قازىرگى ۋاقىتتا وڭ مەن سولىن ايىرا المايتىن ادام بولۋى مۇمكىن بە؟ جوق, دەرسىز. ال جامان مەن جاقسىنى ايىرا المايتىن ادامدار كەزدەسە مە؟ بۇل سۇراققا ويلانارىڭىز ءسوزسىز, ەندى. سەبەبى, جاقسىنى دا, جاماندى دا وزىنشە ۇعاتىندار كوبەيىپ كەتتى. سوندىقتان, اڭگىمەنىڭ توق ەتەرىن ايتقاندا, بەيبىت جولدان تايىپ, قاسىرەت پەن قاتەردى توندىرەتىن ادامدار امالىن قاي قاتارعا قوسار ەدىڭىز؟ ارينە, ءبىز ءۇشىن ول جاماندىق جولى ەكەندىگى بەلگىلى. بىراق بىرەۋلەر مۇنى وزدەرىنە دۇرىس جول دەپ تاندايدى. ايتكەنمەن, بىرەۋگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋ, وعان كۇشتەپ ءوز مۇددەسىن تانىتۋ وركەنيەتتى ەلدەردە دۇرىستىققا بالانبايدى. الايدا, وسى جولدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن, ونىڭ بەيبىت ەلگە قاتەر تۋدىرىپ, جاماندىق تۋعىزۋ ەكەنىن قايتىپ, قالاي دالەلدەپ تۇسىندىرۋگە بولادى؟ مىنە, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتار وي ماقساتىمىز وسى ەدى.
ءيا, «اۋرۋ قالسا دا, ادەت قالمايدى» دەگەندەي, تەرىس اعىمعا اربالعان ادامدار امالى اسقىنىپ بارا جاتقانىن قازىر جاسىرا المايسىز. بۇل وتە قاۋىپتى قاتەر بولىپ تۇر. ويتكەنى, بۇگىندە تەرىس اعىمعا تۇسكەن جانداردىڭ سالعان زاردابى تورتكىل دۇنيەنى الاڭداتىپ وتىرعانى ايداي انىق. ارينە, بۇلاردان ساق بولۋ, لاڭكەستىك پيعىلدان ارىلۋ ماسەلەسى تۋرالى الدىڭعى ماقالالارىمىزدا دا جازعان ەدىك. دەگەنمەن, قازىرگى تاڭدا ادامزات ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى قاتەر تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ بەيكۇنا جانداردىڭ باسىنا ءتوندىرىپ تۇرعان ولشەۋسىز قاسىرەتى بولىپ تۇر. ءارىنى ايتپاعاندا, بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە بەيبىت ەلدەردە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن بىرنەشە جارىلىستار بولدى. لاڭكەستەردىڭ قانقۇيلى ارەكەتتەرى ادامدى ادامدار ءوز قولىمەن قىراتىن قاتەرلى قىرعىن بوي كوتەرگەنىن ناقتى كورسەتتى. مۇنداي سوراقىلىقتار نەلىكتەن بولىپ جاتىر؟ نەگە ادامدار مۇنداي ارەكەتكە بارادى؟ يماندىلىق جاعىنان العاندا ولاردىڭ وسى جولى دۇرىس باعىت پا؟ بۇل ادامزاتتى قايدا اپارادى؟ ولاردىڭ قولىنان بەيبىت ادامداردىڭ قىرىلۋى كىمگە كەرەك؟ ارينە, سۇراق كوپ. جانە بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ تابىلمايتىن دا سياقتى. الايدا, مۇنداي قانقۇيلى ارەكەتتەر تۋرالى ويلانباي جاتقاندار جوق ەمەس. ەندەشە, بۇعان جانە جوعارىدا ايتىلعان جامان مەن جاقسىعا جاۋاپتى جاقىن ارادا «قازاقستان» تەلەارناسىنان كورسەتىلگەن «ارىلۋ» اتتى دەرەكتى ءفيلمدى كورگەندە تابا الامىز. ونىڭ باستى باعىتى – تەرىس جولدا جۇرگەن ازاماتتارعا اق پەن قارانى ءتۇسىندىرۋ جانە قازاقستانداعى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ مەملەكەت باسشىسى توڭىرەگىندە توپتاسۋى كەرەكتىگىن جەتكىزۋ. فيلمدە سيريادا ءدىني ءفاناتيزمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەن سودىرلاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ەشقانداي دا جيھاد ەمەس ەكەندىگى ايتىلىپ, يسلام ءدىنىنىڭ تەك قانا مەيىرىمدىلىككە شاقىراتىنى, تاقفير يدەولوگياسىنىڭ بۇرىستىعى تۋرالى حاديستەردەن قۋاتتى دالەلدەر كەلتىرىلگەن. سونىمەن قاتار, بۇل فيلمدە بەيبىت ەلدەردە جارىلىستاردى ۇيىمداستىرىپ جاتقان تەرروريستىك توپتار ەكەنى اشىق ايتىلادى. ياعني ءدىني تەرىس اعىمعا بوي الدىرعان جاندار اياقتارىن شالىس باسۋدا. بۇل يماندىلىق كورىنىستەرى ەمەس. يماندىلىق – ادامنىڭ ادامگەرشىلىگىن ايقىندايتىن ەڭ اسىل قاسيەتتەر جيىنتىعى. ءويتكەنى, وعان ادام بالاسىنىڭ بويىنان تابىلاتىن بارلىق ىزگىلىك, كىسىلىك بەلگىسى كىرەدى.
ال تەرروريستەردىڭ فرانتسيادا جاساعان قانقۇيلى قىرعىنى مەن تۇركيا استاناسى انكاراداعى تەمىرجول ۆوكزالى الدىندا بەيبىتشىلىك ميتينگى ءوتىپ جاتقاندا جاسالعان جارىلىستى نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ اتالعان فيلم تەرروريستەردىڭ وسىنداي قانقۇيلى ارەكەتتەرىن كورسەتۋدەن باستالادى. بەيبىتشىلىك شەرۋىنە بارعان بەيبىت تۇرعىندارعا قاتارىنان جاسالعان قوس جارىلىس قايعى جۇتتىردى. ەكى جاڭكەشتى وزدەرىن عانا قۇربان ەتىپ قويماي, جازىقسىز جۇزدەن استام ادامدى اجال قۇشتىرىپ, ەكى جۇزدەن استامىن جارالادى. بۇعان فيلمدە پروفەسسور ماحير ناقىپ: «بۇل – تۇركيا تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن تەررور وقيعاسى. بۇعان دەيىن سان جارىلىس بولعان, بىراق ءدال وسىلاي 104 ادام ولمەگەن ەدى. دايش بىزگە قانشالىقتى قاۋىپتى لاڭكەستىك ۇيىم ەكەنىن كورسەتتى», دەيدى.
بىلە بىلگەنگە ءوزىن ءوزى ءولتىرۋشى ادام جاراتۋشى الدىندا ەشۋاقىتتا دارىپتەلگەن ەمەس. «كىم قانداي دا ءبىر نارسەمەن ءوزىن ولتىرسە, قيامەت كۇنى سول نارسەسىمەن ازاپتالادى». مۇحاممەد (س.ع.س.), ءال-بۋحاري 6047, مۋسليم 176. دەمەك, دايش (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان – رەد.) لاڭكەستىك ۇيىمى قازىر تاياۋ شىعىستى عانا ەمەس, تورتكىل دۇنيەنى الاڭداتىپ وتىر. الەمدە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي «مۇزداي قارۋلانعان» مىقتى ۇيىمداسقان لاڭكەستىك توپ بولماعان كورىنەدى. ەندى وزدەرىنە «يسلام مەملەكەتى» (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان – رەد.) دەپ ايدار تاققان اتىشۋلى ۇيىم بەيبىت تۇرعىندارعا قىرعيداي تيۋدە ەكەندىگىن فيلم مازمۇنى اشا تۇسەدى. قازىرگى كۇنى سيريا مەن يراكتىڭ ءبىراز جەرىن جاۋلاپ العان لاڭكەستىك ۇيىم اۋماعىن بىرتىندەپ كەڭەيتۋدە. ولاردىڭ ۇستانىمدارىن جاقتايتىن ءىرىلى-ۇساقتى راديكال توپتار دا قاتارلارىن تولىقتىرۋدا. وسىعان وراي, تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇستافا ءۇنال: «دايش سوڭعى كەزدە اتىشۋلى تەرروريستىك ۇيىمعا اينالدى. ولار, وكىنىشكە قاراي, وزدەرىن يسلام ءدىنى نەگىزىندە كورسەتىپ, ۇستانىمدارىن جاقتاماعانداردى ايەل, بالا, كارى-جاس دەپ قاراماستان باۋداي جۋساتۋدا. ءارتۇرلى قارۋلاردى قولدانا الادى» دەسە, «حاسەكي» ءدىني بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ اكادەمياسىنىڭ دوكتورانتى تامەرلان يبراەۆ: «جالپى ول توپتار جايلى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) دا ايتىپ كەتكەن. قيامەت جاقىنداعاندا سونداي ادامدار پايدا بولادى: «تىلدەرى بالداي ءتاتتى بولادى, بىراق جۇرەكتەرى قاسقىر جۇرەك بولادى» دەگەن. ەندى ولار بىزگە وتە كوپ زيان تيگىزەدى», دەيدى. بۇل پىكىردى ودان ءارى جالعاستىرعان پروفەسسور ماحير ناقىپ: «سيريا مەن يراكتاعى ماڭىزدى مۇناي قورلارىن قولدارىنا الدى. ونداعى شيكىزاتتاردى زاڭسىز جولمەن ساتىپ اقشا تابۋدا. سونىمەن قاتار, ءتۇرلى فيلمدەر تۇسىرەدى. ارنايى سايتتارى بار, الەۋمەتتىك جەلىلەردى جاقسى قولدانادى», دەيدى.
