كەشە پارلامەنت سەناتىنىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولىپ, ونى پالاتا توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. كۇن تارتىبىنە بەس ماسەلە شىعارىلعان. ءسويتىپ, وتىرىستا ەكىجاقتى جاسالعان حالىقارالىق جاڭا كەلىسىمدەر مەن بۇرىن جاسالعان كەلىسىمدەرگە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۋرالى حاتتامالاردى راتيفيكاتسيالاۋعا ارنالعان زاڭ جوبالارى قارالدى.
سونىڭ ىشىندە سەناتورلار تاراپىنان اسا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرعان ماسەلە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان 929 مەملەكەتتىك ۇشۋ-سىناۋ ورتالىعىن (پوليگون) پايدالانۋ ءتارتىبى تۋرالى 1995 جىلدىڭ 20 قاڭتارىنداعى كەلىسىم مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتتەرىنىڭ وسى ورتالىقتىڭ وبەكتىلەرى مەن جاۋىنگەرلىك الاڭدارىنىڭ جەرىن جالداۋ تۋرالى 1996 جىلدىڭ 18 قازانىندا جاساعان شارتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامالاردى راتيفيكاتسيالاۋ بولدى. العاشقى حاتتاماعا 2015 جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە ماسكەۋ قالاسىندا قول قويىلعان. وسى حاتتاماعا سايكەس پوليگوننىڭ اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى اۋماعىنا قارايتىن ايماقتارىنان جالپى الاڭى 500 مىڭ گەكتاردان ارتىق جەر ۋچاسكەلەرى پوليگوننان بوساتىلىپ, جالداۋدان شىعارىلادى.
جەر ۋچاسكەلەرىن قايتارۋ – ونىڭ قويناۋىنداعى پايدالى قازبالاردى يگەرۋ ماقساتىن كوزدەگەن. اتاپ ايتقاندا, جالداۋدان قايتارىلاتىن اتىراۋ وبلىسىنداعى تايسويعان جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جامانتاۋ ۋچاسكەلەرىنەن پايدالى قازبالار وندىرىلەتىن بولادى.
سونىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جەكەمەنشىك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىمەن اتىراۋ وبلىسىنداعى اقجار اۋىلىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە 753 گەكتار جەر پوليگوننان الىنادى. بۇلار تۋرالى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى وقاس ساپاروۆ بايانداپ بەردى. بايانداماشىعا ءبىرىنشى بولىپ سۇراق بەرگەن سەناتور دۋلات قۇسداۋلەتوۆ نەگىزگى كەلىسىمدەگى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. سونىڭ ىشىندە پوليگون باسشىلىعى سىناق وتكىزىلگەننەن كەيىن جەردىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى قازاقستاننىڭ ءتيىستى مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارىنا قاجەتتى دەرەكتەردى بەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن ەسكە سالدى. «ءىس جۇزىندە وسى تالاپ ورىندالا ما, ناقتى قانشا رەت ورىندالدى؟ قوعام دا, باق-تار دا بۇل تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيتىنى قالاي؟» – دەدى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى سۇراعىندا سەناتور.
ەكىنشى سۇراعىندا دا د.قۇسداۋلەتوۆ نەگىزگى كەلىسىمگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, وندا قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگى وسىندا سىنالعان قارۋ-جاراقتى ءبىرىنشى بولىپ ساتىپ الۋ باسىمدىعىنا يە ەكەنىن ايتتى. «وسى كەلىسىم ىسكە اسىرىلعاننان بەرى قازاقستان نەشە رەت رەسەيدىڭ ەڭ جاڭا قارۋ-جاراقتارىن الدى», – دەپ سۇرادى ول. ءبىرىنشى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن گەنەرال و.ساپاروۆ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ۇنەمى باقىلاۋدا ەكەنىن جەتكىزدى. توتەنشە اپاتتار تۋا قالسا پوليگون باسشىلىعى بىزگە جانە جەرگىلىكتى وبلىستاردىڭ ءتيىستى قىزمەتتەرىنە حابارلاپ وتىرادى. ناتيجەسىندە اپات سالدارىن جويۋعا ارنالعان بىرلەسكەن شارالار جاسالادى, دەدى ول. ەكىنشى سۇراققا دا وپتيميستىك تۇرعىدا جاۋاپ بەرىپ, رەسەيلىكتەردىڭ قازاقستانعا ءوزىنىڭ جاڭا قارۋلارىن ساتاتىنىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە رەسەي بىلتىر عانا بىزگە ەڭ جاڭا سۋ-30 اسكەري ۇشاقتارىنىڭ تورتەۋىن, سونداي-اق, بتر-82 جانە ت.ب. ساتقانىن جەتكىزدى.
