جاقىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى ەكولوگيالىق بيوينجەنەريانىڭ اسپەكتىلەرى مەن يننوۆاتسيالارى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. وندا ەكولوگيالىق بيوينجەنەريانىڭ دامۋ مۇمكىندىگى ءسوز بولدى. وسىعان وراي ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنداعى «AlgaBioTech» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك بولاتحان زايادانمەن ەكولوگيالىق ينجەنەريانىڭ بولاشاعى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.
– بولاتحان قازىحان ۇلى, ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن ەكولوگيالىق بيوينجەنەريا, الگوبيوتەحنولوگيادا جاساندى ينتەللەكتىگە قاتىستى العاشقى جوبالار ىسكە اسا باستادى. ونىڭ عىلىمداعى ناتيجەسى قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىندا تسيفرلىق حابقا اينالۋ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. سوعان بايلانىستى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن قارقىندى ەنگىزۋ بيوينجەنەرلىك شەشىمدەردىڭ مۇمكىندىگىن ەداۋىر كەڭەيتىپ وتىر. سونداي-اق بيورەمەدياتسيا, ءبيوونىم ءوندىرۋ مەن ەكولوگيالىق مونيتورينگتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. جالپى, ەكولوگيالىق بيوينجەنەريا – قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى مەن كليماتتىق قاۋىپتەر جانە تۇراقتى دامۋ سەكىلدى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرەتىن عىلىمي باعىتتىڭ ءبىرى. يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى قالىپتاستىرۋدا پانارالىق ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ماڭىزى زور. بۇل ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن تسيركۋليارلىق بيوەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا شەشىمدەردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى.
– جيىنعا شەتەلدەن دە عالىمدار قاتىستى. وسى بىرلەسكەن جوبالار اياسىنداعى شەتەل تاجىريبەسىنە دە توقتالىپ وتسەڭىز؟
– قازىر كوپتەگەن دامىعان ەل ەكولوگيانى جاقسارتۋ ءۇشىن تابيعي كوزدەردەن پايدالى زاتتاردى ءبولىپ الۋ تەحنولوگياسىن وندىرىستىك دەڭگەيدە دامىتىپ وتىر. ايتالىق, ەكولوگيالىق ينجەنەريا امەريكا, ەۋروپا ەلدەرىندە العا جىلجىپ بارادى. ولار ميكروبالدىرلاردى وسىرە وتىرىپ, ەكولوگيالىق تازا وتىن الادى. بيولوگيالىق ەنەرگيانىڭ سارقىلمايتىن قاينار كوزىن تاپتى. الەم سۋتەگى ەنەرگياسىنا قول جەتكىزگىسى كەلەدى. ءبىز دە ءوز ەلىمىزدە ۇرپاققا پايدالى ەنەرگيا كوزىن الۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. وسى عىلىمي ءىس-شارادا توكيو عىلىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فوتوسينتەز زەرتتەۋ لابوراتورياسىنىڭ جەتەكشىسى, دوكتور تاتسۋيا تومو, تيانتسزين بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, دوكتور چجيۋن حۋان, چەحيا ميكروبيولوگيا ينستيتۋتى, «Algatech» ورتالىعى, بالدىر بيوتەحنولوگياسى لابوراتورياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى يرجي ماسويدەك, باسقا دا بەلگىلى عالىمداردىڭ ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسۋى سالادا جاڭا جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇگىندە قانداي باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– بيوتەحنولوگيا كافەدراسىندا شيرەك عاسىردان بەرى فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەر, سۋ ەكوجۇيەلەرىن بيورەمەدياتسيالاۋمەن قاتار وتە ماڭىزدى عىلىمي زەرتتەۋلەر ىسكە اسىپ جاتىر. ميكروبالدىرلار مەن تسيانوباكتەريالاردىڭ مولەكۋليارلى-گەنەتيكالىق تاكسونومياسى زەرتتەلدى. وسى سالادا بيوتەحنولوگيالىق ماڭىزعا يە عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستى. قازىر عالىمدار ءتورت باعىتتاعى جوبانى قولعا الدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەردى پايدالانا وتىرىپ, قورشاعان ورتاعا بيومونيتورينگ جۇرگىزۋ, قالپىنا كەلتىرۋمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشىسى – فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەردى پايدالانا وتىرىپ, مەديتسينادا دەنساۋلىققا پايدالى تاعامدىق قوسپالار, مەديتسينالىق پرەپاراتتار شىعارۋعا ماڭىزدى شتامداردى ءبولىپ الۋعا ارنالعان. ءۇشىنشىسى – سارقىلمايتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, اتاپ ايقاندا, سۋتەگى ەنەرگياسىن, بيوديزەلدى باسقا دا ەنەرگيا تۇرلەرىن الۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەر. ءتورتىنشىسى – شتامداردىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ءىرى كوللەكتسياسىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جۇزەگە اسىپ جاتىر.
– فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەردەن قانداي ءونىم الۋعا بولادى؟
– فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەر – بيولوگيالىق تۇرعىدان الۋان ءتۇرلى ءىرى توپقا جاتادى. باسقا ميكروبتاردان ايىرماشىلىعى پاتوگەندىك قاسيەتى جوق. كۇن ساۋلەسىن ەنەرگيا كوزى رەتىندە پايدالانىپ, مينەرالدى زاتتاردى ءسىڭىرۋ ارقىلى ورگانيكالىق قوسىلىستاردى سينتەزدەيدى. تابيعاتتان ادام ومىرىنە ماڭىزدى, بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتار سينتەزدەيتىن, سونداي-اق بيووتىن وندىرۋگە قابىلەتتى شتامدار ءبولىنىپ الىنادى. تابيعي ءوسىپ تۇرعان ميكروبالدىرلاردى ءبولىپ الىپ, بىرنەشە سەلەكتسيادان كەيىن وندىرىسكە پايدالانامىز. عالىمدارىمىز «سhroococcales» قاتارىنا جاتاتىن تسيانوباكتەريا شتامىن بالقاش كولىنەن ءبولىپ الىپ, بىرنەشە سەلەكتسيالىق ىرىكتەۋ جۇرگىزىپ, بيوتەحنولوگيالىق الەۋەتىن راستادى. اتالعان شتامم قۇرامىندا وسىمدىكتە, جانۋاردا كەزدەسپەيتىن ماڭىزدى انتيوكسيدانتتى زاتتار, وكسيگەندى فوتوسينتەز ءۇشىن پيگمەنتتەر انىقتالدى. شتامم بيوماسساسىنىڭ بيوحيميالىق تالداۋى ونىڭ قۇرامىندا شامامەن 56 پايىز اقۋىز, ليپيد, كومىرسۋ, امينقىشقىلى, ماي قىشقىلى بار ەكەنىن كورسەتتى. بيوماسسا قۇرامىنداعى پيگمەنتتەردەن ءبولىپ الىپ, بيولوگيالىق بەلسەندىلىگى زەرتحانالىق جاعدايدا باعالاندى. الىنعان ناتيجەلەر بۇل قوسىلىستاردىڭ ديابەتتىڭ الدىن الۋدا جانە ەرتە كەزەڭدەرىندە ەمدىك الەۋەتكە يە ەكەنىن كورسەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا شتامم نەگىزىندەگى ءونىمدى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
– ميكروورگانيزمدەردى زەرتتەۋ تەحنولوگياسى قانشالىقتى جولعا قويىلعان؟
– ەل عالىمدارى ءۇشىن ءبىر كلەتكالى ورگانيزمدى ءوسىرۋ تەحنولوگياسى «نوۋ-حاۋ». ءتىرى ورگانيزممەن جۇمىس ىستەۋ, كوپ كلەتكالى بالدىرلاردى ءوسىرۋ وتە كۇردەلى. ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشىپ, ادامزات ءۇشىن پايدالى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ وتىرعان زەرتحانامىزعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولىپ جاتسا, ينستيتۋت دەڭگەيىنە وركەندەتۋگە الەۋەتىمىز جەتەدى. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى جوبالار بار. باعدارلامالى-نىسانالى جوبالارىمىز قولداۋ تاپسا, فوتوبيوتەحنولوگيا, الگوبيوتەحنولوگيا سياقتى ۇلكەن عىلىمي باعىتتار وركەندەيدى.
– سالادا ماماندار جەتكىلىكتى مە؟
– بۇگىندە «ەكولوگيالىق بيوينجەنەريا» سالاسىندا جوعارى دەڭگەيلى مامانداردى دايارلاۋ ءىسى جولعا قويىلعان. قازىر وسى باعىتتا ون شاقتى عىلىمي گرانتتىق جوبا ىسكە اسىپ جاتىر. سونداي-اق وسى سالا بويىنشا ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار دايارلانۋ ۇستىندە. اسىرەسە ءبىز جوعارى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, عىلىم مەن وندىرىسكە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»