نەمەسە «كەكتى قاتىندار» مەن «كەكتى جاتىردا» ۇيىعان حاندىق
تەكتى دەگدار شاكارىمنىڭ سەندىرە بايانداۋىنشا, ۇلت بوپ ۇيىپ كەلە جاتقان قازاق قاۋىمىنىڭ ءار ءۇش ادامىنىڭ ەكەۋىن قاسىم ەتكەن, ەسىل جۇرتتى «ەلىم-ايلاتىپ» زار قاقساتقان, «القاكولگە اپارىپ سۇلاتقان» – «جوڭعار حاندىعى» تاريح ساحناسىنا قايدان شىعا كەلدى, وسى؟ ۇلى شىڭعىس حاننىڭ, كەيىنگى – جوشى, شاعاتاي, وگەدەي, تولە ۇلىستارىنىڭ تۇسىندا «ساندا – ساناتى, توردە – ورىنى جوق» قونتايشىلار قالاي جانە قاشان قاتارعا قوسىلدى؟ سارىوزەن مەن ەدىل-جايىقتىڭ اراسىنداعى اسپان استىنداعى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتى «قاندى قۇيىن» بوپ جايپاپ وتكەن, «قان مەن كەككە جەرىك بوپ تۋعان» « ۇلى جۇرتتىڭ» جيەندەرىن (موڭعولدار قىزدان تۋعان تاق مۇراگەرىن «قونتايشى» دەپ اتايدى) – ورتالىق ازيانىڭ ويرانىن شىعارعان ويراتتاردى حاندىقتان دامەتتىرىپ, دانىكتىرگەن كىم؟ اققورعاننىڭ (گانسۋ ولكەسىندە) قاقپاسىنا: «بۇدان ءارى قىتاي جۇرەتىن جول جوق» دەپ جازىپ قويعان (ال ونىڭ جارتاستاعى نۇسقاسىن «قىزىل جۇگىرمەكتەر» حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنداعى مادەني توڭكەرىستە جارىپ جىبەرگەن), سارىارقا ەسى تۇگىل ەلەسىنە كىرمەيتىن ءمانجۋ يمپەرياسىنىڭ «سارىاياق شەرىكتەرىن» جوڭعارلار وزىمەن قوسا قازاق دالاسىنا قالاي ەرتىپ اكەلدى؟
شيرەك عاسىر بويى قاعىستىرعان وسى ساۋالدارعا قاتىستى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنىما الا وتىرىپ, بۇعان مەن ءبىر سوزبەن: «قاسىرەت قۇيىنىن ۇيىرگەن كەكتى قاتىندار مەن كەكتى جاتىردا ۇيىعان حاندىق جانە كەكتى بەسىكتە تەربەتىلگەن «التىن ۇرىقتار» – دەپ جاۋاپ بەرەمىن.
سەبەبى, دۇنيە تاريحىن استى-ۇستىنە توڭكەرە قاعىستىرىپ, ادامزات تاريحىنا بەتبۇرىس جاساعان قۇدىرەتتى يمپەراتور اتانعانىمەن دە, تسەزاردىڭ دا (كلەوپاترا), اتتيلانىڭ دا (يلديكو), يۋستينياننىڭ دا (فەودورا), تاڭ گاۋزۇڭنىڭ دا (ۋزى تيان), شىڭعىس حاننىڭ دا (اڭىز بويىنشا تاڭعۇت حانشايىمى), سايىن سۇلەيمەننىڭ دە (روكسالانا), ناپولەوننىڭ دا (جوزەفينا), ءمانجۋ پاتشالىعىنىڭ دا (چان فىڭنىڭ جاماعاتى, فۋڭ زىنىڭ شەشەسى سىچي تايحۋ) قىر جەلكەسىن قيعان وسى « ۇلى قاتىندار». ولار تۋرالى تاريحي زەرتتەۋلەر مەن كوركەم شىعارمالاردىڭ ءوزى ءبىر كىتاپحانانىڭ قورىن تولتىرادى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلىسىن ءۇش ۇرپاققا جەتكىزبەي «اتاجۇرتتىڭ» تىزگىنىن ۇستايتىن «التىن ۇرىقتى» ازدىرىپ تىنعان دا سول « ۇلى جەسىرلەر». ال جوڭعارلاردىڭ ۇلۋ سياقتى «سۇيەكتى شاپان» جامىلىپ جاندىعۋىنا سەبەپكەر ءبىر-اق قاتىن. ول – ويرات بەگەرسىن تايشىنىڭ قىزى ماندۋحاي.