سەناتور ە.مۇقاەۆ وسى حاتتامالاردى رەسەي تاراپىنىڭ قاشان راتيفيكاتسيالايتىنىن سۇرادى. وعان جاۋاپ بەرگەن قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭدى ۇستىمىزدەگى جىلعى 29 قاڭتاردا ماقۇلداپ, ودان ءارى فەدەراتسيا كەڭەسىنە جىبەرگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ولار دا بىزبەن بىرگە وسى كۇندەردە راتيفيكاتسيالاۋعا ءتيىستى ەكەنىن جەتكىزدى. جاۋاپتىڭ ناقتى ەمەستىگىنە نازار اۋدارعان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك دۋما زاڭدى قابىلدايتىنىن, ال فەدەراتسيا كەڭەسى ولاردى قاراستىراتىنىن ەسكەرتتى.
ال سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ: «پوليگونعا بەرىلگەن اۋماقتارعا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇرگىزىلىپ, سول جەرلەردەن كەن ورىندارى تابىلىپ قالسا, ونى قايتارۋ ءۇشىن نەگىزگى كەلىسىمگە تاعى دا حاتتاما جاساۋىمىز كەرەك پە؟ ودان دا وسى حاتتامادا وسىنداي ماسەلەنى بىردەن جازىپ قويۋعا بولماس پا ەدى؟ كەن ورىندارى تابىلعان سايىن جاڭا حاتتاما جاساي بەرمەي, ءبىر حاتتاماعا ءبارىن ەنگىزۋگە بولاتىن ەدى عوي؟» – دەگەن سۇراق قويدى. گەنەرال سۇراقتىڭ وتە ورىندى ەكەنىن ايتا وتىرىپ, نەگىزگى كەلىسىمنىڭ مەرزىمى 2019-2020 جىلدارى اياقتالعان سوڭ جاڭا كەلىسىم جاسايتىن بولساق, وسى ماسەلەنى مىندەتتى تۇردە ەنگىزەمىز. ال مىنا حاتتاما اسىعىس جاسالىپ, ونداي ماسەلەلەر ەنگىزىلمەي قالدى دەگەن تۇرعىدا جاۋاپ بەردى. بۇعان پالاتا توراعاسى كەيىستىك ءبىلدىرىپ, حاتتامانى ىجداعاتپەن جاساۋ كەرەك ەكەندىگىن ەسكەرتتى.
وسىدان كەيىن زاڭ جوباسى بويىنشا جاسالعان سالىستىرمالى كەستەدەگى ەكى تۇزەتۋ قاراستىرىلىپ, ول قولداۋ تاپقان سوڭ زاڭ جوباسى تۇتاسىمەن قابىلداندى.
