دارىنىمەن تانىلعان تۇلعالار

ادەبيەت, عىلىم, تەحنيكا, ءوندىرىس, مادەنيەت سالاسىندا جوعارى جەتىستىككە قول جەتكىزگەن جاستارعا بەرىلەتىن قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعى كەڭەس وداعى اۋماعىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا بەلگىلەندى. وعان دەيىن تەك ۋكراينادا ن.وستروۆسكي اتىنداعى ۋكراين لەنين كومسومولى سىيلىعى بولعان ەدى(1958). قازاقستان لەنينشىل كوممۋنيستىك جاستار وداعى تاعايىندايتىن سىيلىق 1964 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن ەكى جىلدا ءبىر رەت بەرىلىپ, بارلىعى 24 قالامگەر ماراپاتتالدى. ءبىز ادەبيەت پەن جۋرناليستيكا سالاسىندا وسى سىيلىقپەن ماراپاتتالعاندار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «كۇنگە بەت العان كەرۋەن» پوۆەسىنە باعانى دا, باتانى دا كوزى ءتىرى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى بەرگەن بولاتىن. قادامىن جۋرناليستيكادان باستاعان ءانۋار اتالعان شىعارمادا شالعايداعى قويلى اۋىلدىڭ قوياسىن اقتارىپ, تىنىس-تىرشىلىگىن ءسوز ەتە وتىرىپ, كەيىپكەرلەرىنىڭ جان­قيارلىق ەڭبەگىن جاڭا قىرىنان كور­سەتەدى. سوندىقتان 60-جىلدارى جار­قىراي كورىنگەن ءالىمجانوۆتىڭ تۇڭ­عىشتار قاتارىندا جاستار سىيلىعىن الۋى دا زاڭدى ەدى. رەسپۋبليكا لەنين كومسومولى سىيلىعىن العانداردىڭ ىشىندە ولجاستىڭ ورنى بولەك. ول بۇل سىيلىقتى 28 جاسىندا يەمدەنىپ, ارعى-بەرگى لاۋرەات اتانعانداردىڭ ىشىندە ەڭ جاسى بولدى. ولجاستىڭ يۋري گاگا­رينگە ارناپ جازعان «ادامعا تابىن, جەر, ەندى» پوەماسى كەزىندە تورتكىل ءدۇ­نيەنى ءدىر سىلكىندىردى. ءتىپتى, ولجاس سۇلەي­مەنوۆ سول كەزدە قاي جاعىنان دا كسرو-نىڭ باستى قارسىلاسى سانالاتىن اقش-تىڭ تورىندە جاستار اۋديتورياسىن جاڭعىرتىپ, تەبىرەنە ولەڭ وقىعان-دى. 23 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن جاس­تاردىڭ جالىندى جىرشىسى ساتتار ەرۋباەۆقا قايتىس بولعاننان كەيىن لەنين كومسو­مولى سىيلىعى بەرىلدى. سات­تاردىڭ «مەنىڭ قۇرداستارىم» رومانى سول تۇستا قازاق ادەبيەتىندە كادىم­گىدەي سەنساتسيا تۋعىزدى. ونىڭ ۇستىنە رومان اۆتورى جىگىت جاسىنا جەتپەگەن ءالى بوزبالا بولسا شە. ەرۋباەۆتىڭ نوۆەللالارىنان دا جاستىقتىڭ سامالى مەن جىگەرى قوسىلا ءورىلىپ, بەينەبىر جاستىقتىڭ جانارتاۋىنداي اسەر ەتۋشى ەدى. ءبىرى ويشىل, ءبىرى ليريك, ءبىرى قۋاتتى اقىن بولىپ كەلگەن ءۇش قۇرداس – قادىر مىرزاليەۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, تۇمان­باي مولداعاليەۆ سىندى شايىرلار دا ادەبيەتتە قاتار ءجۇرىپ, جاستار سىيلىعىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەنشىلەدى. قادىر جىرلارىنىڭ قالىڭ وقىر­ماننىڭ ويىنان شىعاتىندىعى دا سول, ول وقىرماننىڭ «وي ورمانىنداعىسىن» تاپ باسىپ تاۋىپ, سونى جىرعا قوسا بىلە­تىندىگىندە. ولە-ولگەنشە مىرزا ءالىنىڭ ۇرپاعى ولەڭ ولكەسىندەگى مىرزالىعىنان اينىعان جوق, ءسويتىپ, قازاق پوەزياسىندا قايتالانباس قولتاڭباسىن قالدىردى. قادىر مەن جۇمەكەننەن كەيىن ىلە-شالا تۇمانباي مولداعاليەۆ تە «جاڭا داپتەر» جىر جيناعى ءۇشىن قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. جالپى, اتالعان جاستار سىيلىعى تۋرالى تۇماعاڭ تومەندەگىشە اڭگىمەلەيدى: «جاس كەزiڭدە «سىيلىقتار السام ەكەن-اۋ» دەگەن وي بولادى. مەنiڭ زا­مانداستارىم – قا­دىر, جۇمەكەن, Əنۋارلار كومسومول سىيلىعىن الىپ جاتقان كەزدە, ارتىنشا مەن دە الدىم. قادىر مەنەن 3-4 اي ۇلكەن. Əرi ونىڭ اتى دۇركiرەپ تۇر­عان كەزi عوي. ونىڭ سول تۇستا شىق­قان «وي ورمانى» دەگەن جيناعى قازاق پوە­زياسىنداعى ۇلكەن قۇبىلىس بولدى. جۇمەكەننiڭ دە شىعارمالارى بiرi­نەن-بiرi تەرەڭ, كوركەم دۇنيەلەر. وسى قۇرداستارىمنان كەيiن سىيلىق العانىمدى ماقتانىش كورەمiن». قا­لامداستاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ەرەكشە سىيلاستىعى, ءبىرىن-ءبىرى باعالاي ءبىلۋ­دىڭ ونەگەسى وسىنداي-اق بولار! ساعىنىشتىڭ قۇدىرەت-كۇشىن الەۋەتتى جىر تولقىندارى ارقىلى تەربەتىپ, ادام بىتكەننىڭ وسى سەزىمگە دەگەن ەرەكشە تولعانىسىن شابىتتانا جىرلاعان تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ دە كەلتە ءومىرىن­دە قالدىرعان مۇراسى جەتەرلىك. ساعىنىش دەگەن الدىندا تۇرعان اق الا باستى كوك زاڭعار, دەگەنمەن, جانىم, كوگىلدىر دۇنيە ساعىنباعاسىن ارايسىز, ومىردە مىناۋ ساعىنباعاندار باقىتسىز, باقسىز, تالايسىز, قازاقتىڭ جىرى – ابايسىز. وسىلاي تەك تولەگەن عانا تولعانادى, تولە­گەن عانا شالقار شابىتتى زاڭعار كوككە شارىقتاتا الادى. ايبەرگەنوۆ ءۇشىن اقىندىق دەگەنىمىز – جىر كەستەلەۋ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ ار-ۇياتىنىڭ سيمۆولى. ناقاقتان كۇيىپ باراتسا نۇرلى كۇن ءۇشىن ءبىر تۇتقىن, كەس-كەستەپ بارىپ كەۋدەڭدى وعىنا توسۋ مىلتىقتىڭ. قالدىرماۋ ءۇشىن ۇياتقا كۇناسىز مىناۋ دۇنيەنى, جاماۋ قىپ باسۋ ءوزىڭدى اۋزىنا بارلىق جىرتىقتىڭ. مىنەكي, اقىن اتاۋلىنىڭ مىنا ومىردەگى وزىندىك ميسسياسى. وردا بۇزار وتىزىندا و دۇنيەلىك بولعان تولەگەن كەيىنگىلەرگە, پوەزيا كوشىنە ىلەسكەندەرگە وسىنداي وشپەس ونەگەنى اماناتتاپ كەتتى. «مەن ءوزىم دە تالايدى مويىنداعام, ەندى ءوزىمدى سولارعا مويىنداتام» دەپ پوەزياعا ەرەكشە ەكپىنمەن كەلگەن مۇح­تار شاحانوۆ تا ءا دەگەننەن جاس­تاردىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن اقىنىنا اينالدى. سىيلىق العان «تاناكوز» پوەماسىن جاستار قاۋىمى جاتقا سو­عىپ, پوەما كەيىپكەرىمەن سىرلاسىپ, مۇڭداساتىن دەڭگەيگە جەتتى. ايتپاقشى, مۇحاڭنىڭ جاستار سىيلىعىنا ۇسى­نىلعان كەزدەگى كورسەتكەن ىرىلىگى كەيىنگىلەرگە ۇلگى بو­لارلىق. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىرى­لىك! ول وقيعانى اقىن نادەجدا لۋش­نيكوۆا تومەندەگىشە اڭگىمەلەيدى: «كەزىندە مۇحتار شاحانوۆ ەكەۋمىز لەنين كومسومولى سىيلىعىن الۋعا قاتار ءتۇسىپ قالدىق. سوندا مۇح­­تار ۇيىمداستىرۋشىلارعا: «نا­دەجدا قىز بالا عوي, جولى جىڭىشكە. سىيلىقتى نادەجدا السىن», – دەپ جولىن ماعان بەردى. سول تۇستاعى ءبىز­دىڭ زامانداستارىمىز وسىنداي ءمارت كە­لۋشى ەدى عوي. مەن جىگىتتەردىڭ وسى قا­سيەتتەرىنە قاشاندا ريزامىن». «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ» دە­مەكشى, كەڭدىك تانىتا بىلگەن مۇحاڭ ءبىرشاما جىلدان كەيىن, ياعني 1982 جى­لى «ليكي ۆرەمەني» كىتابى ءۇشىن بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى سىي­لىعىن دا يەلەندى. ايتپاقشى, ونىڭ الدىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆكە دە «دوبروە ۆرەميا ۆوسحودا» اتتى ولەڭدەر جيناعى ءۇشىن بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولى سىيلىعى بەرىلگەن-ءدى. ارينە, سىيلىق اتاۋلى ادامنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنە بەرىلەدى عوي. الايدا, جاستار سىيلىعىن العانداردىڭ ىشىنەن كەيىن ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە باسىن قاتەرگە بايلاعان قايراتكەرلەر دە شىقتى. اسىرەسە, ونىڭ ىشىندە ساعات اشىمباەۆتىڭ ورنى دارا تۇر. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرگەنىنە قاراماستان, ازاماتتىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. «17-18 دەكابر! 1986 جىل! مەن بۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى دا ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ جاقسى (22.XII.86 ج.) دەپ جازعان بولاتىن ساعات اعا. ساعاتتىڭ سىنشىلىعىمەن قاتار قايراتكەرلىگى دە قاي كەزدەگى بولسىن قازاق وعىلانىنىڭ بوي تۇزەر تەمىرقازىعى! «پلانەتا بوپ ەسەنين اينالىپ ءجۇر» اتتى ولەڭىندە ەسەنعالي اقىن «كوككە كەتتى ەسەنين سەرىلىكپەن, ەسەنعالي مىندا ءجۇر كوپ ۇمىتپەن. اسپان جاقتى ازىرگە قويدى-اۋ دەيمىن, جەردە ويتكەنى, جۇمىس كوپ ونى كۇتكەن». سول كەزدە «جەردەگى كوپ جۇمىسقا» قۇلشىنا كىرىسكەن ەسەنعالي شىعىس شايىرلارىنا ءتان ناقىشپەن, ماقاممەن قازاق پوەزياسىنا وزگەشە لەپ اكەلدى. تالعاممەن, تارتىنا جازىپ ءجۇرىپ-اق شولپان جۇلدىز ىسپەتتى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوگىندەگى شوقتىعى بيىك شايىرعا اينالدى. تالعام دەمەكشى, بۇل تۇرعىسىنان العاندا تۇرسىنجاننىڭ دا تالعامى بولەك, شاپايدى ايتامىز. قازىرگى وقىر­­مان تۇرسىنجاننىڭ جازعاندارىن قالت­قىسىز قابىلدايتىن دەڭگەيگە كو­تەرىلە الماي وتىر-اۋ دەگەن ويعا قا­لاسىڭ. ينتەللەكتۋالدىق ورەسىن ايقاي­لاماي, سانالىعا