جالپى, دايش ادامدارعا اسەر ەتۋدىڭ جان-جاقتى امالىن تاپقان ەكەن. ءتىپتى, ولاردىڭ ءوز يدەولوگياسى بار كورىنەدى. وسىعان وراي اقپاراتتىق ناسيحاتتى دا شەبەر پايدالانادى. سان ءتۇرلى فيلمدەردى گولليۆۋدتىق دەڭگەيدە ءتۇسىرىپ, وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرى ارقىلى لەزدە تاراتادى. فيلمدە راديكالدى توپتاردىڭ ءىسى تۋرالى بۇدان ءارى تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حاليل يبراھيم بۇلۇت: «بۇگىنگى راديكالدى فۋندامەنتالدىق ارەكەتتەر ۋاحابيزم اعىمىنىڭ جالعاسى – نەوسالافيزم. دايش پەن بوكو حارام سەكىلدى توپتار عيبادات قىلماعان ادامدى يمانسىز دەپ ساناپ, تاكبىر جاسايدى. جالپى, فاناتيزم يسلامعا كەيىن كەلدى», دەيدى. دايش-تىڭ ودان ءارى سىرىن اشا تۇسكەن پروفەسسور ماحير ناقىپ بۇل ۇيىمنىڭ امالى سالافيتتىك ارەكەت ەكەندىگىن, ونىڭ قيتۇرقىلىعىن يسلام الەمى ءبىلىپ وتىرعاندىعىن, دىنىمىزدە ادامنىڭ باسىن كەسۋ جوق ەكەندىگىن, كۇشپەن اقشا جيناۋ, ايەلدەرگە تۇمشالاپ قارا كيىم كيگىزۋ دە يسلام الەمىنە جات دۇنيەلەر ەكەندىگىن اڭگىمەلەيدى.
ءيا, ولار ءبارىن ءبۇلدىرىپ جاتىر دەيمىز. بىراق ولار نەلىكتەن وسى جولعا بارۋدا؟ يسلام حاليفاتىمىز دەپ جار سالعان توپتىڭ قانىپەزەرلىگى شەكتەن شىقتى. بۇل ورايدا, ءدىن اتىن جامىلعان ولاردىڭ باستى سۇيەنەرى – بۇرمالانعان ايات پەن تەرىس تۇسىندىرىلگەن حاديس دەيدى بىلەتىندەر. مۇنى تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «حاسەكي» ءدىني بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى ءادىل بور: «دايش لاڭكەستىك ۇيىمى بىرنەشە ايات پەن حاديستەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, يسلامعا وتە تار تۇرعىدان قارايدى. باستى ۇستانىمدارى «تاۋحيت» تۇسىنىگى مەن «شيرك» ۇعىمى. ونى قابىلداماعانداردى «مۇسىلمان ەمەس» دەپ شەتتەتىپ, تاكبىر ەتەدى. ونداي ادامداردى ءولتىرىپ, بالالارىن قۇل, ايەلدەرىن كۇڭ ەتۋ كەرەك دەگەن شەشىمدەرى بار», دەپ تۇسىندىرەدى. ال قمدب ءتوراعاسى ەرجان قاجى مايامەروۆ: «نەنى قالاسا وزدەرىنىڭ قالاۋىمەن عانا حارامعا شىعارادى, وزدەرىنىڭ قالاۋىمەن ءبىر نارسەنى حالالعا شىعارادى. سول جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مۇسىلمان قىزداردى ۇستاپ كۇن قىلىپ وتىر, ول شاريعاتقا تومپاق كەلەدى. وزدەرى حارامدى حالالعا شىعارىپ الدى. ءوز قالاۋىن ءوز ناپسىسىمەن حارام قىلۋ يسلام دىنىندە شەكتەن شىعۋ», دەيدى. تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, يسلام زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ توراعاسى راشيد كۇچۇك بولسا: «حاديستەردى, اياتتاردى قاتە ءتۇسىنۋ مەن قۇراندى جاڭىلىس ۇعىنۋدىڭ سوڭى قاسىرەتكە اپارادى. ماسەلەن, قۇران كارىمنىڭ ءبىر اياتىن تۇسىندىرەتىن باسقا ايات, ونى تولىقتىراتىن تاعى ءبىر ايات تابىلۋى مۇمكىن. سۇننەتتەر مەن حاديستەر دە ءدال سولاي. راديكال توپتار وسىنداي كەرتارتپا تۇسىنىگىمەن جاستاردى اداستىرۋدا», دەپ ءوز ويىن جەتكىزەدى.
لاڭكەستىك ۇيىمنىڭ جالاۋلاتىپ ءجۇرگەن ۇرانى – «جيھاد». بۇل بۇگىندە ەڭ كوپ بۇرمالانىپ ءارى قاتە ءتۇسىندىرىلىپ جۇرگەن ءسوز دەيمىز. «جيھادتى» قولىنا قارۋ الىپ, سوعىسۋ دەپ ۇققان سانداعان جاس الدانىپ, اجال ماشيناسىنىڭ قۇربانىنا اينالۋدا دەگەن اقپارات تا كوپ. ەندەشە, دايش جيھاد ءسوزىن قالاي بۇرمالاۋدا؟ بۇعان فيلمدە تۇرىك رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى بويىنشا باسقارماسىنىڭ رەسمي وكىلى, ءدىن ىستەرى جوعارعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مەحمەت كاپۋكايا: «قۇران كارىمدەگى ەڭ العاشقى سوعىسقا رۇقسات بەرگەن اياتتى قارايتىن بولساق: «ءوزدەرىنە سوعىس اشقان ادامدارمەن سوعىسۋعا رۇقسات بەردىك. ولار زۇلىمدىققا قالىپ, ولارعا شابۋىل جاسالدى. وتانى مەن وزدەرىن قورعاۋ ءۇشىن رۇقسات بەرىلەدى. «جيھاد» دەگەنىمىز – ءوز-ءوزىڭدى قورعاۋ, قاۋىپ تونسە وتانىڭدى قورعاۋ», دەپ ءتۇسىندىرمە بەرەدى. سول سياقتى تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «حاسەكي» اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى الي رىزا تەمەل دا: «پىشاعىن جالاڭداتىپ ءبىر ادام شىعادى دا مۇسىلماندى قوي سەكىلدى باۋىزداي سالادى. بۇلار يسلام ءدىنىن السىرەتۋ ءۇشىن جاساپ وتىرعان سىرتقى كۇشتەردىڭ جوباسى», دەپ قوسىلادى. «سوعىستا جۇرگەن جاستار ماسەلەنى ءالى تۇسىنبەي ءجۇر. ءبىرەۋلەر ولاردى جيناپ الىپ, مۇسىلماندار اراسىنداعى قاقتىعىستى ۋشىقتىرىپ, ويىن جاساۋدا. ءبىرىن ەكىنشىسىنە ايداپ سالىپ ولتىرتكىزەدى. كەيىن ۋاقىتى كەلگەندە سول «جيھادشىلاردىڭ» ءبىرىن قالدىرماي وزدەرى-اق كوزىن جويا سالادى», دەپ ودان ءارى تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «حاسەكي» ءدىني بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى ءادىل بور ويدى ۇشتاي تۇسەدى.