كەلەسى حاتتاما وسى سىناق الاڭىنىڭ جەرىن جالداۋ تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ارنالىپتى. بۇل تۋرالى دا گەنەرال و.ساپاروۆ باياندادى. حاتتاما جالپى الاڭى 589,2 مىڭ گەكتار جەر ۋچاسكەسىنىڭ جالداۋدان شىعارىلۋىنا بايلانىستى رەسەي فەدەراتسياسى تولەيتىن جالداۋ اقىسىن قايتا قاراۋعا ارنالعان. ناقتى ايتقاندا, بۇل حاتتاما 2016 جىلدىڭ باسىنان بەرى بۇرىن 3 ملن. 081 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە بولعان جالداۋ اقىسىن 1 ملن. 373 مىڭ اقش دوللارى كولەمىنە ءتۇسىرىپ, ەكى ەسەدەن ارتىق ازايتادى ەكەن. بۇل ماسەلە زاڭ جوباسىن كوميتەتتە تالقىلاعاندا وزدەرىنە بەلگىلى بولعانىمەن, سەناتورلار ءبارىبىر الاڭداۋلى ەكەنىن سەزدىردى. سونىڭ ىشىندە سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى اقش دۇنيەجۇزىندە 800-دەي اسكەري بازاسى بار ەل ەكەنىن ەسكە سالدى. سونىڭ ىشىندە گەرمانياداعى بازاسى تۇرعان شاعىن عانا جەرگە جىلىنا 1,5 ملن. ەۋرو جالداۋ اقىسىن تولەيتىنىن ايتا كەلىپ, ال رەسەي ءبىزدىڭ 1 گەكتار جەرگە ماردىمسىز عانا اقشا تولەيتىنىن ايتتى. «قانشا جەردەن ارىپتەس, دوس ەل بولساق تا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇددەمىز اياققا باسىلىپ تۇرعان جوق پا, وسىعان قالاي قارايسىز», – دەدى سەناتور. و.ساپاروۆ وعان كەلىسىمنىڭ 1996 جىلى جاسالعانىن, ول كەزدە قازاقستان تاراپى وسىنداي شاعىن اقىعا كەلىسىپ قالعانىن ايتا كەلىپ, ەندى 2019-2020 جىلدارى جاڭا كەلىسىم جاسايتىن بولساق, جالداۋ اقىسىن قايتا قارايتىن شىعارمىز, دەگەن جاۋاپ بەردى.
زاڭ جوباسى بويىنشا تالقىلاۋعا قاتىسقان سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ ءبىرشاما جاڭا دەرەكتەردى جايىپ سالدى: بۇل قۇجاتتار مەملەكەتتىك تۇرعىدان عانا ەمەس, ايماقتىق تۇرعىدان دا وتە ماڭىزدى. اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانى اۋماعىنىڭ ۇشتەن ءبىرى, ناقتى ايتقاندا 749,5 مىڭ گەكتار جەرى, تايسويعان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى دا پوليگون اۋماعىندا قالىپ قويعان. وندا تۇراتىن 1 مىڭنان استام ادامعا بۇل ىڭعايسىزدىق تۋدىرىپ كەلدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جاڭا تۋعان نارەستەگە تۋ تۋرالى قۇجاتتى الۋدىڭ ءوزى قيىندىقتار تۋدىرعان», – دەدى سەناتور. وسىنداي الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى ايتا كەلىپ, سەناتور قابىلدانعالى وتىرعان زاڭدار ارقىلى پوليگونعا بەرىلگەن قۇنارلى جەرلەر قايتارىلسا, مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 50 شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, 30 مىڭ قوي, 10 مىڭ سيىر, 10 مىڭ جىلقى وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋاتىنىن جەتكىزدى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەن دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە جوعارىدا اتالعان جەر ۋچاسكەسىن قايتارۋ جونىندە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن, بۇگىنگى كۇنى سول ماسەلە وڭىنان شەشىلىپ جاتقانىنا قۋانىشىن ءبىلدىردى جانە وسى ىستە وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن قولداعان لاۋازىمدى ادامداردىڭ بارىنە العىسىن جەتكىزدى.
بۇل زاڭ جوباسى دا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرىمەن قوسا ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
بۇدان باسقا پالاتا 2009 جىلعى 9 ماۋسىمداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ داعدارىسقا قارسى قورىن قۇرۋ تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى جانە ەۋرازەق-تىڭ داعدارىسقا قارسى قورىنىڭ قاراجاتىن باسقارۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. باسقا دا زاڭ جوبالارى بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر الىندى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».