«كۇندەستەردىڭ» «كەكتى جاتىرىنان» تۋعان «التىن ۇرىقتارى» مەن «كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى» اتانعان جوڭعار قونتايشىلارىنىڭ بويىنا وشپەندىلىك ۋىتى ولاردىڭ شاراناسىنان جايىلدى. بۇل ۋىتتىڭ اسقىنىپ كەتكەنى سونداي, قاعاننىڭ نەمەرەلەرى شىڭعىس حاننىڭ ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە باس ەركىندىگىن بەرگەن قاتىنى, كەرەي قىزى ابيكە-بەكيدى (ايبيكە بەگىم – ؟), ياعني, ۇلى شەشەسىن جانە سوعان قوسا تاق مۇراگەرلەرىنىڭ ون ءبىر « ۇلى قاتىنىن» شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە «بەلىن سىندىرىپ» تىندى (موڭعولدار ومىرتقاسىن وپىرىپ تىندىمداۋدى «قان شىعارمايتىن قۇرمەتتى ءولىم» دەپ ەسەپتەيدى). سونىڭ كەسىرىنەن ۇلى قاعاننىڭ قازاسىنا جيىرما بەس جىل تولعاندا ءتورت ۇلىستى تالاسسىز باسقاراتىن زاڭدى نەمەسە تىكەلەي مۇراگەر قالمادى. ارينە, «التىن ۇرىق» ساقتالعان, بىراق ولاردىڭ بارلىعى دا: اكەسىن, اعاسىن, ءۇرىم-بۇتاعىن كوزىنشە قىرعان تاق يەسىنە ولجاعا ءتۇسىپ, سولاردىڭ باۋىرىن زورلىقپەن جىلىتۋعا ءماجبۇر بولعان «كەكتى قاتىنداردان», ياعني, كەكتى كەلىنشەكتەر مەن قىزداردان تۋعان ەدى. ال ولاردىڭ «كەكتى جاتىرىندا» ۇيىعان ۇرپاقتار اتالاس اكەلەرىنىڭ دە («اۋلەت اتاسى» اتانعان باتىيدان باسقالارىن), اعا-باۋىرىنىڭ دا, كۇندەس شەشەلەرىنىڭ دە, ءتىپتى, اكە-شەشەدەن كىندىگى ءبىر تۋعاندارىنىڭ دا «بەلىن سىندىردى», «اۋزىنا قۇم قۇيىپ تۇنشىقتىردى», «اۋزى مەن ارتقى تەسىگىن تىگىپ», «كيىزگە وراپ سۋعا باتىردى», «ۋ بەردى», «دارعا استى».