سيرياعا الدانىپ كەلگەندەردى ارباپ, قولىنا قارۋ بەرىپ, قىلمىسقا ايداپ سالۋدىڭ اقىرى ۇشپاققا شىعارمايتىنىن ءبارى بىلەدى. الايدا, ءوز ەرىكتەرىمەن قولىنا قارۋ الاتىندار سانى ارتپاسا كەمىر ەمەس. بۇل ورايدا دوكتورانت يساتاي بەرداليەۆ: «جەكەلەگەن ادامداردىڭ ايتۋىمەن جيھادقا شىعۋ ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە دە قايشى. وسى ۋاقىتقا دەيىن, ياعني 14 عاسىر بويى عالىمداردىڭ ەشقايسىسى بۇل تۋرالى ءسوز قوزعاماعان» دەسە, پروفەسسور ماحير ناقىپ: «وزدەرىن جارىپ جىبەرەتىن ادامدارعا وسىنداي ءدارى بەرىلەدى. ياعني, جانكەشتى ەسىن بىلمەي ءوزىنىڭ نە ىستەپ, نە قويعانىن اڭعارماستان ارعى ءدۇنيەگە كەتە بارادى. تەك ءوزى عانا ەمەس, جازىقسىز قانشاما جانداردىڭ ءومىرىن قيادى. باعداتتا, سيريادا بولعان وقيعالاردا جانكەشتىلەرگە ءدارى بەرىلگەنى ايتىلدى», دەيدى. مۇنداي تۇسىنىكسىز ارەكەتتەردەن تاياۋ شىعىستاعى قىرعىننىڭ بىتەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ءتورت جىلدا ىشكى قاقتىعىستار پەن راديكالشىلاردىڭ ز ۇلىمدىعىنان سيريادا اجال قۇشقاندار سانى 250 مىڭنان اسقان. «تاياۋ شىعىستا دايش لاڭكەستىك ۇيىمىنىڭ اياعى تيگەن جەردەگى تۇرعىندار وتاندارىن تارك ەتتى. سيريانىڭ راكك قالاسىنداعىلاردىڭ باسىم كوبى باسى اۋعان جاققا قاشتى. يراكتىڭ تەلافەر قالاسىنداعى 350 مىڭ تۇرىكمەن سۇرگىنگە ءتۇسىپ, ءبىرازى تۇركياعا كەلدى. قالعاندارى قاپاستا. تەلەديدار كورە المايدى, ايەلدەرگە جۇمىس ىستەۋ بىلاي تۇرسىن, كوشەگە شىعۋعا تىيىم سالىنعان, قىزدار وقۋ وقي المايدى», دەيدى پروفەسسور ماحير ناقىپ.
ءيا, فيلمدە سويلەگەن ساراپشى, عالىمداردىڭ سوزىنەن يسلام مەملەكەتتەرىندەگى باستى قاۋىپ – ۇنەمى ءبىر ايات نەمەسە حاديسكە سۇيەنىپ كوتەرىلىسكە شىعاتىندىعى بولىپ تۇر. بۇگىندە كورىپ وتىرعانىمىزداي, الجير نەگە مۇنداي حالگە كەلدى, مىسىر نەگە بۇل كۇيگە ءتۇستى؟ سيريا ەلى قالايشا وسى جاعدايعا دۋشار بولدى؟ «اركىمنىڭ مەنىكى دۇرىس», «مەنىكى ءجون» دەۋى مەن بيلىككە ۇمتىلۋىنىڭ اقىرى وسىعان اكەلدى مە؟ عالىمدار دايش قىلمىستىق توبى يسلام ءدىنىنىڭ دە بەدەلىنە زور نۇقسان كەلتىرۋدە ەكەندىگىن ايتادى. وسى ارقىلى الەم حالقىنىڭ مۇسىلماندارعا دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىپ تۇر.
