* جازىلبەك قۋانىشباەۆ-130
ارينە, بۇگىنگى ۇرپاققا جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ سوناۋ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنان كەيىن مال باسىن امان ساقتاۋ, ەت پەن ءجۇندى مول ءوندىرۋ جورىعىندا ءجۇرىپ, مەملەكەتكە پالەندەي ەلتىرى, پالەنباي كيلو ءجۇن, ەت تاپسىرىپ, 100 قويدان 144 قوزى العانى ءبىر جاعى قىزىقسىز, ءبىر جاعى تۇسىنىكسىز دە كورىنۋى مۇمكىن. ايتسە دە كەز كەلگەن داڭققا جەتكىزەتىن جول ەڭبەكپەن سالىناتىنىن ەسكەرسەك, شوپاندىق كاسىپتىڭ قىر-سىرىن اسقان بىلىمپازدىقپەن مەڭگەرگەن جاز-اتانىڭ عۇمىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىنداي ناعىز ونەگەگە تولى. جازەكەڭنىڭ ەڭبەك جولىن, وزىق تاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن كەزىندە «جازىلبەك مەكتەبى» دە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ال, 1977 جىلى نۇرتاي ايداروۆ دەگەن قالامگەر جازەكەڭنىڭ ەڭبەك جولى تۋرالى «جازىلبەك مەكتەبى» اتتى كىتاپ جازىپتى. كىتاپحانالاردان سۇراستىرىپ ءجۇرىپ ارەڭ تاپتىق. وسى كىتاپتى وقىعاندا مال باعۋ دەگەن اتقا ءمىنىپ, قويدى ايدالاعا ايداپ جىبەرىپ, اندا-ساندا قايىرىپ قويىپ, كەشكە قاراي قوراعا قاماي سالۋ ەمەس ەكەنىن ۇعاسىڭ. قوي باعۋدىڭ قىرى دا, سىرى دا كوپ. جازەكەڭ جارىقتىق, قويدىڭ سۋ ىشكەنىنە, قانداي ءشوپ جەگەنىنە قاراپ, مالدىڭ نە قالاپ تۇرعانىن, قويدىڭ قوراداعى جاتىسىنا, قيمىلىنا قاراپ, الداعى اۋا رايىنىڭ قانداي بولاتىنىن بولجاي بەرەدى ەكەن. سودان بولار, جازىلبەك قۋانىشباەۆتى «دالا اكادەميگى», «مالشىلاردىڭ مارشالى» دەپ اتاعان. ەندەشە, جاز اتانىڭ مال باعۋداعى ايتقاندارى مەن تاجىريبەسى ءالى كۇنگە ماڭىزدى. وعان وسى كىتاپتاعى مىنا ۇزىندىلەردەن كەيىن كوزىڭىز انىق جەتەدى.
– قويلى اۋىلعا كەلىپ, ءبىر وتاردى قابىلداپ العانىما ءۇش-ءتورت ايدىڭ ءجۇزى بولعان ەدى, – دەپ ءبىر ءاڭگىمەنى باستادى الىبەك اعامىز. – ءبىر كۇنى كەش تۇسە اۋىلعا كورشى سوۆحوزدان جازەكەڭ كەلە قالدى. ول ەسىك الدىنداعى اشىق ىقتىرماعا يىرىلگەن وتاردى سىرتتاي ءبىر شولىپ شىقتى دا:
– بالام, ساۋلىقتارىڭنىڭ ساۋىرى مىقتى ەكەن. قىس ورتاسى اۋعانشا كۇيى تايماپتى. شەتىنەن مامىرلاي باياۋ قوزعالادى, مۇنىسى وتە جاقسى. بىراق مۇنى بۇگىن نەگە جابىق قوراعا قاماماعانسىڭ؟ – دەپ سۇرادى.
– سەمىز مالدىڭ اشىق كۇندەرى جابىق قورادان گورى ىقتىرمادا تۇنەگەنى جاقسى دەيدى عوي. بۇگىن كۇن اشىق بولعان سوڭ... – دەپ ودان ءارى نە دەرىمدى بىلمەي داعدارىپ قالدىم.
– ءيا, ازىرگە كۇن اشىق. بىراق سوڭىرا ابىگەر بولىپ قالاسىڭ-اۋ, شاماسى. كۇن سىڭايى سولاي. ءجۇر, انا توبە ۇستىنە شىعىپ بايقايىقشى, – دەپ ول مەنى قورانىڭ وڭ جاق تۇسىنداعى ءتوبەشىككە قاراي ەرتىپ باردى.
بيىك توبەشىككە شىققاندىكى مە, الدە, كۇننىڭ سۋىق ىزعارى كۇشەيدى مە – ىزعارلى ءبىر ىزعىرىقتان دەنەم ءتىتىركەنىپ كەتكەندەي بولدى.
– سوناۋ سۇڭقار جاققا ءجۇزىڭدى بۇرشى بالام, نە سەزىلەر ەكەن؟
الىستا اق قار جامىلعان سۇڭقار شىڭى مۇنارتىپ كورىنەدى. ءسال بەت قاريتىنداي ىزبارلى ىزعىرىق لەبى ەسەدى سول جاقتان. جازەكەڭە سونى ايتتىم.
– مىنە, سول ىزعىرىق ەكپىن تەگىن ەمەس. انا ساقا ساۋلىقتارىڭا قاراشى, الاقانداي جەرگە ۇيىسا جۋساپ جاتقان جوق پا؟ بوراننىڭ حابارى سول, – دەدى تابيعات قۇبىلىسىنا, مال سىرىنا قانىق قارت.
مەن اسپانعا قارادىم. اي ءسۇتتەي جارىق. كوك الەمى شايداي اشىق. قۇس جولى ايقىن ءبىلىنىپ تۇر. تەك الىس اسپان كەڭىستىگىنىڭ تەرىستىك ەتەگى عانا ءسال شاڭىتىپ تۇرعان سياقتى. وسىنداي اشىق تۇندە دە بوران بولادى دەگەنگە كوڭىلىم سەنىڭكىرەمەدى. سوندا دا وزىمە سىيلى اتاقتى اتانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا وتاردى جابىق قوراعا ايداپ قامادىم.
– مىنا ىزعار بارعان سايىن وڭمەنىڭنەن وتەردەي ورەكپىپ كەلەدى عوي. ال, انا اسپاننىڭ ارعى شەتى نەعىپ شاڭىتا بۋالدىرلانىپ تۇر؟ – دەپ سۇراقتى ماعان قويدى دا ءسال ويلانىپ الىپ جاۋاپتى ءوزى بەرە باستادى. – ول سۇڭقار بورانىنىڭ حابارى. قويدان بىلگىش مال جوق. كۇندىز قانداي ءشوپ جەدى, تۇندە قالاي جۋسادى – سوعان قاراپ اۋا قۇبىلىسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونى بىلۋگە ۇمتىل, شىراعىم. بىلگەننىڭ زيانى تيمەيدى, – دەپ تالاي-تالاي كەڭەس بەردى.
مەن ءالى تاڭمىن. بۇگىن قالاي بوران بولادى دەگەن وي مازالاي بەرەدى. ۇيگە كىرگەندە دە تىسقا قۇلاق تۇرۋمەن بولدىم. ءبىراق مۇنىم كوپكە بارمادى. ەل ورىنعا وتىرا بەرە-اق ىزعارلى جەل ىزىڭداي باستادى. ءتۇن جارىمىنا قاراي ول الاي-تۇلەي بورانعا ۇلاستى.
* * *
– جازەكەڭنىڭ باسقا دا ۇيرەنەر قاسيەتتەرى از ەمەس, – دەپ كيىپ كەتتى قۇدايبەرگەن. – ءوزىمنىڭ باسىمنان كەشكەن ءبىر جايدى ايتىپ بەرەيىن. قوي باعۋعا العاش كەلگەندە بىرنەشە جىلعا دەيىن ءپالەندەي تابىسقا جەتە المادىم. ءبىر جىلى جايلاۋدا جازەكەڭ اۋىلىمەن كورشىلەس وتىردىق. قاتار وتىرعان سوڭ ورىستە كەزدەسىپ جۇرەسىڭ عوي. سوندا ول ىلعي مەنىڭ قويدى ورگىزۋ, جايۋ ادىستەرىمدى باقىلاپ ءجۇرىپتى. ءبىر كۇنى شاقىرىپ الدى دا, بۇگىن وتارىڭدى كومەكشىڭە تاپسىرىپ, ورىسكە مەنىمەن بىرگە ءجۇر دەدى.
قۋانا كەلىسىپ, ورىسكە بىرگە كەتتىم.
– بالام, ورىسكە قويدى قاپتاتىپ سالىپ, سوڭىنان ءىلبي ەرىپ وتىرۋعا ادەتتەنىپ كەتپە, – دەدى ورىسكە ۇزاپ شىعا بەرە جازەكەڭ. – ويلاساڭ, قويدى جايا ءبىلۋ دە ونەر. سول ونەردى جاقسى يگەرگەندە عانا ءورىسىڭ ۇزاق بولادى.
– ونىڭ نە ونەرى بار؟ ەلدىڭ ءبارى ەرتە ورگىزەدى, كەش قايتارادى, تۇك ايىرماشىلىعى جوق قوي ونىڭ؟ – دەپ ول جىلى سويلەگەندە مەن دە باتىلدانىپ ءوز بولجامىمدى سوعىپ قالدىم.
– ايىرماشىلىعى بولماسا كەيبىر شوپاننىڭ مالى نەگە ارىق بولادى؟ ءولىم-جىتىمگە ۇشىرايدى, سول نەلىكتەن؟ – دەپ باستىرمالاتا بىرنەشە سۇراق قويىپ الدى دا سوعان ءوزى جاۋاپ بەرە باستادى. – راس, ونداي شوپاندار دا ءبارىمىز سياقتى قويدى ورىسكە از جايمايدى. بىراق سول جايۋدىڭ ءادىسىن بىلمەيدى.
ەندى ءبىر ءسات ول اڭگىمەسىن دوعاردى دا شۇرايلى ورىستە قاپتاي جايىلعان وتاردىڭ الدىنا شىقتى. ىلعي الدا جۇرگەن قويلاردى قاقپايلاپ قويادى. ال جاڭا عانا ەڭ ارتتاعى قويلاردى العا وزدىرعان ەدى. «نەگە وسىلاي ىستەدىم؟» دەپ ماعان شۇعىل بۇرىلىپ, بەتىمە سىناي قارادى. مەن ونىڭ سەبەبىن ۇقپاعانىمدى ايتتىم.
– ەندەشە, ءبىلىپ ال! مەن ونى قويلاردىڭ ءبارى تويا جايىلۋى ءۇشىن ىستەدىم. ولاي ەتپەسەڭ, ۇنەمى الدا جۇرگەن قوي ورىستەگى ءشوپتى باسقادان بۇرىن تاڭداپ جەيدى دە, تاعى دا تىڭ, ءدامدى ءشوپ ىزدەپ, ۇدەرە جايىلادى. ال, سوڭىنداعى قوي سوعان ىلەسەم دەپ ءجوندى جايىلا المايدى. ورىستەن قويدىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تويىنىپ, ەندى ءبىرازىنىڭ ورتا قۇرساق بولىپ قايتاتىن سەبەبى وسى. تاعى ءبىر ەسكەرەر جايىڭ: ءار ءورىستى ءبولىپ پايدالان. ءبىر بولىگىنە قويدى بۇگىن جايساڭ, سول جەرگە اراعا ون شاقتى كۇن سالىپ قايتا ورال. سوندا قوي وعان تىڭ ورىستەي بايىرقالاي جايىلادى.
* * *
1953 جىلدىڭ جاز ايى بولاتىن. جازىلبەك اتا بۇگىن دە وتاردى ءوزى ورگىزە بەرگەندە اتىن قارا تەرگە شومىلتىپ ءدىلداشتىڭ كومەكشى شوپانى شاۋىپ كەلدى.
– اتا, ءسىزدى ءدىلداش اپام تەز جەتسىن دەدى, – دەپ ابدەن اسىققان جاس جىگىت اپتىعا ارەڭ ءتىل قاتتى.
– نە بولدى, جاي ما؟ – دەپ جازىلبەك وعان شوشىنا سۇراق قويدى.
– ءبىرتالاي قوي پىسىلداپ, ءدوڭبەكشي اۋناپ, ءجوندى جايىلماي ولەتىن بولدى.
مىنا حاباردان جازەكەڭ سەكەم الىپ قالدى. وتارىن كومەكشىسىنە تاپسىردى دا ءدىلداش اۋىلىنا تەز ءجۇرىپ كەتتى.
ءدىلداش اۋىلىنا جەتكەن بويدا جازەكەڭ ەلمەن جۇرە امانداسىپ, وتارداعى اۋرۋ قويلاردى كورە باستادى. شىنىندا كەي قوي جاتا قالىپ باسىن جەرگە ۇيكەيدى, ءجيى پىسقىرادى. جاسى الپىسقا تاياعان, وسى ءومىرىنىڭ ىشىندە مۇنداي سان-الۋان وقيعانى باسىنان وتكىزگەن جازىلبەك قارياعا ءىستىڭ ءمانىسى بىردەن تۇسىنىكتى بولدى. قوي كەڭسىرىك اۋرۋىنا شالدىققان. دەرەۋ ەمدەمەسە قۇرت مي قاباتىنا ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن. وندا ەمدەۋ قيىنعا تۇسەدى.
قاجەتتى ءدارى-دارمەك الدىرعان جازەكەڭ ءجىتى قيمىلداپ, اۋرۋ بىلىنگەن قويلاردى تەز دارىلەپ شىقتى. سولاردان تەك ۇشەۋىن عانا بولەك الىپ قالدى.
– مىنا ۇشەۋىن, – دەدى تەرشىگەن ماڭدايىن ءسۇرتىپ, ەندى عانا ىستەن باسىن كوتەرگەن جازىلبەك اتا, – ءدارىگەرگە كورسەتپەسەڭ بولمايدى. قۇرت مي قاباتىنا ءوتىپ كەتىپتى.
– ونى قايدان ءبىلدىڭىز؟ – دەپ ءدىلداش ۇستازىنا قارادى.
– انە, قاراشى – دەپ, جازەكەڭ ەندى شاكىرتىنە ءبارىن اڭعارىپ ءبىلىپ ال دەگەندەي الگى قويلارعا قاراي قولىن سىلتەدى. – انا قويلار العا جۇرمەي اينالشىقتاپ, باسىن كەگجيتە, موينىن ءبىر جاعىنا بۇرا بەرەدى. قۇرت مي قابىعىنا ءوتىپ كەتسە, قويلاردا وسىنداي بەلگى بولادى.
* * *
– اناعان قاراشى, – دەپ ءبىر كەزدە جازەكەڭ جاس جىگىتتەي شيراق, جەڭىل قيمىلداپ, ورنىنان اتىپ تۇردى, – انا ەكى اتتىڭ قۇيرىعىن جابىلا جالماپ, تارتقىلاپ جاتقان قويلاردى كوردىڭ بە؟ تەز بارىپ, اجىرات. قويعا ۇيرەنگەندىكتەن بىلق ەتپەي تۇر عوي جانۋارلار, ءايتپەسە تەپكىلەپ ءبىرازىن مايىپ قىلار ەدى.
بيقان تۇرا جۇگىردى. الگى قويلاردى ءارى ايداپ سالىپ, ەكى اتتى جەتەلەپ قايتىپ كەلدى.
– بالام, قويدىڭ الگىندەي ات قۇيرىعىنا جارماسۋى, جابىلا جالماۋعا ۇمتىلۋى نەلىكتەن, سونى بىلەسىڭ بە؟
– جوق.
– ايتپەسە ءبىلىپ ال, ول قويدىڭ تۇز سۇراعانى. مانا ساسكە كەزىندە كەلگەنىمدە ءبىراز قويلاردىڭ ىرسىلداپ-پىسىلداپ تۇرعانىنان سەكەم الىپ ەم. بىراق كۇننىڭ ىستىقتىعىنان ءسويتىپ تۇرعان شىعار دەپ ويلادىم. ولاي ەمەس ەكەن, قويىڭ سوندا تۇز تىلەپ تۇرعان ەكەن عوي. قويعا تۇز كەرەك بولعان كەزدە تىنىسى تارىلىپ, پىسىلداپ قالادى. جىلقى قۇيرىعىن جالمايدى, باسقا دا وزىنە كەرەك ەمەس, اشەيىندە تيمەيتىن زاتتارىن قاجاقتاي باستايدى. سوندىقتان قويعا تۇزدى ۇزبەي بەرىپ وتىرۋ كەرەك. ويتكەنى, ءشوپ قويدىڭ تاماعى, تۇز سونىڭ تۇزدىعى. تۇزدىقسىز تاماق ءدامسىز عوي. ايتپاقشى اۋىلدا تۇز بار ما ەدى؟
– تاۋسىلعانىنا ءبىر اپتاعا جۋىقتادى. فەرما باستىعى, ماماندارى جەتكىزىپ بەرەمىز دەپ كەتكەن. بىراق ءالى جوق.
جازىلبەك اقساقال بۇعان قاتتى اشۋلاندى. وسىنداي جايباراقاتتىققا ونىڭ جانى توزبەيتىن.
...مىنە, مال باعۋ دەگەن ءسوز – بۇل جايىمەن قوي سوڭىندا ءجۇرۋ نەمەسە يت-قۇس تيمەسىن دەپ توبە باسىندا مالعا كوز سالىپ وتىرۋ عانا ەمەس. مال جايۋدىڭ دا وزىندىك تاسىلدەرى بار. توقسان جاس جاساپ, ەڭبەكپەن ەگىز ءوسىپ, باقىتىن ەڭبەكتەن تاپقان قارت قويشىنىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەتى – اركىمگە ءدال وسىلاي بىلمەگەنىن ۇيرەتىپ, مالىنا قولما-قول كومەك كورسەتۋ بولعان. جازەكەڭنىڭ ەرەكشە اتاپ ايتار جاقسى ءبىر قاسيەتى – قاي ءىستى قولعا السا شىن ىقىلاسىمەن اتقاراتىندىعى ەكەن. جۇمىستا استە قاجىمايدى, جان-ءتانىن اياماي قيمىلدايدى. قولعا العان ءىسىن اياقتاماي تىنىم كورمەيدى. ونى تابىسقا جەتكىزگەن دە وسى قاسيەت ەمەس پە؟ ەندەشە, ءومىر ەڭبەكسىز ەشتەڭە بەرمەيتىنىن ۇعىندىرىپ, قوي باعۋدا قاھارماندىعىمەن تانىلعان ەڭبەك ەرىن دارىپتەپ, ءتاجىريبەسى مەن قاسيەتىن ۇلگى ەتكەن «جازىلبەك مەكتەبى» كىتابى بۇگىندە دە كاسىبىن مال باعۋدان ىزدەگەن جاندارعا تاپتىرمايتىن كومەكشى قۇرال بولاتىنى ءسوزسىز. لايىم, بۇگىنگى جاستارعا جاز اتانىڭ جاسى مەن جولىن بەرسىن!
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.