ونىڭ باستى سەبەبى, اكەسىن ءولتىرىپ, شەشەسىمەن قوسا ءوزى دە بوداۋلانعان «قاتىنداردىڭ كەگى» ماڭگىلىك جىبىمەيتىن كەكتى شەمىرشەك بوپ قاتىپ قالعاندىعىندا ەدى. سول كەكتى قايىرۋ ءۇشىن, توز-توزالاسى شىققان « ۇلى جالايىر ۇلىسىنىڭ», «مەركىت مەملەكەتىنىڭ», « ۇلى نايمان مەملەكەتىنىڭ», «كەرەي حاندىعىنىڭ», «ورمان ەلى – قىپشاق بىرلەستىگىنىڭ», «الشىندار اۋلەتىنىڭ», «وڭعۇت (ۋاق) بەكتىگىنىڭ», «ويرات قوسىنىنىڭ», قاراحانيلەر اۋلەتىنىڭ, حورەزم دەشتى-قىپشاق حاندىعىنىڭ, قيدان (كەيىننەن نايمان كۇشلىك حان گۋرحان اتانعان) مەملەكەتىنىڭ (بۇلاردىڭ بارلىعى دا حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى تاريحي زەرتتەۋلەردە قولدانىلىپ كەلگەن رەسمي اتاۋلار) شاڭىراق يەلەرىن امان-ەسەن ساقتاپ قالىپ, قاتارعا قوسۋعا ۇمتىلدى. وسى تۇقىمداردىڭ قايسىسى ۇستەم بولسا, ناقتىراق ايتساق, قاي تايپانىڭ قىزى «التىن تىزگىندى» قولىنا السا, سول ۇلىس ساراي ساياساتىنا بەلسەنە ارالاستى.
ءتىپتى, شىڭعىس حاننىڭ ءوزى وسى «كەكتى قاتىندار مەن كەكتى جاتىردا ۇيىعان» ۇرپاقتارىنىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە «اتاجۇرتتى» ويرانداپ تىناتىنىن تۇسىندە كورىپ, شوشىپ ويانىپتى. تۇسىندە ايان بەرگەن كەرەي قىزى ابيكە-بەكيدى (ايبيكە بەگىمدى – ؟) ولتىرۋگە ارۋاقتىڭ زاھارىنان سەسكەنەدى. تەك ونىڭ كوزى رەتىندە «جوزى مەن التىن توستاعاندى عانا الىپ قالىپتى», «قالعانىنىڭ بارلىعىن, «قاتىن» اتاۋلىنىڭ زاڭدى مەنشىگى بولىپ تابىلاتىن وردانى, وعلاندارىن (اسكەرىن), ساراي سىپايىلارى مەن ءۇي قىزمەتكەرلەرىن, قازىناسىن, تابىندارى مەن ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارىن ابيكە-بەكيدىڭ ەنشىسىنە بەرىپتى» (راشيد-اد-دين) جانە ابيكە-بەكيدى سول كۇنگى كۇزەت نويانى كەكتەيگە ۇزاتىپ سالادى. ابيكە-بەكي مەن كەكتەي ەكەۋىنەن تۋعان دوشىن ءباھادۇر 1236 جىلعى ۇلى قۇرىلتايدىڭ شەشىمىمەن شىڭعىس تۇقىمدارىمەن تەڭ مولشەردە قىتاي جەرىنەن ۇلەسىن الادى جانە ەڭ جوعارعى بيلىك مارتەبەسىنە تاعايىندالادى. بۇل – ۇلى ۇلىستىڭ تەلىمدەلۋىنىڭ سىرگەتارتارى, قاعاندى شوشىندىرعان ءتۇستىڭ جورۋى ەمەس, جوراسى عانا ەدى.
كەسىرلى ءسوز, كەجىرلى قاعىتپاسىز, تۋراسىنا كوشسەك, شىڭعىس ۇلىسىن ۇيىتقان وردا: «قاتىنداردىڭ كوز جاسىنا بۋاز بولسا قارا جەر, وندا ونىڭ ءار تامشىسىنان ءبىر-ءبىر اجداھا ءوسىپ شىعار ەدى» – دەگەن شەكسپير جازىپ, اۋەزوۆ اۋدارعان وتەللونىڭ تولعاۋىن ەسكە سالادى. سەبەبى, باباسى امباعايدان, اكەسى ەسۋكەيدەن جانە تەمۋچيننىڭ ءوزىنەن باستاپ جەتىنشى ۇرپاعىنا دەيىنگى قالىڭدىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ «بويىڭا ەركىنەن تىس بالا ءبىتتى», نە زورلىقپەن, ءماجبۇرلىكپەن «بارشا موڭعولدىڭ قاعاندارىنىڭ» توسەگىنە تەلىنىپ, «التىن ۇرىقتى» ۇيىتتى.