بىلە بىلسەك, ءدىننىڭ بارلىعى ادامزاتتىڭ باقىتى مەن يگىلىگىنە جول باستايدى. ماسەلەن, يسلام دىنىندە 18 مىڭ عالامنىڭ ەڭ اياۋلىسى – ادام. سوندىقتان, قاسيەتتى قۇران كارىمدە ادامزاتتىڭ تىنىشتىعى مەن ۇلتتاردىڭ بەيبىتشىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. وسى ورايدا يسلام سوزىنە ءمان بەرەيىكشى. «حاسەكي» ءدىني بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ اكادەمياسىنىڭ دوكتورانتى نۇرلان مۇرات: «يسلام» ءسوزى «ءسالاما» دەگەن ارابتىڭ ەتىستىگىنەن شىعادى. ياعني «ءسالاما» دەگەن اماندىقتا, بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ەندى بۇل ەتىستىكتىڭ «اماندىقتا», «بەيبىتشىلىكتە» دەگەن ماعىناسىنا قارايتىن بولساق, يسلام بەيبىتشىلىككە جانە اماندىققا شاقىراتىن ءدىن», ەكەندىگىن اشادى. سوندىقتان دا, قۇران كارىمدە: «ءاي, يمان كەلتىرگەندەر, بەيبىتشىلىكتە بولىڭدار. قاقتىعىس, جانجال شىعارىپ, ءولىم-ءجىتىم جاساماڭدار!» دەپ جازىلعان.
دەگەنمەن, وسى جاستاردىڭ سيرياداعى ۇيىمداسقان سودىرلار توبىنا قوسىلۋ ءۇشىن كەتىپ جاتقاندىعى نەلىكتەن؟ بۇل سۇراققا دا فيلمنەن تولىق جاۋاپ تابۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا وعان سەبەپ ينتەرنەت جۇيەسى, ياعني الەۋمەتتىك جەلىلەر بولىپ تابىلادى دەيدى. ودان كەيىن ساراپتامادان وتپەگەن كىتاپتار, سودان كەيىن ءتۇرلى تۇسىنىكسىز بروشيۋرالىق كىتاپتار بار, وندايلاردى وقىپ كەلگەن جىگىتتەردىڭ وزدەرى جازىپ, شىعارىپ جاتقان. ولاردىڭ ءبارىن ساراپتامادان وتكىزبەيىنشە دۇرىس جولدى ايقىنداۋ قيىن. پروفەسسور ماحير ناقىپ ايتقانداي, دايش ۇيىمىندا جۇرگەندەردىڭ 90 پايىزى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىماعاندار. اتاپ ايتقاندا, تولىق ءبىلىم الماعان, ومىردە جولى بولماعان, وتباسىلىق ءومىرى ساتسىزدىككە ۇشىراعان, سونىمەن قاتار, باقىتسىزدىققا دۋشار بولعاندار. ال كۇيزەلىستەگى جانداردى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى الداپ-ارباپ قاتارعا تارتۋ دا وڭاي. ايتپەسە, ەسى دۇرىس ادام قالايشا ءوزى-ءوزىن جارادى دەپ سۇرايدى الەۋمەت؟! مىنە, سوندىقتان دا جىمىسقى ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتپەۋ ءۇشىن ءاربىر ازامات شىن جيھادتىڭ نە ەكەنىن ءبىلۋى ءتيىس. بۇل ورايدا تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, يسلام زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ توراعاسى راشيد كۇچۇك: «جيھادتان كەلە جاتقاندا پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ناعىز جيھاد – ادامنىڭ ءوز ناپسىسىمەن كۇرەسى» دەپ ايتقان ەكەن», دەيدى.
دىنىمىزدە اسىرا سىلتەپ, شەكتەن شىعۋ جوق. اتالاردان قالعان اسىل ءدىن – حانافي ءمازھابىندا بۇعان ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. الايدا, قمدب توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مايامەروۆ ايتقانداي, دىندە شەكتەن شىعىپ كەتۋدەن وتە ساق بولۋ قاجەت. «قازىر فاناتيزم دەپ جاتىرمىز عوي. بۇل ءدىندى تۇسىنبەي, دىندە شەكتەن شىعۋ دەگەن وسى. دىندە شەكتەن شىعۋعا بولمايدى, ەگەر ءبىز ونىڭ شەكاراسىنان شىعىپ كەتكەن بولساق, اداسا باستايمىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تۋعان انامىزدى كاپىر دەپ ەسەپتەي باستايمىز. تۋعان باۋىرىمىزدى كاپىر, ولتىرسەك قانى حالال دەپ ەسەپتەي باستايمىز. بىزدە ادامي قۇندىلىقتىڭ ءوزى قالمايدى. دىندە شەكتەن شىعاتىن بولساق, ءبىز ادامي نارسەدەن حايۋاني نارسەگە وتە باستايمىز. دايش – دىندە شەكتەن شىعۋ».
راس ءسوز. دىندە شەكتەن شىعۋ سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك كەزەڭدە باستالعان. كەڭەس وداعى كەزەڭىندە بىرقاتار ەل التىن تامىردان ءبىراز ۋاقىت اجىراپ قالدى. سول سەبەپتى, شىن ءدىن قايسى, جىن ءدىن قايسى ەكەنىنە كوپشىلىكتىڭ ءدىني ساۋاتى ءالى جەتە بەرمەيدى. كەيبىر راديكال دىندەردىڭ يدەولوگيالىق سوقپاعى دايش سىندى قاۋىپتى ۇيىمداردىڭ ۇستانىمىمەن ءۇيلەسىپ جاتۋى مۇمكىن. اتالعان لاڭكەستىك ۇيىمنىڭ «شيرك» دەپ الەمدىك وركەنيەت پەن مادەنيەت جادىگەرلەرىن قيراتۋى الەم مۇسىلماندارىن دا ويلاندىرىپ تاستادى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-داستۇرىنە ءتيىسىپ, بەيىتتەردى قيراتۋدىڭ ارتى اداسۋشىلىققا اپارادى.
