– دەيدى دارىندى ەر بالالارعا ارنالعان وبلىستىق قازاق-تۇرىك ليتسەي-ينتەرناتى حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى الماس ورداباەۆ
– ءسىزدىڭ شاكىرتتەرىڭىز 3 جىلدىڭ ءىشىندە حيميا پانىنەن 22 رەسپۋبليكالىق, 18 حالىقارالىق جارىسقا قاتىسىپتى. جالپى, ءوزىڭىز عىلىم جولىنا ءتۇسكەن جاس عالىم رەتىندە جۋىردا اقش-تا ءوتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءسامميتتى شاقىرۋداعى باستى ماقسات نەدە دەپ ويلايسىز؟
– بىرىنشىدەن, دۇنيەجۇزىندە بولىپ جاتقان مۇناي داعدارىسىنا بايلانىستى كۇللى الەم عالىمدارى قازىر بالامالى قۋات كوزدەرىن ىزدەۋدە. ارينە, ەڭ ءبىرىنشى بولىپ عالىم ەينشتەين باستاماسىن سالعان اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ قاجەت. الايدا, ءبارىمىز دە تاريحتان اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ادامزاتقا قارسى قولدانىلعان كەزدەرىن دە بىلەمىز. بۇل – تەڭدەسى جوق قارۋ. سوندىقتان دا, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى – الەم الدىنداعى كۇن تارتىبىندەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. ال اقش بولسا, دۇنيەجۇزىندەگى يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى. سوندىقتان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە نەگە بەلسەندىلىك كورسەتەتىنى تۇسىنىكتى.
اسىرەسە, ساياسي كەلىسسوزدەرگە ەسىگىن جاۋىپ قويعان كەيبىر ەلدەرگە قارسى قولدانىلاتىن شارالار توڭىرەگىندە ماسەلە قوزعاۋ وسى ءسامميتتىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. مىسالى, 2010 جىلى دۇنيەجۇزى نازارىن يادرولىق تەرروريزم قاۋپىنە اۋدارۋ ماقساتىمەن ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى العاشقى سامميت شاقىرىلدى. 2012 جىلى سەۋلدە, 2014 جىلى گااگا قالاسىندا وتكىزىلدى. بۇل جولى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش-تا ءوتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنا قاتىسىپ ءسوز سويلەدى. پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدىڭ يادرولىق نىساندار مەن ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى ەڭ جوعارى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى جيىرمالىعىندا تۇرعاندىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارتتى.
وسى كۇندەرى ەلىمىزدە يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا بىرقاتار كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا, يادرولىق ماتەريالداردى ەكسپورتتىق باقىلاۋ ءجۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلگەنىنە توقتالدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جونىندەگى IV سامميتتە قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكتى جاقتاعان ءۇنىن بۇكىل الەم ەستىدى.
– وسى جولعى سامميتتە وتكەن جىلى ماگاتە مەن ەلىمىز اراسىندا مەملەكەتىمىز اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋى حالىقارالىق قوعامداستىق, اقش تاراپىنان جوعارى باعالاندى. ال ءوزىمىزدىڭ جۇرتشىلىق قالاي قابىلداۋدا؟
– ءبىزدىڭ حالقىمىز يادرولىق قارۋدىڭ نە ەكەنىن جانە قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن, وكىنىشكە قاراي, وتە جاقسى بىلەدى عوي. سەمەي پوليگونى, باسقا دا پوليگونداردىڭ ورنالاسۋىن, سول ءبىر زۇلمات جارىلىستاردى ەستەرىنە دە العىلارى كەلمەيتىن شىعار. ويتكەنى, اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن بايلانىستى جاڭالىقتىڭ قايسىسى بولسا دا ءالى دە حالىقتىڭ ۇرەيىن تۋدىراتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان, بىرىنشىدەن, وسى اتالعان بەيبىت جاھاندىق جوبانىڭ ماعىناسى مەن ماڭىزدىلىعىن حالىققا ابدەن ءتۇسىندىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
ەكىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك باعىتىندا قانداي شارالار قولدانىلاتىنىن تالقىلاۋ قاجەت. ءۇشىنشىدەن, مىسالى, حيميك رەتىندە حيميا تىلىمەن ايتقاندا, 235-ۋران يزوتوپىنىڭ فتوريد قوسىندىسى ارنايى راديواكتيۆتى ءساۋلەلەنۋىن ازايتاتىن ىدىستاردا ساقتالاتىنىن, ماگاتە-ءنىڭ ءۇزدىك ماماندارى بۇل جوباعا قاتىساتىنىن حالىققا اشىق تۇردە دۇرىس جەتكىزۋ كەرەك. ءتورتىنشىدەن, اتالعان جوبانىڭ ەكونوميكامىزعا تىكەلەي پايداسى جوق. ءبىراق, ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىنا اكەلەر پايداسى وراسان زور. بۇل – الەم دەڭگەيىندە اسا ماڭىزدى جوبا.
بەسىنشىدەن, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتپاق بولعان ەلدەردىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىسىن قاداعالاۋ. التىنشىدان, بۇل ەلدەرگە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ. ارينە, ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتتا عىلىمنىڭ دامۋىنا تيگىزەر ۇلەسى زور بولماق. جوعارى تەحنولوگيالىق لابوراتوريالاردىڭ اشىلۋى جانە ولاردى دامىتۋ – ءبىزدىڭ بۇل جوبادان الاتىن تىكەلەي پايدامىزدان كورىنەدى.
– يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ءسامميتتى شاقىرۋ پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ جەكە باستاماسى بولدى. ەندى قازاقستاندا جالعاسىن تابۋى مۇمكىن بە؟
– ابدەن مۇمكىن. بۇل باعىتتا الەم دەڭگەيىندە ەلىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان ۇلەسى زور. ەگەر تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى ەلىمىزدە قۇرىلاتىن بولسا, جىلدا وسىنداي سامميت ەلىمىزدە وتكىزىلۋى دە مۇمكىن. ەلىمىز قاۋىپسىزدىك, ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىندە, ءدىن, ۇلت, ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ باعىتىندا حالىقارالىق قوعامداستىقتا دا بەدەلى ايقىن.
وسى سامميت بارىسىندا يادرولىق قارۋدان ارىلعان بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەل ەكەندىگىمىز پاش ەتىلدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 2010 جىلدان بەرى 2 جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان سامميتكە تۇراقتى قاتىسۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك تۇعىرىن, تۇراقتى مودەلىن ورناتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ ۆاشينگتونعا وسى جولعى ساپارى ەلىمىزدىڭ الەمدەگى انتيادرولىق قوزعالىستاعى جەتەكشىلىگىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى.
– جالپى, ەلباسىنىڭ ۆاشينگتونعا ساپارى ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ىسىنە بەرىك ۇستانىم كورسەتۋىنە, يادرولىق ماتەريالداردىڭ ناقتى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋداعى ءتاجىريبەسىمەن جانە تانىمىمەن ءبولىسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ال سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابىنان قۇتىلۋعا كومەگى قانشالىقتى؟
– جوعارىدا ايتقانىمداي, مۇنداي دەڭگەيدەگى الەم ءۇشىن ماڭىزى زور جوبا شىعىس قازاقستاندا جۇزەگە اساتىن بولسا, ءبىزدىڭ عالىمدار ءۇشىن ءۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋاتىنى ايدان انىق. ەندىگى ماسەلە, تەك ءبىزدەرگە قالىپ وتىر. ەندى ءبىز عىلىمي لابوراتوريالارىمىزدى, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى جاھاندىق جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. تاۋەلسىزدىك جىلدارى الەمنىڭ ۇزدىك ەلدەرىندە ءبىلىم الىپ كەلگەن ماماندارىمىزدىڭ ءوز ءبىلىمىن ەل بولاشاعى ءۇشىن قولدانار ۋاقىتى كەلدى. وزىق ويلى جاستار, زامانىنا ساي ءبىلىم الىپ, ءوز زامانىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسا الادى. شاكىرتتەرىم حيميا الەمىندەگى ىزدەنىسكە تولى تىنىمسىز ەڭبەگىمدى قاناتتاندىرعان تالانتتى وقۋشىلار. قازىردىڭ وزىندە حيميا عىلىمى سالاسىندا جۇمىس جاساۋدا تاجىريبەلەرى دە از ەمەس. وقۋ-ءبىلىمدى عىلىم ارقىلى الۋعا بولاتىنىن ولاردىڭ ويلاي, ويلانا بىلگەندەرىن ۇقتىرۋدامىن.
– ۋران بانكىنىڭ ەلىمىز اۋماعىندا قۇرىلۋى اقش-تا بۇل بانك وزگە ەلدەر ءۇشىن بەيبىت اتوم ەنەرگياسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ يادرولىق وتىندى بايىتۋ بويىنشا ءوز باعدارلامالارىن جاساۋ قاجەتتىلىگىن جوياتىندىعىن تۇسىنەدى. ال بىزدەگى كوزقاراس قانداي؟ ءبىز مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟
– بۇل – ءبىزدىڭ الەمگە تيگىزەر پايدامىز, دۇنيەجۇزىندەگى بەيبىتشىلىككە, يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قوسار ۇلەسىمىز. الايدا, بۇل تەك الترۋيستىك يدەياسىنا نەگىزدەلگەن جوبا ەمەس, ەلىمىزگە اكەلەر پايداسى بولۋ كەرەك. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قولدانار ەلدەرگە قويار مىندەتتەرىمىز ناقتى بولۋى ءتيىس. جوباعا قاتىساتىن ءار مەملەكەتتىڭ قازاقستاندا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا قوسار ۇلەسى بولۋى قاجەت. ەڭ باستى دا ماڭىزدى ماسەلە – سەمەي پوليگونىنىڭ زارداپتارىن جويۋ, سول ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىن جانداندىرۋ. ماگاتە اتالعان ماسەلەلەردە گارانت بولادى دەگەن سەنىمدەمىن.
– بولاشاقتا جاڭا عاسىرعا ساي ءوركەندەۋ تەك عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قولىندا دەيسىز عوي؟
– ارينە. ادامزات قانشا ءنارسەنى بىلسە دە, كۇن سايىن الەمدە تاڭعاجايىپ جاڭالىقتار اشىلىپ جاتادى. 2012 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. ءماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن 2009-2012 جىلدارى حيميا سالاسىنا بايلانىستى جاڭا تەحنولوگيالار ينستيتۋتىندا عالىم پروفەسسوردىڭ اسسيستەنتى بولىپ تاجىريبە قاجەتتىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەدىم. ۇشاقتاردىڭ سىرتىن قاپتايتىن كومىرتەگى سۇيىقتىعىن جاسايتىن جوبا جۇمىسىنا قاتىستىم. كومىرتەگى سۇيىقتىعىن جاسايتىن جوبا مەنىڭ ديپلومدىق جۇمىسىم بولدى. ءبىز عىلىمدى شەكسىز سۇيەمىز, سوندىقتان, ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزدە ىشكى رۋحاني تەربەلىس جۇرۋدە, اركىم ءوز تاڭداۋىن جاسايدى. ەۆوليۋتسيا دەگەن وسى. سوندىقتان, دارىندىلار, حيميكتەر, فيزيكتەر, ماتەماتيكتەر ەلىمىزگە اسا قاجەت.
– راحمەت اڭگىمەڭىزگە, عىلىم جولىنداعى ەڭبەگىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.