابىلاتىن «كوپ­سالالى فيرما سامال» جشس تۇنگى اۋى­سىم­عا ماشينە شى­عا­رۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. بىراق ك.حاسەنوۆ ءبىر اپتادان سوڭ ەلىمە بارامىن دەپ سۇرانىپ كەتەدى. مەن تامىز ايىنىڭ باسىندا بارعاندا ول كىسىمەن تا­نىسا المادىم, تەك 17 تامىزدان باستاپ قانا جۇمىسقا شىققان, ك.حاسەنوۆپەن تانىسۋ­دىڭ مەن ءۇشىن تامىزدىڭ سوڭعى جا­عىندا عانا ءساتى ءتۇستى. بارلىق جۇرگىزۋشىلەر جۇمىسقا تۇرعان ساتتە مىنا ەكى جاعداي ەسكەرتىلەدى: ءبى­رىن­شى­دەن, سپيرتتىك ىشىمدىك ءىشىپ رولگە وتىر­عان جاعدايدا, ەكىنشىدەن, جانارماي ساتقان جاع­دايدا جۇرگىزۋشى بىردەن جۇمىستان ءبىر­جاقتى بوساتىلادى. جانە ءار جۇمىسكەردىڭ جاتىن ورنى مەن تاماعى ءۇشىن «سامال» جشس ءار كۇن ءۇشىن 600 تەڭگە ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدەن ۇس­تايدى, بىراق ءبىز ونى جۇمىسكەردەن ۇستاماي­مىز. تامىز ايىنىڭ سوڭىندا «سامال» جشس-نەن بارلىق جۇمىسقا قاتىستى قۇجات­تاردى العان سوڭ ك.حاسەنوۆ جۇرگىزگەن كاماز-دان 763 ليتر جانارماي ارتىق الىنعانى ءمالىم بولدى. ول ايدا سول ءماشي­نە ءۇشىن 2465 ليتر جانارماي الىنعان. كاماز ءاربىر ءجۇز شارشىمەترگە 39 ليتر جانارماي تۇتىنادى, ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە 50 ليتردەن ەسەپتەيمىز, ويتكەنى ءماشي­نە­نى قىز­دى­رۋعا, ءارى-بەرى ءجۇ­رۋىنە قالسىن دەيمىز. وعان قوسا ماشينەنىڭ بارۋ-كەلۋ قاشىق­تىعىنان باسقا ەشكىمنىڭ اقىسى كەتىپ قال­ماسىن دەپ 100 كم. قوسىپ بەرەمىز. سونىڭ ءوزىن­دە 763 ليتر جانارماي ارتىق الىنعان بولا­تىن. ك.حاسەنوۆتىڭ قولى قويىلعان ۆەدوموستەر مەندە ساقتاۋلى. «كارىمجاننىڭ ايتۋىنشا, الماس جۇما­عالي وعان دا, باسقا جىگىتتەرگە دە قاقپايلاپ, قۇجات تولتىرتپاعان, ونىڭ بىرەۋىنە دە ءوزى قول قويماعان. «ءبىزدىڭ باس كەڭسەمىز الماتى­دا, وعان جىبەرىپ, اكەلىپ جاتامىز با, كوپ ۋاقىت كەتەدى, ماعان سەنىڭدەر, ءوزىم ەڭبەك­اقى­لا­رىڭ­دى تولەپ تۇرامىن» دەگەن», – دەپ جازىپتى. ك.حاسەنوۆ سىناق مەرزىمىنەن ءبىر ەمەس, ەكى رەت وتە الماي قالعاندىعىن وزىنەن كورسىن. ءۇشىن­شى قىركۇيەك كۇنى ك.حاسەنوۆ جانارماي ساتقان جەرىنەن بۇلتارتپاستاي ۇستالدى, ونى ءوزى مويىندادى. كوپ ۇزاماي قىركۇيەكتىڭ 5-ءى كۇنى رولدە ماس كۇيىندە ۇستالادى دا جول پولي­تسياسى قىزمەتكەرلەرى ايىپپۇل سالادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ايىپ­پۇلدىڭ «رەسمي», «بەيرەسمي» تۇرلەرى بولا­تىندىقتان, قۇجاتتارىن كوردىم دەپ ايتا المايمىن. ك.حاسەنوۆتىڭ ءوز سوزىنە قاراعان­دا 80 000 تەڭگە ايىپپۇل سال­عان. ال وسى 80 000 تەڭگە بالا-شاعانىڭ نەسىبەسى ەمەس پە ەدى جانە وسى اقشانى كەشە عانا ءۇيى­نە بارىپ كەلگەن ول قايدان الدى؟ اۋەل باستان قالىپتاسقان تارتىبىمىزگە وراي ىڭ-شىڭسىز كارىمجاندى جۇمىستان شىعارىپ تاستادىق. ونىڭ ءۇش سەبەبى بار: بىزدەن ك.