ال ەندى ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسى ءابۋ حانيفا ءمازھابىن نەگە ۇستاندى؟ بۇل جاستار ءۇشىن ورىندى سۇراق. ءبىر جاعىنان ءبىر ءمازھابتا بولۋ وزگەلەرمەن ىنتىماقتى بول دەگەن ءسوز. وزبەكپەن دە ىنتىماقتامىز, ءتاجىكپەن دە ىنتىماقتامىز, تۇرىكمەنمەن دە ىنتىماقتاسامىز. نەگىزىنەن يسلام ءدىنى ءسۇننيتتەر مەن شيتتەر دەگەن ەكى ۇلكەن اعىمنان تۇرادى. بابالارىمىز مىڭداعان جىل سۇننيتتىكتى ۇستاندى. ال ءسۇننيتتەر بولسا ءوز ىشىنەن ۇلكەن ءتورت مازحابقا ياعني, مەكتەپكە ءبولىنەدى. ولار: حانافي ءمازھابى, ءماليكي ءمازھابى, شافيعي جانە حانبالي ءمازھابى. ال ءمازھاب بولسا, ادامدارعا ءدىندى جەتكىزۋدىڭ ەڭ جەڭىل جولى. اتالعان فيلمدە بۇل كورىنىس ءتۇرلى ايشىقتى گرافيكالارمەن انىق كورسەتىلەدى. ماسەلەن, ءمازھاب – جول, مەكتەپ, باعىت, كوزقاراس دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. شاريعات تۇرعىسىنان العاندا, ارنايى ءتاسىلدەر, ەرەجەلەر ارقىلى قۇران مەن سۇننەتتەن شىعارىلعان ۇكىمدەر مەن كوزقاراستار جيىنتىعىن ءمازھاب دەيمىز. مۇسىلماندار ومىرىندەگى ناماز, ورازا, زەكەت, قاجىلىق سىندى ءدىني ءىس-امالداردىڭ بارلىعى ءمازھاب عۇلامالارى انىقتاعان ۇكىمدەرگە ساي اتقارىلادى. دەمەك, ماتىندە ايتىلعانداي, ءابۋ حانيفا ءمازھابى – عاسىرلار بويى اتالارىمىزدى اداستىرماي كەلە جاتقان اق جولى, اسىل ءدىنى. دالا دەموكراتياسىمەن استاسىپ, قادىم زامانعى قادىرلى سالت-داستۇرىمىزبەن بىتە قايناستى. ءدىن مەن ادەت-عۇرىپ ءبىر-ءبىرىن بايىتتى. «ءابۋ حانيفا» ءسوزى بولسا, «حاق جولدىڭ باستاۋشىسى, تۋرا جولدىڭ جەتەكشىسى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.
ءسويتىپ, ءدىن تازاسى, ءدىن اسىلى, تۇمسا ءىنجۋ-مارجانى قازاقتىڭ قۇت قونىپ, باق دارىعان دارقان دالاسىندا, ورتالىق ازيادا داۋىرلەدى. ونەرى, ءبىلىمى مەن مادەنيەتى ۇنەمى قارىشتاعان كوپتەگەن الىپ مەملەكەتتەردىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالدى. اتا ءدىنىمىز 1071 جىلدان باستاپ انادولىعا دا تاراي باستادى. بۇل جونىندە تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرتازا بەدير: «وسمان يمپەرياسىنىڭ يسلامى ورتالىق ازيانىڭ حانافيلىگىن ميراس ەتىپ, سونىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان. بابالارىمىز اتاجۇرتتان كوشكەندە انادولىعا اتا ءدىندى دە الا كەلگەن. ولار يسلامنىڭ حانافي ۇستانىمىن بەرىسى انادولى ارىسى, بالقان, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا, ءتىپتى, ەۋروپا شەكارالارىنا دەيىنگى بايتاق جاعراپياعا جايدى», دەيدى. مۇحاممەد ءال عازالي دەگەن اتاقتى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىندە يسلام قازاق حالقىنا, ورتالىقازيالىق تۇركىلەرگە قارىزدار, ويتكەنى, كوپتەگەن عالىمدار وسىلاردان شىقتى دەگەندى كەلتىرىلەدى. ال تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «حاسەكي» اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى الي رىزا تەمەل: «ءبىزدىڭ يسلاميات ءبىلىم جاعىنان بولسىن, مادەنيەت جاعىنان بولسىن بارلىق سالادا ورتالىق ازياعا قارىزدار. ءسىزدىڭ وڭىردەن شىققاندار يسلام الەمىنىڭ وركەندەۋىنە تەڭدەسسىز ۇلەس قوسىپ, قىزمەت ەتتى», دەيدى.