استارلاپ جەتكىزىپ, ۇلت ساناسىنىڭ جان-جاقتى وسۋىنە ءونىم­دى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان قالامگەر. شاپايدىڭ جازعاندارىن ءتۇسىنىپ قا­بىلدار بولساق, ينتەللەكتۋالدىق ۇلت تۋرالى باعدارلاما قابىلداۋدىڭ قاجەتى دە جوق-اۋ. قىسقاسى, قادىردىڭ «وي ور­مانى» مەن تۇرسىنجاننىڭ «وي ءتۇ­بىندە جاتقان ءسوزى» اراسىندا قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق ءورىسىن كەڭەيتەتىن تالاي-تالاي وي ورامدارى جاتقانى انىق. ەڭ باستىسى, سول ويلاردىڭ قىزۋى قالىڭ قازاققا جۇعىستى بولسىن دەلىك. بۇگىنىمىزدى بۇتىندەي الماي, قازىرگى شارۋامىزدىڭ قيۋىن كەلىستىرە الماي ءجۇرىپ, كەيدە وتكەندى سىناۋعا قۇ­مار­مىز. وتكەندەگى جايىلعان يدەو­لوگيالىق ءورىسىمىز سونشالىقتى سورلى بولاتىن بولسا, قازاق ادەبيەتىندە تاڭ­داي قاقتىرار دەمەسەك تە, جاپپاي تۇ­شىنىپ وقيتىن شىعارمالار دۇنيەگە كەلەر مە ەدى؟! سىيلىق تالاپتىلاردى تالانتتىلار قاتارىنا قوسپاعانىمەن, جاستاردى ىنتالاندىرۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە, ەڭبەكقورلىققا جەتەلەگەنى انىق. ورال­حان بوكەەۆ, روللان سەيسەنباەۆ, كۇلاش احمەتوۆا, باققوجا مۇقاەۆ, اسقار ەگەۋباەۆ سىندى تالاپتى جاس­تاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ سونىڭ اي­­عا­عى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الار قار­ساڭدا ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ, بايبوتا سەرىكباەۆ, ەرىك اسقاروۆ, باقىتجان قاناپيانوۆ ەسىمدى قالامگەرلەر دە دارىندى لاۋرەاتتار قاتارىنان تابىلدى. اقىن-جازۋشىلارمەن قاتار قالامى جۇيرىك جۋرناليستەر دە ۇزدىكتەر قا­تارىنان كورىندى. «لەنينشىل جاس» گا­زەتىندە ونەر, ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرى تۋرالى جازعان دۇنيەلەرى وقىرمان تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزعان جارىلقاپ بەيسەنباەۆ, «لەنينسكايا سمەنادا» كوركەم ءتىلدى وچەركتەرىمەن جۇرتتى باۋراعان سەرگەي وبولەنسكي (1984), راديوجۋرناليست لاريسا ۆورونينا (1986) سىندى تالابى مىقتى جاستار دا لە­نين كومسومولى سىيلىعىنا يە بولدى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ الەۋەتىن ءا دەگەننەن جەكە شىعارماشىلىعىمەن تانىتقان جارىلقاپ بەيسەنباەۆتىڭ رەداكتورلىق قولتاڭباسى كەيىن «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان تۇستا جارقىراي كورىندى. جاستارعا سىيلىق بەرەر تۇستا سا­را­لاۋ جاعى, شىعارمانىڭ ساپالىق جاعىنا مەيلىنشە باسىمدىق بەرىلەتىن-ءدى. شىعارماشىلىعى قاتاڭ سۇزگىدەن, سارابدال كوميسسيانىڭ سىنىنان ءوت­كەن جاستار كەيىننەن قابىرعالى قا­لامگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. ءانۋار ءالىمجانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قادىر مىرزاليەۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, تۇ­مانباي مولداعاليەۆ, ورالحان ءبو­كەەۆ, كۇلاش احمەتوۆا, باققوجا مۇ­قاەۆ, ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ سەكىلدى كەزىندە لەنين كومسومولى سىيلىعىن يەلەنگەن جاس قا­لامگەرلەردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىت وتە كەلە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى اتانۋى دا سوندىقتان. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». *** 1964 جىل ءانۋار ءالىمجانوۆ – جازۋشى-پۋبليتسيست, «كاراۆان يدەت ك سولنتسۋ» جانە «سينيە گورى» پوۆەستەرى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ – اقىن, «زەمليا, پوكلونيس چەلوۆەكۋ» پوەماسى. 1966 جىل ساتتار ەرۋباەۆ(مارقۇم) – جازۋشى, «مەنىڭ قۇرداستارىم» رومانى, «ماڭگىلىك ءومىر», «سوعىس تۋرالى» نوۆەللالارى. قادىر مىرزاليەۆ – اقىن, «وي ورمانى» ولەڭدەر جيناعى. 1967 جىل جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ – اقىن, «جوق, ۇمىتۋعا بولمايدى!» پوەمالار تسيكلى جانە ولەڭدەر جيناعى. 1968 جىل تۇمانباي مولداعاليەۆ – اقىن, «جاڭا داپتەر» ولەڭدەر جيناعى. 1970 جىل نادەجدا لۋشنيكوۆا – اقىن, «رودينا مويا», «دار دۋشي» ولەڭدەر جيناعى. 1972 جىل مۇحتار شاحانوۆ – اقىن, «تاناكوز» پوەماسى. 1974 جىل تولەگەن ايبەرگەنوۆ(مارقۇم) – اقىن, «قۇمداعى مۇنارالار» جيناعى. 1976 جىل ساعات اشىمباەۆ – ادەبيەت سىنشىسى, «سىن مۇراتى» ادەبي-سىن ماقالالار جيناعى. ورالحان بوكەەۆ – جازۋشى, جازۋشى-دراماتۋرگ, «ق ۇلىنىم مەنىڭ» پەساسى. 1978 جىل كۇلاش احمەتوۆا – اقىن, «سەن مەنىڭ باقىتىمسىڭ» ولەڭدەر جيناعى. 1980 جىل روللان سەيسەنباەۆ – جازۋشى, «ءوزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن» اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جيناعى. 1982 جىل باققوجا مۇقاەۆ – جازۋشى, «اققۋ سازى» پوۆەستەر جيناعى جانە «قوش بول, مەنىڭ ەرتەگىم» پەساسى. جارىلقاپ بەيسەنباەۆ – جۋرناليست, «بۋىرقانعان بوياۋلار» جانە «ادەپ الەمى» جيناقتارى. 1984 جىل اسقار ەگەۋباەۆ – جازۋشى, «ۋاقىت. كەيىپكەر جانە ەستەتيكالىق يدەال» سىن كىتابى, «ملەچنىي پۋت» جىر كىتابى. 1986 جىل ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ – اقىن, «اق كەرۋەن» كىتابى. باقىتجان قاناپيانوۆ – اقىن, «چۋۆستۆو ميرا», «ۆەتۆ» جىر كىتاپتارى جانە «پوسلەسلوۆيە» پوەماسى. 1988 جىل بايبوتا سەرىكباەۆ – اقىن, «تىرشىلىك ۇياسى» ولەڭدەر جيناعى. 1990 جىل ەرىك اسقاروۆ – ايتىسكەر اقىن, حالىق اۋىز ادەبيەتى. ەسەنعالي راۋشانوۆ – اقىن, «شولپان جۇلدىز تۋعانشا» ولەڭدەر جيناعى. تۇرسىنجان شاپاەۆ – سىنشى, «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز» كىتابى.