الماتىدا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «جىبەك جولى بويىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جانداندىرۋ: ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر, رەسۋرستار جانە ساۋدا» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا-سيمپوزيۋم ءوتتى. وعان الەمنىڭ 30 ەلىنەن 200-دەن استام بەلگىلى زەرتتەۋشى-عالىمدار, سونداي-اق, اقش, جاپونيا, يزرايل, اۆستراليا, رەسەي جانە ەۋروپا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسشىلەرى قاتىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, «ۇلتتىق اگرارلىق ءبىلىم ورتالىعى» كاق, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, حالىقارالىق اۋىلشارۋاشىلىق ەكونوميستەرى اسسوتسياتسياسى (IAAE) مەن وتپەلى ەكونوميكالى ەلدەردەگى اگرارلىق دامۋدىڭ لەيبنيتس ينستيتۋتىنىڭ (IAMO, گەرمانيا) بىرلەسۋىمەن ىنتىماقتاستىق-ىقپالداستىق جاعدايىندا ءوتىپ, ءۇش كۇنگە سوزىلعان ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتى – عالىمدار بىرلەسە وتىرىپ ءوزارا تاجىريبە الماسۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءارى وسى ماسەلەگە تىكەلەي قاتىستى پروبلەما جولدارىن ايقىنداپ, بىرلەسىپ شەشۋ.
القالى جيىندى سالتاناتتى تۇردە سەسسيا توراعاسى, پروفەسسور توماس حەرتسفەلد اشىپ, اتالمىش باسقوسۋدىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ ءوتتى. قۇتتىقتاۋشىلار قاتارىندا ءسوز العان قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى تىلەكتەس ەسپولوۆ كونفەرەنتسيا ەلىمىزدەگى ەلەۋلى وقيعا ەكەندىگىن, ويتكەنى, وسىدان 30 جىل بۇرىن 1980 جىلى مينسك قالاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ەكونوميستەرىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ سوڭعى كونگرەسى وتكەندىگىن, ال بۇگىنگى باسقوسۋ سول جيىننىڭ زاڭدى جالعاسى ءارى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن ورايلاستىرا وتكىزىلىپ وتىرعاندىعىن العا تارتتى.
– قازىرگىدەي الەمدىك قارجى داعدارىسى جاعدايىندا قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن ىرىلەندىرۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 191 مىڭنان استام اگروقۇرىلىمنىڭ 183 مىڭنان استامى, ياعني 95 پايىزى شارۋا قوجالىقتارى. سولاردىڭ 40 پايىزىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالاناتىن جەر كولەمى – 10, قالعاندارى 50 گەكتاردان اسپايدى. مۇنداي شاعىن قوجالىقتارمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قالاي دامىتا الامىز؟ ونىڭ ۇستىنە, ولاردىڭ ءوندىرىپ وتىرعان تاۋارلارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, ارينە, تومەندەۋ. سوندىقتان, مۇنداي قۇرىلىمداردى ىرىلەندىرىپ, ەلىمىزدە ءىرى اگرارلىق قۇرىلىمدار قۇرۋ قاجەت. سوندا عانا, ولارعا ينۆەستيتسيا ارقىلى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەندىرە وتىرىپ, قازاقستاندىق برەندكە اينالاتىن ەت-ءسۇت ونىمدەرىن ەكسپورتقا كوپتەپ شىعاراتىن بولامىز, – دەدى ت.ەسپولوۆ.
كونفەرەنتسيا-سيمپوزيۋم بارىسىندا ءونىمدى از بەرەتىن ەگىستىك جەرلەردى جايىلىمدىق جەرلەرگە اينالدىرۋدىڭ تيىمدىلىگى وتە جوعارى دەگەن پىكىرىمەن بولىسكەن كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, گەرمانياداعى وتپەلى ەكونوميكالى ەلدەردەگى اگرارلىق دامۋ لەيبنيتس ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى الەكساندر پريششەپوۆ, سونداي-اق, گەكتارىنا 2-3 تسەنتنەر ءونىم بەرەتىن جەرلەردى قايتا-قايتا جىرتىپ, ەگىن ەگۋ كوپ شىعىن كەلتىرەدى ءارى جەرگە زيانىن تيگىزەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– قازاقستان و باستا مال شارۋاشىلىعى كەڭىنەن دامىعان ەل. قازىر دە وسى سالانى دامىتۋعا قازاقستاننىڭ الەۋەتى جەتەدى. بۇل ءۇشىن ءتۇرلى ەكونوميكالىق سەبەپتەرمەن قاراۋسىز قالعان, ونسىز دا ونىمدىلىگى از ەگىستىك جەرلەردى جايىلىمدىق جەرلەرگە اينالدىرۋعا بولادى. بۇگىندە رەسەي, قازاقستان جانە ۋكراينادا 60-70 ملن. گەكتار ەگىستىك جەر قاراۋسىز جاتىر. سولاردىڭ ىشىندە 50 ملن-نان استام گا جەر رەسەيگە تيەسىلى بولسا, 10 ملن. گا جەر قازاقستاندىكى. ارينە, ولاردى بىرتىندەپ, اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنا قايتا ەنگىزۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىراق, سول 10 ملن. گەكتار جەردىڭ تەك 1-2 ملن. گەكتارىن عانا قايتادان ەگىستىككە پايدالانۋعا بولادى. قالعاندارى ءتيىمسىز. ولاردى جايىلىمعا اينالدىرسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇل ءۇشىن ارينە, ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت», – دەدى ا.پريششەپوۆ.
ال يزرايلدەگى يەرۋساليم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تسۆي يزرايلدە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعانىن, ءويتكەنى, ولارداعى كووپەراتيۆتەر ماقتا, بيداي, كوكونىس وسىرمەي, شاعىن شارۋا قوجالىقتارى وسىرگەن ونىمدەردى ساتۋمەن اينالىساتىنىن جەتكىزدى.
– ياعني, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەدى, دەدى پروفەسسور. – سوندىقتان قازاقستانعا دا شاعىن قوجالىقتاردى ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, حالىقارالىق نارىققا شىعۋدى ويلاستىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ەكسپورتقا باعىتتاۋ. ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, مال شارۋاشىلىعى سەكتورى مەملەكەتكە ەڭ ماڭىزدى تابىس اكەلەتىن سالا. جالپى, قازاقستان بيداي وندىرۋدەن الەمدەگى ەڭ جەتەكشى ەلدەر قاتارىندا. سوندىقتان بۇل جەردە عىلىم مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويىپ, بيدايدان مول ءونىم الۋعا بولادى. ال الماتى وبلىسىندا جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس وندىرۋدە ۇلكەن الەۋەتتەرىڭىز بار.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا 27 سەسسيا ءوتىپ, 150-دەن استام بايانداما جاسالدى, جيىن جۇمىسى اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە ىلەسپە اۋدارۋ ادىسىمەن ءجۇرگىزىلدى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».