ءيا سولاي, عىلىمى كەمەلدەنگەن, ءمادەنيەتى گۇلدەنگەن ورتالىق ازيادان تاراعان بابالار ءدىنى جەتكەن جەرلەرىن دامىتىپ, ءوركەندەتتى. ۇلى دالادان جەتكەن سان مىڭداعان قۇندى كىتاپتار وسمان يمپەرياسىنىڭ دا جىلدام قۋاتتانۋىنا ىقپال ەتتى. تۇركيادا حV عاسىردان باستاپ سالىنعان ەسكى كىتاپحانالار كوپ. ولاردا ح مەن ءحVىىى عاسىرلار ارالىعىن قامتيتىن ورتالىق ازيا عالىمدارىنىڭ قۇندى قولجازبالارى مەن كوپتەگەن سالادا جازىلعان ىرگەلى تۋىندىلارى ساقتالعان. بۇل تۋرالى تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرتازا بەدير: «ىستامبۇلداعى يسلامعا قاتىستى قولجازبا كىتاپتاردىڭ كوپشىلىگى ورتالىق ازيا عالىمدارى تاراپىنان جازىلعان. بالكىم ول جاقتىڭ كىتاپحانالارىنان ولاردىڭ جازعاندارىن تابا الماسسىزدار. الايدا, ىستامبۇل, انادولى, بالقان ەلدەرى, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا, ءتىپتى, ساراي بوسناداعى گازي ءحۇسرەي بەي كىتاپحاناسىنا بارساڭىز دا ورتالىق ازيا عالىمدارىنىڭ يتتيقات, ءتاپسىر, حاديس پەن فىكح جانە كەلامعا قاتىستى جازعان ءدىني ەڭبەكتەرى الدىڭىزدان شىعادى», دەيدى.
اتا-بابالار ءدىنى – ءابۋ-حانافي ءمازھابى ورتالىق ازيا مەن انادولى اراسىنداعى رۋحاني كوپىر سەكىلدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل ويىمىزدى قوستاعان تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەفاەتدين سەۆەرجان.
«قازاقتارمەن ءدىني تۇسىنىگىمىز دە, ءمازھابىمىز دا بىردەي. سەبەبى, بىزگە حانافي ءمازھابى اكەلگەن ايگىلى يسلام عالىمدارى ورتالىق ازيادان شىققان. وزدەرى كەلە الماعانداردىڭ شاكىرتتەرى كەلىپ, مۇنداعىلارعا ءدىن ۇيرەتتى. مىسالى, قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ شاكىرتتەرى ول جاقتاعى باي مۇرانى وسى جاققا جەتكىزدى. سوسىن ءوڭىرلەرىڭىزدەن احمەت يۇگىنەكي, ءال فارابي, يبن سينا, ءال بيرۋني سىندى كوپتەگەن ۇلىلار جارقىراپ شىقتى», دەيدى. تۇركيانىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نامىق كەمال زەيبەك: «قوجا احمەت ياساۋيدىڭ انادولىعا جىبەرگەن شاكىرتتى قاجى بەكتاش ءۋالي شىنايى مۇسىلماندىقتى تاراتتى. ءبىز ونى جالعاستىرۋدامىز. ياعني ءياساۋيدىڭ مۇسىلماندىعى ناعىز مۇسىلماندىق. اللاعا بارۋدىڭ جولى – ادامزاتقا قىزمەت», دەيدى.
ءيا, فيلمدە تەرەڭ وي تاستالعانداي, انادولى جۇرتى ۇلى ويشىل قوجا احمەت ياساۋيگە وزدەرىن قارىزدار سانايدى. ونىڭ شاكىرتتەرى ارقىلى جەتكەن تۇنىق يسلام ءدىنى مۇنداعى جاماعاتقا عاسىرلار بويى رۋحاني ازىق بولىپ كەلەدى. وسى قازاق حالقىنىڭ الىمساقتان باعدار ەتىپ كەلە جاتقان دىندەگى اينىماس جولى – حانافي ءمازھابى كەڭپەيىلدىلىككە نەگىزدەلگەن. ءادىلدىك پەن تەڭدىكتى, ار مەن ادالدىقتى جاقتاپ, الىمجەتتىكتەن الىس تۇراتىن دالا زاڭىنا ۇيلەسكەن ءدىن بابالارىمىزدىڭ دارا بولمىسىن تىپتەن كۇشەيتتى. ءابۋ حانيفا ءمازھابىنا مويىنسۇنعان حالقىمىز شاريعاتتىڭ شارتتارىن دا قاتاڭ ساقتاعان. وبال مەن ساۋاپتى ءومىردىڭ باستى قاعيداسى ەتكەن. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت تە تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن تاربيەمىزدىڭ تاعىلىمىنا اينالدى. بۇل ءماتىن سوزىنە دالەل رەتىندە, تۇرىك رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى بويىنشا باسقارماسىنىڭ رەسمي وكىلى, ءدىن ىستەرى جوعارعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مەحمەت كاپۋكايا: «بۇگىندە قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ بەرە الاتىن, حالىقتىڭ يسلاممەن بىتە قايناسۋىنا جاعداي جاساعان قاي ءمازھاب دەسەڭىز, ادامدار ءسوزسىز حانافي ءمازھابىن كورسەتەدى. ءويتكەنى, ول كىسى تىكەلەي حالىقپەن ارالاسىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىن جەتىك بىلگەن. سوندىقتان دا, ءبىزدىڭ اتالارىمىز ءمازھاب رەتىندە ءحانافيدى ۇستانعان», دەيدى. راسىندا, فيلمدە سويلەگەن كوپتەگەن ءتۇرلى ەلدىڭ ءدىن وكىلدەرى, عالىمدار ءابۋ حانيفا ءمازھابى وتە دەموكراتيالى ەكەندىگىن العا تارتادى. ويتكەنى, بۇل جەردە ءار حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى قارالعان. ياعني, كەيبىر فيتحي ماسەلەدە, كەيبىر شاريعي ماسەلەلەردە قۇراندا, سۇنەتتە, تاعى باسقا يجيماعاتتا دالەل جوق بولسا سول ادەت-عۇرىپتى دالەلگە الىپ وتىرعان.