حاسەنوۆتىڭ قولى قويىلعان 763 ليتر جانارماي ۇرلان­عان; وزگەلەردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتون­دىرىپ, ماس كۇيىندە رولگە وتىرعان; وسى كەزدە ك.حاسە­نوۆتىڭ «سەۆقازاۆتودور» جشس-نەن جا­نار­ماي سا­تىپ, جۇمىستان بوساعاندىعى انىق­تالدى. جۇمىستان شىققان سوڭ مەن تەلەفونمەن ول كىسىگە باسقا جۇمىس ىزدەۋىن, جانارماي­دىڭ اقشاسى ۇستالاتىندىعىن, كەرەك دەسە سول جەردەگى جىگىتتەر جول قاراجاتىن بەرەتىندىگىن ايتتىم. بىراق ك.حاسەنوۆ كەلىسپەدى, مەنىڭ كەلۋىمدى كۇتەمىن دەدى. 15 قىر­كۇيەكتە «سامال» جشس قىزىلوردا وبلى­سىنداعى جۇمىسىن توقتاتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە 5-ىنەن باستاپ ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدەن ك.حاسەنوۆ تۇرا بەردى. 16 كىركۇيەكتە «سامال» جشس جامبىل وبلى­سىنا كوشەتىن بولدى. ونىڭ مەردىگەرى بولىپ تابىل­عان­دىقتان ءبىز دە ونى­مەن بىرگە كوشتىك. ول كەز­­دە مەن باسقا قالادا بولاتىنمىن, ك.­حا­سەنوۆ قازاقشا ايتقاندا «جۇرتتا» قالاتىن بولعاندىقتان, تەك اياۋشىلىق سەزىمىنىڭ جەتەگىندە عانا ونىڭ بىزبەن بىرگە جامبىل وبلى­سىنا كەلۋىنە تەلەفون ارقىلى كەلىسىم بەردىم. «كارىمجان حاسەنوۆكە... الماس جۇماعا­لي جول قۇرىلىسىندا ىستەگەن بەس ايدا 420 مىڭ تەڭگە قارىز بولعان», دەيدى ماقالادا. كاكە, ءسىزدىڭ ايتىپ تۇرعانىڭىز, قايداعى بەس اي جانە 420 مىڭ تەڭگەنى قانداي بال اشىپ تاپتىڭىز؟ ەسى­ڭىزدە بولسا, «ماعان تەح­كۋا­لىك جاساتۋ ماسەلە ەمەس, جوعالعان تەح­كۋالىكتى قالپىنا كەلتۋىرۋگە كوپ بولسا بەس مىڭ تەڭگە كەتەدى, كەرەك بولسا, سونى ءوزى­ڭىزگە قالدىرىڭىز. تەك مەن ءسىزدىڭ اقىڭىزدى جەگەن ادام قۇساپ قالىپ تۇرمىن. ودان دا ادام سياقتى كەلىڭىز, ءسوي­لەسەيىك», – دەمەپ پە ەدىم. ال ءسىز: «ۇيدە كومىر جوق, كومىردى تۇسىرەم دە بارامىن, اقشا جىبەرسەڭ», – دەدىڭىز. مەن ءدال سول ۋاقىتتا قو­لىمدا بار ەلۋ مىڭدى جىبەردىم. قادىرلى مۇحاڭ ايتىپتى عوي: «ءبىر توبىق­تىنىڭ جايىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتىم, بىراق ءدال سونداي جاعداي قازاق جەرىنىڭ ءار تۇك­پى­رىندە بولىپ جاتتى عوي», – دەپ. سول سياقتى ءبىر حاسەنوۆ ەكەۋمىزدىڭ جاعدا­يىمىزدى جاريا­لاعان ەكەن, ءدال وسىنداي جاعداي بارلىق «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپادا» بولىپ جا­تىر عوي. اللا اقىرىن قايىرلى ەتسىن. الماس جۇماعالي, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جەكە كاسىپكەر. _____________ رەداكتسيادان. ماقالا ءبىرشاما قىسقارتىلىپ جاريالانىپ وتىر. ويتكەنى, ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى جوق دەگەن تۇستارىن الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلدى.