دامىعان مەملەكەت پەن قوعام قۇرۋعا باتىل قادام

بەس رەفورما –  ۇلت جوسپارى

«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ جايى كەشە پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيا­لار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە جان-جاقتى تالقىلاندى. اتالعان ماسەلەگە وراي ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ماڭىزدى جيىنعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا جەتەكشىلىك ەتتى. وعان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسقار بەيسەنباەۆ, قازاقستان xالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ, پرەزيدەنت Əكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات بەكەتاەۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى ءمينيسترى تالعات دوناقوۆ, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ قاتىستى. بريفينگتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا ءجۇر­گىزىپ وتىردى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيا­لار قىزمەتىنىڭ بارلىق وبلىستاعى ءبولىم­شەلەرى استاناداعى ورتالىقپەن ونلاين رەجىمدە تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, باق وكىلدەرى ۇلت جوسپارىنىڭ ورىندا­لۋى جايىندا سۇراقتارىنا جاۋاپ الدى. 5 رەفورماعا وراي قۇرىلعان جۇمىس توپ­تارىنىڭ جەتەكشىلەرى ءاربىر باعىت بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ, ات­قارىلعان ءىس-شارالار تۋرالى ەسەپ بەردى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى د.نازارباەۆا ءوز سوزىندە الدىمەن ۇلت جوس­پارىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. «جاڭا جىلدان بەرى ەلىمىزدە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسى­رۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ول ءۇشىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعى بويىنشا ارنايى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, نەگىزگى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى وتكەن جىلى باستالىپ كەت­تى. سودان بەرى ءبىرتالاي جۇمىس اتقا­رىل­دى. بەس جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وتان­­دىق, حالىقارالىق ساراپشىلار تارتىلدى. كوميسسيا جۇمىسى ەلباسىنىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا. از عانا ۋاقىت ءىشىن­دە ۇلتتىق كوميسسيانىڭ 48 وتىرىسى ءوتتى. الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن 59 زاڭ قابىلداندى. 400-دەن استام نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دايىندالدى. ولاردىڭ ءبارى بۇگىندە كۇشىنە ەن­دى. زاڭ شىعارۋ جۇمىستارى بيىل دا جالعاساتىن بولادى. ۇلت جوسپارىنىڭ 5 باعىتى بو­يىنشا جاسالعان جۇمىستاردىڭ العاشقى ناقتى ناتيجەلەرى بار. قازىرگى كەزەڭدە ۇلت جوسپارىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا قا­جەت­تى بارلىق نەگىز قالاندى», – دەدى د.نازارباەۆا. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قازاقستاندىقتار ۇلت جوسپارىن ءجۇ­زەگە اسىرۋدان تۋىندايتىن ءمۇم­كىن­شى­­لىكتەردى ءبىلۋى تيىستىگىن العا تارتتى. د.نازارباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇلت جوس­پارىنىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستانعا دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋگە, ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن لايىق­­تى جاعداي جاساۋعا جانە بارشا قا­زاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلت جوسپارى كەلەشەك­تە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسىن بۇگىنگى ەىدۇ ەلدەرىندە قالىپتاسقان جوعارى ءومىر دەڭگەيى مەن ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋگە باعىتتالعان. د.نازارباەۆا ۇلت جوسپارىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازا­­­­ماتى ءۇشىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەل­دەرىندەگىدەي جاڭا مۇمكىنشىلىكتەر اشىلاتىندىعىن باسا ايتتى. «سوندىق­تان دا بۇل مۇمكىنشىلىكتەر جايىندا قا­زاقستاندىقتاردىڭ بىلگەنى جانە ونى ءتيىمدى پايدالانا العانى بارىنشا ماڭىزدى, – دەدى ۆيتسە-پرەمەر. – قا­زاقستان 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جا­ڭا قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتتىق ورتا جاعدايىندا ءومىر سۇرۋدە. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ىرىكتەۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسىنە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى, كوماندالىق اۋىس-ءتۇيىس دوعا­رىلدى, ناتيجەگە سايكەس جالاقىمەن قامتاماسىز ەتەتىن اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى باعالاۋ ءادىسى ەنگىزىلدى». د.نازارباەۆا, سونىمەن قاتار, ەلى­مىزدىڭ سوت جۇيەسى 5 بۋىندى جۇيەدەن 3 بۋىندى جۇيەگە كوشكەنىن اتاپ ءوتتى. جوعارى سوت كەڭەسى دەربەس اپپاراتىمەن اۆتونومدى مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە جۇمىس ىستەي باستاعاندىعىن, قۇرىلىس سالاسىندا رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن ۇسى­نۋ مەرزىمى تۇبەگەيلى قىسقارعانىن ەسكە سالدى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلۋ بارىسى, ناتيجەلەرى جونىندە بۇدان ءارى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى باياندادى. 5 رەفورما بويىنشا ءاربىر جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىلەرى ءوز سالالارىنا قاتىستى ايتىپ بەردى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە تالاپ كۇشەيدى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءبىرىنشى باعىتى مەملەكەتتىك اپپارات­تى كەشەندى تۇردە جاڭعىرتۋدى قاراس­تىراتىنى ءمالىم. بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2015 جىلدىڭ ايا­عىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زا­ڭى قابىلداندى. ءتىپتى, مەملەكەتتىك باس­قارما جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قۇرىلدى. داريعا نازارباەۆا وسى ءبىرىنشى باعىتتا اتقا­رىلاتىن جۇمىستارمەن تانىستىرۋ ءۇشىن ءسوز كەزەگىن اتالعان ۆەدومستۆونىڭ باسشىسى تالعات دوناقوۆقا بەردى. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا «100 ناقتى قادامنىڭ» ءبىرىنشى باعىتى ايا­­سىندا بۇگىنگى تاڭدا بارلىعى 15 قادامنىڭ 10 قادامى جۇزەگە اسىرىلىپ, قالعاندارى ءارتۇرلى ساتىسىندا ورىن­دالۋ ۇستىندە ەكەن. «بۇگىندە ەلىمىز مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ارالاس ۇلگىسىنەن مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن قۇرۋدىڭ مانساپتىق قاعيداتىنا كوشتى. ونىڭ اياسىندا قىزمەتكەرلەردىڭ قۇزىرەتتەرى مەن جەكەلەگەن قاسيەتتەرى ءبىرىنشى كەزەككە شىعادى, ال مانساپتىق ءوسۋ ءۇشىن تومەنگى لاۋازىمداردا جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولۋى مىندەتتى. وعان قوسا, بيىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ ۇدەرىسى تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇدان بىلاي ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسى ەنگىزىلدى», – دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جىل باسىنان بەرى جالپى ەلىمىز بويىنشا 123 تومەنگى لاۋازىمدارعا جالپى كونكۋرس جاريالانىپتى. وندا 39 ايماق قام­تىلعان. بايقاۋلاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 27 ادام مەملەكەتتىك قىز­مەتكە تاعايىندالىپتى. مۇندايدا ءۇمىت­­­كەرلەرگە مەملەكەتتىك ورگاندارعا قىزمەتكە تۇرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە سىناق مەرزىمى بەلگىلەنەدى ەكەن. ءمينيستردىڭ تاعى ءبىر كەلتىرگەن مالىمەتىنە قاراساق, بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا بارلىعى 518 مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سىناق مەر­زىمىنەن وتۋدە, ونىڭ ىشىندە 395 ادام ايماقتاردا سىناقتان ءوتىپ جۇرگەن كو­رىنەدى. وسىنى ايتقان ۆەدومستۆو باسشىسى ارنايى قابىلدانعان زاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق ەرەجەلەرى مەن قاعيداتتارى انىق كورىنىس تاپقانىن ايتتى. ءسويتىپ, تىلشىلەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋگە بەيىل ەكەنىن ءبىلدىردى. زاڭ ۇستەمدىگى نىق ورنايدى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ەكىنشى باعىتى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل جونىندە بريفينگتە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات بەكەتاەۆ اڭگىمەلەدى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكىنشى با­عىت 19 قادامنان تۇرادى. نەگىزى, ۇلت جوس­پارىندا زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن قۇقىقتىق ءتارتىپ تۇتاس ءبىر باعىتتى قام­تيدى. ونىڭ شەڭبەرىندە ۇسىنىلعان رەفورمالار قازاقستاندا قىزمەت ەتىپ جاتقان سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ جاڭعىرتىلۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە ارنالعان. الداعى ۋاقىتتا جاسالاتىن وزگەرىستەردىڭ نەگىزى كوپ جىلدار بويى قالانىپ كەلدى. نەگىزىنەن, وزىق حالىقارالىق تاجىريبەلەر مەن داع­­دىلار زەرتتەلىپ, ولاردى ەلىمىزگە بەيىم­دەۋ جولدارى زەردەلەندى. «زاڭنىڭ ۇستەمدىگى» باعىتى بويىنشا رەفورمالار قازاقستانداعى سوت جۇيەسىن نەعۇرلىم كاسىبيلەندىرۋگە, ءمولدىر ءارى ىزگىلىكتى ەتۋ­گە باعىتتالعان. جەكەلەگەن شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى سوت پروتسەدۋ­رالارى جەڭىل جانە ايتارلىقتاي جىلدام جۇرگىزىلەدى. سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسى قوعام ءۇشىن ءمولدىر جانە اشىق بولا تۇسەدى. مۇنداي وزگەرىستەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن دا قامتيدى. وسىنى جەتكىزگەن م.بەكەتاەۆ, سوت ءىسىن اشىق وتكىزۋ ماقساتىندا سوت زالدارىندا سوت پروتسەستەرىن بەينە جəنە تاسپاعا جازۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا جۇيەمەن جابدىقتاۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتقانىنا توقتالدى. «قازىر وسىنداي جۇيەمەن 1 050 زال نەمەسە بارلىق زالداردىڭ 75 پايىزى جابدىقتالعان. بۇل جۇمىس جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. مۇنىمەن بىرگە, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتى بويىنشا رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى بايانداۋعا دا رۇقسات ەتىڭىزدەر. جىل باسىنان سوت ورگاندارى بەس ساتىلى جۇيەدەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە كوشتى. سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى جەڭىلدەتۋمەن قوسا, بۇل ىستەردى سوتتا قاراۋ مەرزىمدەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوت باقىلاۋىن كۇشەيتۋ جəنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قوسىمشا قورعاۋ ماقساتىندا سوتقا ءتورت تەرگەۋ قىزمەتىنە سانكتسيا بەرۋ ۋəكىلەتى بەرىلدى. بۇل – قاراپ تەكسەرۋ, ءتىنتۋ, الۋ جəنە جەكە باسىن ءتىنتۋ. جىل باسىنان بەرى بۇلار بويىنشا سوتقا 4 715 ماتەريال تۇسكەن», – دەدى ول. ءۇش جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى مەم­لەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ سانى 70 پايىزعا قىسقارادى. ماسەلەن, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋدە پروكۋروردىڭ قاتىسۋى 35 پايىزعا ازايىپتى. سونداي-اق, جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ۋəكىلەتى دە اي­تار­لىقتاي كەڭەيگەن كورىنەدى. «جىل باسىنان بەرى ەكى جارىم اي ۋاقىتتا جەكەمەنشىك سوت ورىنداۋشىلارعا 250 مىڭ ءىس تۇسكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سəيكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, ەكى ەسە ارتىق. ال مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارىنا وسى جىلدىڭ ەكى ايى ىشىندە وتكەن جىلدىڭ سəيكەس كەزەڭىمەن سالىستىر­عاندا ءتورت ەسەگە كەم, ياعني 47 مىڭ ءىس تۇسكەن. ءۇش جىل ىشىندە مەم­لەكەتتىك سوت ورىن­­داۋشىلاردىڭ سانى 70 پايىزعا قىسقارتىلادى», – دەدى م.بەكەتاەۆ. پرەزيدەنت Əكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىنان جەرگىلىكتى پوليتسيا قىز­مەت­كەرلەرىنە عانا سمارتفون ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلەتىنىن ايتتى. ونىڭ ءسوزىن تولىقتىرعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى مينيستر ت.دوناقوۆ جۇمىس ورنىندا سمارتفون پايدالانعان وزگە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءتيىستى زاڭناما بويىنشا تəرتىپتىك جازاعا تارتىلاتىنىن جەتكىزدى. ال مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىندا جەرگىلىكتى پوليتسيا عانا سمارتفون ۇستاپ, ازاماتتاردان «WhatsApp» ارقىلى شاعىم قابىلداي الادى ەكەن. «جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنە كەلسەك, ولارعا «WhatsApp» ارقىلى حابارلامالار الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. جالپى, سمارتفون ۇستاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى ەرەجەنى دۇرىستاپ وقىساق, ەرەجە بويىنشا قۇپيا قۇجاتتار بار مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرى تۋرالى ايتىلعان. ال ۋچاسكەلىك پوليتسيانىڭ جۇمىس ورنى اۋدانداردىڭ اۋماعىن قامتيدى, سون­دىقتان, بايلانىس ءۇشىن وعان سمارتفون كەرەك», – دەدى م.بەكەتاەۆ. رەفورمالار جەمىستى بولارى انىق بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ءۇشىنشى باعىتى اسا اۋقىمدى باعىت بولىپ تابىلادى جانە وندا 50 قادام قامتىلعان. ەلدى يندۋستريالاندىرۋ مىندەتتەرىندە جاڭعىرتۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىم دە قامتىلعاندىقتان, ازىرگە ناقتى ءناتي­جەلەر تۋرالى ايتۋ ەرتە. دەسەك تە, ءبىر­قاتار جەمىستى جۇمىستارعا توقتالىپ وتكەن ءجون. ۇلت جوسپارىنىڭ وسى باعىتى جونىندە اڭگىمەلەگەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ, قول جەتكىزىلگەن تابىستار جونىندە ايتتى. «ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن قا­دامداردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جەر قاتىناستارى, قۇرىلىس, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالالارىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ماسەلەن, جەر ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ال قۇرىلىس سالاسىندا قاجەتتى زاڭدار مەن باسقا دا زاڭعا قاتىستى اكتىلەر قا­بىل­داندى. جەكەلەگەن نورمالار مەن ەرەجەلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا, ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2020 جىلعا دەيىن دەپ قاراستىرىلعان, ال جەكەلەگەن جاعدايلاردا ول 2025 جىلعا دەيىن سوزىلماق. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا «بىرىڭعاي ساتىپ الۋشى» مودەلى ەنگىزىلىپ, جاڭا تاريفتىك ساياساتتى ەنگىزۋ بويىنشا نەگىزدەر قابىلداندى. اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىندا ەت جانە ءسۇت ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن سترا­تەگيالىق «زاكىرلى» ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلە باستادى», – دەدى مينيستر. ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك الە­ۋەتىن ارتتىرۋ, ستراتەگيالىق «زاكىرلى» ين­ۆەستورلاردى تارتۋ, ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىندا بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ بويىنشا ءتۇرلى شارالار قابىلدانعا­نىن جەتكىزگەن ول, قازاقستان حالىقارالىق كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق اعىمعا كىرىگىپ, ازيادان ەۋروپاعا جانە كەرى باعىتتا كو­لىك دالىزدەرىن سالىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. ءسويتىپ, 37-45-قادامداردا اۋقىمدى بلوك قامتىلعانىن ايتتى. «بۇل قادامدار سالىق جانە كەدەن سالاسىنداعى رەفورمالاردى قامتيدى. وسى تۇرعىدا, جاريا ەتۋ ماسەلەلەرى ەرەكشە ورىن الادى. بەلگىلى بولعانداي, م ۇلىكتى جانە اق­شانى جاريا ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ­ناما قابىلداندى, ونى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەداۋىر وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, تەڭ­دەسسىز جەڭىلدىكتەر مەن كەپىلدىكتەر بەلگىلەندى. جاريا ەتۋ مەرزىمى اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتىلدى», – دەدى ە.دوساەۆ. ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىن­دا «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» رەفورماسىنىڭ اياسىندا وتكەن جى­لى 30 زاڭ مەن 289 زاڭعا قاتىستى اك­تىلەر قابىلدانىپتى. «بۇل جاڭعىرتۋ ءجو­نىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ماقۇلداعان شارالاردى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرا باس­تاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلى 152 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر, ونىڭ ىشىندە 2 كودەكس پەن 4 زاڭ ازىرلەنىپ, قا­بىل­داناتىن بولادى», – دەپ تۇيىندەدى ول. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن جەكەمەنشىككە بەرۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 1,7 ملن. گەكتار جەر­دى اۋكتسيون ارقىلى ساۋدالايدى ەكەن. «اتالعان 1,7 ملن. گەكتار جەر­دىڭ بۇگىنگى كۇنى 645,4 مىڭ گەكتارى نەمەسە 1271 جەر تەلىمى ساتىلىمعا دا­يىن. قازىرگى ۋاقىتتا جالعا الىپ وتىرعاندارعا جەردىڭ كاداسترلىق قۇنى­نىڭ 50 پايىزدىق كولەمىن 10 جىلعا ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىمەن جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى. ساتۋ ءۇشىن اۋكتسيونعا قويىلعان جەردىڭ كاداسترلىق قۇنى جەر ۋچاسكەسىنىڭ باستاپقى باعاسى بولىپ سانالادى. ەگەر ەكى اۋكتسيون بارىسىندا كاداسترلىق قۇنى كوتەرىلىپ, جەر تەلىمى ساتىلماسا, وندا ول ءۇشىنشى مارتە كاداسترلىق قۇ­نىنىڭ 50 پايىزدىق مولشەرىمەن قايتادان ساتىلىمعا شىعارىلادى», – دەگەن مينيستر, بۇگىننىڭ وزىندە 454 جەردى پايدالانۋشى جالعا الىنعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن جەكەمەنشىككە الۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. شارادا قازاقستان قۇرىلىس سالاسىندا ەۋروكودتار جۇيەسىنە كوشۋدى باستاعانى دا ايتىلدى. «قۇرىلىس سالاسىندا باستاپقى رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن بەرۋ مەرزىمدەرى 40 كۇننەن 17 جۇمىس كۇنىنە دەيىن, ەسكيزدى جوبانى كەلىسۋ 60 كۇننەن 15 جۇمىس كۇنىنە دەيىن تۇبەگەيلى قىسقارتىلدى. قۇرىلىستىڭ باستالۋى تۋرالى حابارلامانى 1 كۇن ىشىندە ەلەكتروندى تۇردە بەرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ساراپتامالىق جۇمىستاردىڭ 50 پايىزى نارىققا بەرىلدى جانە جەكە ساراپتامالىق ۇيىمدارمەن جۇرگىزىلەدى. رەسۋرستىق ءادىس ەنگىزىلدى جانە ەۋروكودتار جۇيەسىنە اۋىسۋ باستالدى», – دەدى ە.دوساەۆ. ال ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ اقپاراتىنا قارا­ساق, 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ, جەكە ۇيىمدارمەن ساراپتاما ءوت­كىزۋ ءۇشىن بەرىلگەن نىساندار تىزبەسى بەكىتىلگەن. وعان تۇرعىن ءۇي-ازاماتتىق ماقساتىنداعى جاڭا, قالپىنا كەلتىرۋ جانە قولدانىستاعى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق كۇردەلى ەمەس عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ كاپيتالدى جوندەۋى بويىنشا تەن جانە جسق, سونداي-اق, ەلدى مەكەندەر اۋماقتارىن اباتتاندىرۋ مەن كوگالداندىرۋعا تەن جانە جسق جانە تەحنولوگيالىق كۇردەلى ەمەس ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم نىساندارى جانە قوعامدىق, اكىمشىلىك-تۇرمىستىق ءبىر-ەكى قاباتتى عيماراتتار مەن قۇرىلىستار مەن شاعىن قوناق ءۇي كەشەندەرى جانە تاعى باسقا وسىلارعا ۇقساعان نىساندار كىرەدى ەكەن. ەلىمىز سىرتقى ساۋدا جۇرگىزۋ راسىمدەرىن دە جەڭىلدەتە ءتۇسىپتى. «سىرت­­­قى ساۋدانى جۇرگىزۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالاردى جاساۋ كە­زىندەگى قۇجاتتار سانى قىسقارتىلدى. تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ كەزىندە – 3, يمپورتتاۋ كەزىندە 4 قۇجات قىسقاردى. بۇل رەتتە, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قا­تى­سۋشىلاردىڭ تاۋەكەل دەڭگەيى تومەن, ورتا جانە جوعارى ءۇش ساناتىن ەنگىزە وتىرىپ, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن قولدانۋدىڭ تاسىلدەرى قايتا قارالدى. بۇعان قوسا, قارجى مينيسترلىگى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, پوست­كەدەندىك رەسىمدەۋ بويىنشا «300 ءىرى سا­لىق تولەۋشىگە ارنالعان جاسىل ءدالىز» ىلكى جوباسىن ىسكە اسىردى», – دەدى ۇلتتىق ەكو­نوميكا ءمينيسترى. كەلەسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەلى­مىزدە دومينانتتار ءتىزىلىمى جويىلاتىن كورىنەدى. «مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ سالاسىن رەفورمالاۋ اياسىندا بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ دومينانتتار ءتىزىلىمى – 914 نارىق سۋبەكتىسىنەن 254 سۋبەكتىگە دەيىن قىسقاردى. 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ, بۇل ءتىزىلىم مۇلدە جويىلاتىن بولادى. ال زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتى تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن قابىلداۋ جولىمەن كاسىپكەرلىك قىزمەتكە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى 47 پايىزعا ازايادى. رەفورمانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اعىمداعى جىلدىڭ 22 اقپانىندا قازاقستان ۇكى­مەتىنە «باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ ەنگىزىلدى», – دەدى ە.دوساەۆ. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەلى­مىزدەگى يندۋستريالىق رەفورمانىڭ ءنا­تي­­جەلەرى تۋرالى دا اڭگىمەلەدى. «ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ, ين­ۆەستورلارعا 350-دەن استام مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان «ءبىر تەرەزە» قىزمەتى ىسكە قوسىلدى. ينۆەستورلاردى تارتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇكىمەتتىك كەڭەس قۇرىلدى. وسىعان ۇقساس كەڭەستەر اكىمدەردىڭ باسشىلىعىمەن بارلىق وڭىرلەردە قۇرىلىپ, حقو-لاردا ينۆەس­تورلارعا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورلارى اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلى «زاكىرلىك ينۆەستورلار» مەن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن جالپى سوماسى 130 ملن. اقش دوللارى بولاتىن 4 جاڭا ءوندىرىس وشاعى ىسكە قوسىلىپ, جالپى سوماسى 113 ملن. اقش دوللارىنا 6 كومپانيا, ياعني Danone, LG Electronics, Galaksi Group, BTM Group, Lotte Group, Coca-Cola كومپانيالارى كەرى ينۆەستيتسيالاندى», – دەدى ول. وزگە سالالارعا دا قوماقتى ينۆەس­تيتسيا تارتىلىپتى. «فارماتسەۆتيكا­دا, اگروونەركاسىپتىك كەشەندە, تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىندە, حيميا ونەركاسىبى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى ءون­دىرىسىندە «زاكىرلىك ينۆەستورلار» مەن تۇك قاتىسۋىمەن 2,2 ملرد. اقش دوللارىنا 16 جوبانى تارتۋ مەن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى», – دەدى ە.دوساەۆ. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بىرىكتىرىلگەن سالىق جانە كەدەن كودەكستەرى بيىل 1 قىركۇيەكتە پارلامەنتكە جولدانادى ەكەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن بيزنەس پەن بيلىك ەلدە قانداي سالىق ءتۇرى بولادى؟ ساتىلىمنان تۇسكەن سالىق نەمەسە قوسىمشا قۇن سالىعى قالۋى ءتيىس پە؟ – دەگەن ساۋالداردا ورتاق ىمىراعا كەلۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزگەن مينيستر, بۇگىندە بۇل جونىندەگى پىكىرلەر ەكىگە جارىلعانىن ايتتى. «قايسىسى جاقسى, قوسىمشا قۇن سالىعى ما, الدە ساتىلىمنان تۇسەتىن سالىق پا؟ سۇراقتار كوپ, ونىڭ جاقسى تۇستارى دا, تەرىس تۇستارى دا بار. قانداي سالىق ءتيىمدى دەگەن ساۋال تاۋەلسىزدىك العالى بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا سالىق تۇرلەرىنە قاتىستى ساراپتاما وتكىزىلۋدە. الايدا, بۇل ماسەلە بىرجاقتى شەشىلمەي وتىر», – دەگەن ە.دوساەۆ مەملەكەت باسشىسى قاجەتتى ەسەپتەۋلەر جاساپ, بيزنەسپەن تىلدەسۋدى, قانداي سالىق قاجەت ەكەنىن انىقتاۋدى ناقتى تاپسىرعانىن ايتتى. ءسويتىپ, «ول قالاي ىسكە اسادى؟! ءبىز بىرىكتىرىلگەن سا­لىق جانە كەدەن كودەكستەرىن جاسادىق, ول 1 قىركۇيەكتە پارلامەنتكە جولدانادى. دەمەك, ناقتى شەشىم سوندا قابىلدانادى», – دەدى مينيستر. ەلىمىزدە 120-عا جۋىق مەكتەپتە ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. «اعىم­داعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ماقساتىندا ەلدىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە 1-سىنىپتار ءۇشىن باستاۋىش مەكتەپتىڭ 24 وقۋ باعدارلاماسى, نەگىزگى مەكتەپ جانە جوعارى سىنىپتار مەكتەبىنىڭ 84 وقۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. 22 ادىستەمەلىك قۇرال مەن جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى ءۇشىن 31 ۇسىنىم دايىندالدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ 117 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋدى ىسكە اسىردى», – دەدى بۇل جونىندە ە.دوساەۆ. سونىمەن قاتار, ول يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى كادرلارىن دايارلاۋ ءۇشىن 11 ارقاۋلىق جوعارى وقۋ ورنى 78 شەتەل ۋني­ۆەرسيتەتىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمشارت جاساسقانىن اتاپ ءوتتى. «2017 جىلدان باستاپ, تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ» جوباسى بويىنشا 6 كوللەدج 425 ملن. تەڭگە سوماعا گرانت الدى», – دەدى مينيستر. وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار اۋكتسيون ارقىلى 100 جەر تەلىمىن ساتىپ الا الادى. «2015 جىلعى جەلتوقساندا جاڭا رەسۋرستىق بازا قۇرۋ اياسىندا وڭايلاتىلعان ءتاسىل بويىنشا اۋكتسيوندار ارقىلى 38 ۋچاسكە وتكىزىلدى جانە اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ساۋدا-ساتتىققا تاعى دا 100 ۋچاسكە شىعارىلادى», – دەگەن مينيستر اۆستراليالىق تاسىلمەن جەر قويناۋىن پايدالانۋعا 10 ۇلگىلى كەلىسىمشارت جاسالعانىن ايتتى. ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى, سونداي-اق, قازاقستاندىقتاردىڭ زاڭداستىرعان قار­جىسى 380 ملرد. تەڭگەدەن اسقانىنا نازار اۋدارتتى. «زاڭداستىرۋ بويىنشا 2016 جىلعى 18 ناۋرىزداعى جاعدايعا سايكەس, 1 220,8 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 81,7 مىڭ ءوتىنىش ءتۇسىپ, 997,4 ملرد. تەڭگە زاڭداستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە 384,9 ملرد. تەڭگەسى اقشا, ال 612,5 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 76,7 مىڭ نىسان مەن باعالى قاعازدار زاڭداستىرىلىپ وتىر», – دەدى ە.دوساەۆ. ايتا كەتەرلىگى, مينيسترلىك ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتقا قاراعاندا, زاڭداستىرۋدى بەلسەندى ەتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلداعانعا دەيىن بارلىعى 425 ملرد. تەڭگە زاڭداستىرىل­عان بولسا, ال بيىلعى جىلدىڭ 18 ناۋ­رى­زى­نا دەيىن اكتسيانىڭ بۇعان دەيىنگى 15 ايدا زاڭداستىرىلعان سوماداعىعا قاراعاندا 572,4 ملرد. تەڭگە نەمەسە 134,6 پايىزعا قوسىمشا زاڭداستىرىلعانى ءمالىم بولعان. بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك – تۇراقتى دامۋدىڭ تەمىرقازىعى ءتورتىنشى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستار جايىندا قازاقستان xالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءتورتىنشى باعىتى اياسىندا قازىرگى تاڭدا 5 پۋنكت جۇزەگە اسىرىلۋ كەزەڭىندە. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا بىرلىك پەن بىرتەكتىلىكتى قالىپتاستىرۋ ماقساتتارى قويىلعان. ول ماقسات بىرنەشە باعىت بويىنشا دامىتىلادى. بۇگىندە وسى باعىتتا 33 نورماتيۆتىك اكت قابىلداندى. پارلامەنت دەڭگەيىندە 5 ءىرى زاڭعا قول قويىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 5 جارلىعى مەن ۇكىمەتتىڭ 12 قاۋلىسى قابىلداندى جانە بۇگىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا», – دەدى ە.توعجانوۆ. 2015 جىلدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىنىڭ قۇندىلىقتارى نەگىزىندە قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتكەن بولاتىن. ە.توعجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قو­عامدىق سانانى قايتا قالىپتاستىرۋ جانە بۇكىلقازاقستاندىق مادەنيەتتى نىعايتۋ تۇرعىسىنان جەتەكشى ءرول قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا بەرىلدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بىرقاتار قاعيداتتى ءمىن­دەتتەردى شەشۋدى جۇزەگە اسىرادى. بىرىنشىدەن, بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازامات­تىق قو­عام ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتى «ءماڭ­­گىلىك ەل» جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى نىعايتۋعا جانە دامىتۋعا باعىتتالعان. ەلىمىزدە بيلىك ينستيتۋتتارى تۇرعىندارمەن تولىققاندى ءوزارا قارىم-قاتىناس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى قۇ­رىلۋدا. ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكامىز ءۇشىن وتباسى, بىرلىك, سونداي-اق, ەڭبەكسۇيگىشتىك, ادالدىق, زياتكەرلىك, ءۇش تىلدىلىك ءتارىزدى قۇندىلىقتار ناسيحاتتالاتىن ەڭبەك جانە كاسىپقويلار قوعامىن قۇرۋ باسىمدىقتى بولىپ تابىلادى. ادام الەۋەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىندا رەفورمالار جۇرگىزىلۋدە. ەلىمىزدە 2020 جىلعا دەيىنگى ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. ءۇش تىلدىلىك ۇلگىسىن جۇزەگە اسىرۋ قازاق ءتىلىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋدان وزگە, ەلدە قالىپتاسقان پوليەتنوستىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ءبىر مەزەتتە يننوۆاتسيالىق بىلىمدەردى قولجەتىمدى ەتەدى. سونىمەن قاتار, 2017 جىلدان باس­تاپ قازاقستاندا «بارلىعى ءۇشىن تەگىن كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم» اتتى جاڭا جوبا ىسكە قوسىلادى. جالپى العاندا, جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى ادامزات الەۋەتىنىڭ دامۋىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ بىرتىندەپ ارتۋىمەن بايلانىستى. ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ الدىندا ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى ءۇشىن جۇمىل­عان, قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك پەن ءبىر­لىك, جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتتارىندا تاربيەلەنگەن «ماڭگىلىك ەل» ۇرپاعىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا مىندەتتەر تۇر. تورتىنشىدەن, قوعام الدىندا حالىقتىڭ تاريحي ەستەلىگى مەن رۋحاني-مادەني مۇراسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالاردى, سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ رۋحاني بىرلىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن زايىرلىلىق سيپاتىن دامىتۋ بويىنشا شارالاردى ساپالى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ مىندەتتەرى بار. ە.توعجانوۆ بۇگىنگى تاڭدا ون ارقاۋ­لىق ناتيجەگە قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ءبىرىنشىسى – العاش رەت قحا جاڭا ءتيىمدى الەۋمەتتىك ليفت رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى. ونىڭ بەس دەڭگەيى بار: زاڭنامالىق – پارلامەنت ماجىلىسىندە قحا-نىڭ دەپۋتاتتىق توبى رەتىندە كورىنىس بەرەدى; باقىلاۋشىلىق – پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قۇرىلىمىندا قحا حاتشىلىعى بار; اتقارۋشىلىق – ونىڭ اياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى جا­نىنان «قوعامدىق كەلىسىم» رمم قۇرىلدى جانە ايماقتىق – وعان ءماس­ليحاتتار دەپۋتاتتارى, وبلىستىق قحا 16 حاتشىلىعى جانە اكىمدىكتەر جانىنداعى 16 «قوعامدىق كەلىسىم» مەملەكەتتىك مەكەمەسى كىرەدى. سونىمەن قاتار, قوعامدىق دەڭگەيدى دە اتاپ وتكەن ءجون, ونىڭ اياسىندا 16 دوستىق ءۇيى, 14 قحا كافەدراسى, 15 قحا مەدياتسيا ورتالىعى بار. ەكىنشى – قحا ازاماتتىق قوعامنىڭ كادرلىق رەزەرۆى جۇمىس ىستەي باستادى. قحا كادرلىق رەزەرۆى – مۇندا بارلىق ايماقتارداعى 962 ەتنومادەني بىرلەستىك قامتىلعان, ولار وبلىستىق قحا-لاردىڭ قۇرامىنا ەنەدى. ءۇشىنشى – قحا جالپىرەسپۋبليكالىق ينكليۋزيۆتى مەدياتسيا جەلىسى قۇرىلىپ, جۇمىس جاسايدى. وندا داۋ-دامايلاردىڭ الدىن الۋ, ولاردى ەسكەرۋ جانە شەشۋ ماسەلەلەرى, سونداي-اق, قوعامدىق كە­لىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرى شەشىلەدى. مەدياتسيا ينفراقۇرىلىمىنا: قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى, انالار كەڭەسى, قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسى, 16 اي­ماقتىق عىلىمي-ساراپتامالىق توپ ەنەدى. جاڭا ينكليۋزيۆتى مەدياتسيا جەلىسى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نەگىزدە تۋىندايتىن كەز كەلگەن كيكىلجىڭدەردى ساياساتسىزداندىرادى. ءتورتىنشى – رەفورما ناتيجەسىندە اسسامبلەيا العاش رەت ازاماتتىق وكىل­دىكتىڭ جاڭا قوعامدىق كەڭەسى رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى. ول ەكى ماڭىزدى قوعامدىق-ساياسي فۋنكتسيانى اتقارادى: حالىقتىڭ ساياسي تۇتاستىعىن بىلدىرەدى جانە وزىنە بارلىق ەتنوستىق جانە كون­فەسسيالىق الۋاندىقتى توپتاستىرادى. بەسىنشى – قحا-نىڭ ۇيلەستىرۋىمەن قايىرىمدىلىق قۇرىلىمداستىرىلعان قوعامدىق فۋنكتسياعا اينالدى. قۇرامىنا 300 ءىرى مەتسەنات پەن قايىرىمدىلىق جاساۋشى ەنگەن پۋل قالىپتاستى, كومەكتى قاجەت ەتەتىندەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءمالى­مەتتەر بازاسى قۇرىلدى. التىنشى – ۇەۇ سەكتورى ناقتى الەۋمەتتىك جۇمىسپەن قامتۋ سەكتورىنا اينالدى. ۇەۇ-مەن ارىپتەستىكتىڭ ساپالىق تۇرعىدان مۇلدە باسقا قاعيداتتارى, ونىڭ ىشىندە قارجىلاندىرۋ بويىنشا دا, قامتىلعان جەتىلدىرىلگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك, الەۋمەتتىك مەنەدجمەنت ءتارىزدى جاڭا ءتۇرىن قالىپ­تاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. جەتىنشى – جاس­تار ساياساتى الەۋمەتتەندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە – «جاستار فورسايتىنا» اينالدى. رەفورما جاستاردى ءوزىن ءوزى تانۋعا – ناقتى مۇمكىندىكتەرىن تالداۋعا, سىن-تە­گەۋرىندەردى بولجاۋعا جانە ولاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوز بولاشاعىنىڭ جول كارتاسىن جاساۋعا ۇيرەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسايدى. جاستار ساياساتىنىڭ جاڭا ۇلگىسى – بۇل جاڭا ينتەللەكتۋالدىق ليفت, ول ءۇش ءتۇيىندى نەگىزدەن قۇرالادى: جاستاردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دەربەستىلىگى مەن تولىققاندىلىعىن قالىپتاستىرۋدان; جاستاردىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ ءتيپىن – جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قا­لىپتاستىرۋدان; جاستاردىڭ الەۋمەتتىك-ەڭبەككە جۇمىلعىشتىعىن دامىتۋدان. سەگىزىنشى – قولجەتىمدىلىك, باسەكەگە قابى­لەتتىلىك, الەمدىك كەڭىستىككە كىرىگۋ جانە بيزنەس-شەشىمدەر قاعيداتتارى نەگىزىندە قازاقستاننىڭ جاڭا مادەني باعىتى قالىپتاستى. مادەنيەت سالاسىنداعى مەنەدجمەنت ەىدۇ ەلدەرىنىڭ ءتاجىري­بەسىن ەسكەرۋمەن وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. مۇراجايلاردىڭ الەۋمەتتىك ءرولى بەلسەن­دىلەندىرىلدى. ەل بويىنشا جاڭا ماركەتينگ ەنگىزىلۋدە. اسسامبلەيا جالپى­قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى. بۇل جۇمىس 7 947 ءما­دەني ۇيىمدى: 231 مۇراجايدى, 4186 كىتاپحانانى, 61 تەاتردى, 3180 كلۋبتى قامتيدى. توعىزىنشى – ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىق كورپۋسى قالىپتاسۋدا. جالپى سانى 3,5 ملن.-دى قۇرايتىن قازاقستاندىق وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن جاڭا كوپتىلدىلىك, عىلىم-ءبىلىم جانە مادەني ءتالىم-تاربيە ورتاسى قالىپتاسۋدا. وسى ماقساتتا 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم جانە عىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. ونىنشى – بازالىق ناتيجە رەتىندە رەفورمالاردى قولداۋ جانە ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا اتسالىسۋ ماقساتىندا «مەملەكەت-قوعام» كەڭ اۋ­قىمدى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ورتاسى جاڭا قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەنىن ايتۋعا بولادى. ءتورتىنشى رەفورما ەڭ الدىمەن جا­ڭا قو­عامدىق قاتىناستار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ جاڭا فۋنك­­تسيالارى مەن ينستيتۋت­تارىن قا­راستىرادى. جالپى العاندا, تاجىريبە كورسەتكەندەي, بارلىق بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءوزارا بايلانىستى تۇتاس ءۇردىس بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى. ءاربىر رەفورمانىڭ تابىستىلىعى قالعاندارىنىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋىنا بايلانىستى. «بۇل رەفورمالار قازاقستان xالقى اسسامبلەياسى نەگىزىندە ىسكە اسادى. سەبەبى, ەلدىڭ ءبىر­لىگى ارقاشاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى بو­لىپ قالا بەرەدى. ول – ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى. ەگەر 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە تالپىناتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ تۋىن جوعارى كوتەرىپ, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ماسەلەسىن دە شەشەمىز دەيتىن بولساق, الدىمەن قوعامدىق كەلىسىمدى, ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن تىكەلەي قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك», – دەدى ە.توعجانوۆ. ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت – تابىستى ەكونوميكالىق جەڭىستەر كەپىلى ۇلت جوسپارىنىڭ بەسىنشى با­عى­تى, ياعني حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەم­لەكەتتى قالىپتاستىرۋ جونىندە سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسقار بەي­سەنباەۆ باياندادى. «رەفورمالار اياسىندا ماڭىزدى شارالار قابىلداندى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدا وڭتايلاندىرۋ ىسكە اسىرىلدى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سەگىز باعدارلاما جولعا قويىلىپ, بەس سالالىق باعدارلاما ۇكىمەتتىك نەگىزدە قايتا بەكىتىلدى. ەكىن­­شىدەن, بارلىق مينيسترلىكتەر مەن əكىمدىكتەردە جاڭا زاڭنامالىق نەگىزدە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق كەڭەستەر قۇ­رى­لۋدا», – دەدى ا.بەيسەنباەۆ. سونداي-اق, ول «ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن باعالايتىن جاڭا جۇيە جۇمىس ىستەي باستادى. مەملەكەتتىك ورگاندار, əكىمدەر, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسشىلارى جىل سايىن حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ تəجىريبەسى ەنگىزىلدى. ءبىرىنشى توقساندا بارلىق əكىمدەر ەسەپ بەردى. 2016 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا – مينيسترلەر, ءۇشىنشى توقسانىندا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رەكتورلارى ەسەپ بەرەدى», – دەدى. «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپ­تاستىرۋ» باعىتى بويىنشا 10 قادام بار. ا.بەيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ بارلىعى جۇزەگە اسىرىلۋ كەزەڭىندە, دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, زاڭنامالىق نەگىزى جاسال­عان. ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت – تۇراقتىلىق پەن تابىس­تى ەكونوميكالىق جەڭىستەر كەپىلى. ترانس­پارەنتتى ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قۇرۋ سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتىپ, قازاقستان قوعامىنداعى ازاماتتىق سانانى وزگەرتەدى. ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قۇرۋ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ ۇردىسىنە بەلسەنە تارتىلىپ, حالىق پەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا اشىقتىق پەن مولدىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بۇل جۇمىس ەلدەگى بارلىق بيلىك وكىلەتتىلىكتەرىن پرەزيدەنتتەن – ۇكىمەتكە, پارلامەنتكە, ۇكىمەتتەن – جەرگىلىكتى ورگاندارعا, وبلىس باسشىلارىنان – جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا ءبولىستىرۋدى قاجەتسىنەدى. ا.بەيسەنباەۆ ءاربىر قادام بويىنشا قولعا الىنعان ءىس-شارالارعا جەكەلەي توقتالدى. 91-قادامنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى­نا سايكەس, ارالىق باقىلاۋ مەن ەسەپتىلىك قىسقارتىلدى, ۇكىمەتتى مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى بويىنشا اقپاراتتاندىرۋ شەكتەلدى, بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا «كولدەنەڭ» حات الماسۋدى قىسقارتۋعا, قاعاز نۇسقاسىنداعى قۇجات اينالىمىن قىسقارتۋ ءۇشىن سايتتاردى قولجەتىمدى اقپاراتتارمەن تولتىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەموراندۋمدار جاساۋى كەزىندە ناقتى ماقساتتى ينديكاتورلاردى بەلگىلەۋدىڭ نەگىزى ءنورماتيۆتى تۇردە ازىرلەندى. 92-قادامعا سايكەس, مەملەكەتتىك باعدارلامالار سانى قىسقارتىلدى, ۇكىمەتتىك باعدارلامالار ءتىزىمى بەكىتىلىپ, سالالىق باعدارلامالار ءتىزىمى جويىلدى. ستراتەگيالىق جوسپارلاردى قايتا پىشىندەۋ ستراتەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ ءوزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق, قۇجاتتاردى وڭتايلاندىرۋ مەن ولاردىڭ اۋقىمىن قىسقارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. 93-قادامدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. زاڭ تەكسەرۋشى ورگانداردىڭ ءرولىن, دەربەس جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى ولاردىڭ مىندەتتەرىن جۇيەلەيدى. ەڭ باس­تىسى – جاڭا زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىن انىقتاۋدان, جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن ولاردىڭ ورىن الۋ سەبەپتەرى ارا­سىنداعى سەبەپ-سالدارلىق بايلانىس­تى سا­رالاۋعا وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زاڭ ەىدۇ ەل­دەرىنىڭ تاجىريبەسى مەن ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ ۇلت جوسپارىنىڭ 93-قا­دامى بويىنشا ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ەنگىزۋ تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ازىرلەندى. زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قىزمەت ەتىپ جاتقان قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق قولدانۋ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋ. «اشىق ۇكىمەت» ەنگىزۋدى قاراستىراتىن 94-قادام دا ءىشىنارا جۇزەگە اسىرىلۋدا. «اشىق ۇكىمەتتى» قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان شارالار كەز كەلگەن زاڭعا قايشى كەلمەيتىن جولمەن اقپاراتتاردى ەركىن الۋ جانە تاراتۋ جونىندەگى ءار ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ­گە باعىتتالعان. وسىلايشا, 2014 جىلى «اشىق مالىمەتتەر» جانە «اشىق نقا» سايتتارى, ال 2015 جىلى «اشىق بيۋدجەت» جانە «اشىق ديالوگ» كومپونەنتتەرى ىسكە قوسىلدى. زاڭنامالىق نەگىزى ازىرلەندى. ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارىنا, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە, ۇلتتىق جوو رەكتورلارى مەن اۆتونومدى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جەتەكشىلەرىنە جىل سايىن حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋدى مىندەتتەۋدى قاراستىراتىن 95-قادام اياسىندا بيىلعى جىلى سايكەس ءىس-شارالار وتكىزىلدى. ءوز كەزەگىندە, 96-قادام اشىق ۇكى­مەتتىڭ 4 كومپونەتى ارقاسىندا, ياعني «اشىق مالىمەتتەر», «اشىق نقا», «اشىق بيۋدجەت», «اشىق ديالوگ», ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكقورىنىڭ ونلاين-قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. حالىق ءۇشىن بارلىق بيۋدجەتتىك جانە قارجىلىق ەسەپتىلىك, سىرتقى قارجى ءاۋديتىنىڭ ناتيجەلەرى, مەملەكەت ساياساتىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن باعالاۋ قورىتىندىلارى, مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىنىڭ قوعامدىق باعالاۋ ناتيجەلەرى, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ جاريالانادى. 97-قادام بويىنشا 2016 جىلعا بەلگىلەنگەن زاڭنامالىق جۇمىستار جوسپارىنا سايكەس ءىس-شارالار اتقارىلۋدا. بۇل مەملەكەتكە ءتان ەمەس قىزمەتتەردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋگە, ءوزىن ءوزى رەتتەۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى. «ءوزىن ءوزى رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ قا­بىلداندى, ول 2016 جىلعى 15 مامىردا كۇشىنە ەنەدى. زاڭمەن كاسىپكەرلىك جانە كاسىبي قىزمەتتى رەتتەۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. ول وسى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ سۋبەكتىلەرىنە وزدىگىنەن سالانى رەتتەۋگە تىكەلەي قاتىسۋ ارقىلى نارىقتا ويىن ەرەجەلەرى مەن شارتتارىن وزدىگىنەن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زاڭ مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ جاعىمسىز اسپەكتىلەرىن جويۋعا, وتاندىق تاۋارلار, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق, كاسىپكەرلەردىڭ تۇتىنۋشىلار الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە جاعداي تۋعىزادى. سونداي-اق, ءوزىن ءوزى رەتتەۋشى ۇيىمدار دەپ اتالاتىن تومەندەگىدەي بەلگىلەرى بار كاسىپكەرلەر مەن ولاردىڭ زاڭدى تۇلعالارىنىڭ ايرىقشا بىرلەستىگىن قۇرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. بارلىق شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ازاماتتاردىڭ شە­شىم شىعارۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىن ارت­تىرۋ­عا, ءوزىن ءوزى رەتتەۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋعا, مەملەكەت شى­­عىن­دارىن ازايتۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى قىسقارتىپ, ۇكىمەتتى ىق­شامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 98-قادام اياسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتىن ەن­گىزۋدىڭ بازالىق نەگىزى بولىپ تابىلا­تىن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگان­دارىنىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەيتۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. 99-قادام مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەر جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى قاراستىرادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى, ول قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتىنىڭ قۇرىلۋ مەن ۇيىمداستىرىلۋ ءتارتىبىن انىقتايدى. 99-قادامدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قوعام­دىق كەڭەستەردى مەملەكەت ىستەرىنە قوعامدىق ىقپال ەتەتىن مەملەكەتتىك ەمەس ينستيتۋتتارعا, مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىندا مولدىرلىكتى ارتتىراتىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى, باقىلاۋشى ورگانعا اينالدىرادى, سونداي-اق, قو­عامدىق تىڭداۋلار ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ ءتارتىبىن بەكىتەدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى مەن قاراپايىم ازاماتتاردى بىرىكتىرەتىن جاڭا قوعامدىق كەڭەستەردى ەنگىزۋدەگى كۇتىلەتىن وڭ ناتيجە – ەلەۋلى ماڭىزى مەن قوعامدىق ءمانى بار بارلىق ماسەلە­لەر بويىنشا ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوز ويىن ءبىلدىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى. وسىلايشا, قاراپايىم ازاماتتار ەلدە ءجۇرىپ جاتقان ىستەرگە ءوز ىقپالىن تيگىزىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرە الادى دەپ جوس­پارلانۋدا. 100-قادام اياسىندا 2016 جىلعى 1 ناۋ­­رىزدا «ۇكىمەت ازاماتتار ءۇشىن» مەم­لەكەتتىك كورپوراتسياسىن قۇرۋ جونىندە قاۋلى كۇشىنە ەندى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ باسىنا تۋاتىن ومىرلىك جاعدايلاردا كەشەندى قولداۋ كورسەتۋگە كوشۋ مەملەكەتتىك كورپوراتسيا جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى قاعيداتىنا اينالماق. اتالعان قادامدى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى اقىلى قىزمەتتەر كورسەتۋ مەن الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك كورپوراتسيا شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ارتىلعان جۇك بىرتە-بىرتە ازايادى دەپ كۇتىلۋدە. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».