ال الاشتىڭ اللانى تانىپ, كاليماعا ءتىلىن كەلتىرگەلى مىڭداعان جىلدار وتكەنىن تاريح دالەلدەپ بەردى. ەندىگى ماقسات – ءوتكەنىمىزدەگى باي رۋحاني مۇرانى قايتا زەردەلەۋ. جاستارىمىزدىڭ جاڭىلىس باسىپ, كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ تۇزاعىنا تۇسپەۋىن كۇيتتەۋ دەيدى ولار. جىل ساناپ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, ءبىلىم الۋعا دەگەن جاستاردىڭ قۇلشىنىسى ارتىپ كەلەدى. پايعامبارىمىز دا «تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن ءبىلىم ىزدەڭدەر» دەگەن. بۇل ورايدا, شىعىستانۋشى-عالىم, پروفەسسور ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ: «ءبىز ءدىن كادرلارىن ءوزىمىز دايىنداۋىمىز كەرەك. نەگە باسقا ەلدەرگە ءجىبەرەمىز. ءالى وي-پىكىرى ءبىلىمى قالىپتاسپاعان جاننىڭ باسىنا نە قۇيىپ جىبەرەتىنىن قايدان بىلەمىز», دەگەن سوزىنە دە قۇلاق اسپاسا تاعى بولمايدى. بۇعان دوكتورانت جاندوس ىرىسباەۆ تا قوسىلىپ: «الدىمەن ەلىمىزدە ءوزىمىزدىڭ سالت-داستۇرىمىزبەن ۇشتاستىرا وتىرىپ ءدىندى ۇيرەنسە ەكەن. ودان كەيىن بارىپ شەتەلدەرگە شىقسا قۇبا-قۇپ. ال ەشنارسە بىلمەستەن شەتەلدەرگە شىعاتىن بولسا, نەشە ءتۇرلى اعىمدار بار, نەشە ءتۇرلى توپتار بار, جاماعاتتار بار سولاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالۋى مۇمكىن», دەيدى.
ارينە, فيلمدە قازىرگى كۇنى قازاقستان بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستار ءۇشىن قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان جۇماق مەكەن ەكەنى نانىمدى كورسەتىلەدى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءدىني نانىم-سەنىم بوستاندىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سانداعان ۇلت وكىلدەرى مەن سەنىمى ءتۇرلى جاندار ءبىر شاڭىراق استىندا سىيلاستىق پەن كەلىسىمنىڭ بەرەكەلى بەسىگىندە تەربەلۋدە ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان قازاقستاننىڭ تاريحى دا تۇعىرلى. تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى قادىر تۇتۋ ارعى اسىل تەگىمىزدە بار. قازاق ەلى مادەنيەت قاقتىعىستارىنا جول بەرمەۋگە مۇددەلى. استانا بولسا, دىندەردىڭ تۇسىنىستىگىنە دەن قويىپ, باتىس پەن شىعىستىڭ رۋحاني سۇحباتتاسۋ الاڭىنا اينالدى. قازاقستاندا تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ قۇرىلتايى الاساپىران عالام ءۇشىن عالامات جوبا بولىپ تۇر دەيدى. وسى باعىتتا شىعىستانۋشى-عالىم, پروفەسسور ءابساتتار قاجى دەربىسالى: «جالپى بايقاپ قاراساق, ءدىن باسىلاردىڭ باس قوسۋى كوپ ەلدەرگە ءناسىپ بولماعان. ءيزرايلدىڭ باس ءراۆۆينى ءوز ورنىنان تۇرىپ ەگيپەتتىڭ بۇكىل الەم سۇننيتتەرىنىڭ باس يمامى مۇحاممەد سايد تانتاۋيگە بارىپ ءوزى سالەم بەردى, ول ساسىپ قالدى. سەزد بىتكەن سوڭ جۋرناليستەردىڭ ءبارى سەنساتسيا, سەنساتسيا دەپ الەمگە جار سالدى. تاريحتا تۇڭعىش رەت قازاقستاندا ەۆرەيلەردىڭ باس ءراۆۆينى مەن الەم سۇننيتتەرىنىڭ يمامى قول الىسىپ, امانداستى, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا وتىردى, سونى ۇيىمداستىرعان قازاقستان دەپ جارىسا جازدى. مىنە, سودان بەرى قاراي بەس سەزد ءوتتى. بارلىعى سولاردىڭ وتىنىشىمەن استانادا ءوتىپ جاتىر. دەمەك, استانا بۇكىل الەم دىندەرىنىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالدى دەگەن ءسوز», دەيدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».