اڭسار مەن اسىرەافسانانى ء(ميفتى) مانسۇق ەتپەيمىز, بىراق دوبۋ مەرگەننىڭ جەسىرى الان-گۋا نەكەسىز ءۇش ۇل (بۇقا-حاتاعان, بۇقاتى-سالجى, بودانشار-مۇندار) تۋعانى انىق. سوندا مەرگەننىڭ بەل بالالارى بەلگىتاي (بەلگىنتاي) مەن بۇگىنتاي (بۇگۇنتەي): «ءارى كۇيەۋى جوق, ءارى جاقىن اعايىنى جوق بولسا دا, ءبىزدىڭ شەشەمىز ءۇش ۇل تاپتى. ال ءبىزدىڭ ۇيدە ءمالىك-باياۋىت مالايدان وزگە بوگدە جان جوق. وسى سۇمەلەكتەر سونىڭ نىسپىنى شىعار» («موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»,18-تارماق) – دەگەن كادىك ايتادى.
ەلىن شاۋىپ, جەسىرىن زورلىقپەن باۋىرىنا باسۋ وسى بودانشار-مۇنداردان باستالادى. ءتورت اعاسى تەنتىرەتىپ جىبەرگەن بودانشار-مۇڭلىق يەن تاۋدى كەزىپ, شوپتەن كۇركە جاساپ, قارشىعانى باۋلىپ, قۇس اۋلاپ كۇنىن كورەدى. يەن بۇلاقتىڭ باسىن جايلاعان يەسىز ەلمەن ارالاسىپ, ەسىن جيادى. جاتىرلاس اعاسى بۇقا-قاتاعان ىزدەپ كەلگەن سوڭ بودانشار-مۇڭلىق وزىنە «جاقسىلىق كورسەتكەن ەلدى شاۋىپ, جىلقى-مالىن تارتىپ الىپ, حالقىن مالاي ەتەدى... بودانشار ۇرانحاي اۋلەتىنەن شىققان ءبىر جۇكتى ايەلدى ۇستاپ الىپ ايەل ەتەدى». ءسويتىپ, «يەسىز ەلدى يەلى ەتىپ», كۇيەۋىن ءولتىرىپ العان «كەيقۋات ايەلدەن» تاراعان ۇرپاقتار «بودانشار-بورجىگەن» اتالىپ, رۋعا اينالادى. كەكتەنەتىن – ەل, كەك قۋاتىن – ۇل قالماعان توبىر بىرىمەن ءبىرى اتاسىپ-شاتاسىپ, «ءبورجىپ» ء(بورتىپ), «قۇمىرسقاداي قۇجىناپ, «قۇجىناق» اتانادى» (سوندا, 42). الگى جۇكتى ايەلدەن تۋعان ۇلعا جاتتان تۋعان (جاجيراد, جادار – جاتتار) دەپ ات قويادى, جامۋحا سول جاتتان تارايدى. بەسىنشى اتاعا جەتكەندە حايدۋدىڭ ۇلى بايسۇڭقار (بايشيحور) قۇسشىنىڭ تۇمەنايىنان ء(تۇمبيناي) تاراعان قابىل قاعاننىڭ نەمەرەسى ەسۋكەي بارتان ۇلىنان تەمۋجين تۋادى.
تەمۋجين توعىزعا تولعاندا ەسۋكەي ءباھادۇر ولەۋىن-ءۇجىننىڭ توركىنىنە – ولونحولارعا قالىڭدىق ايتتىرۋعا اتتانادى. ارينە, بۇل قۇدالىق ساپاردىڭ حابارىن «كەگى كۇن ساناپ بوجىپ, اي ساناپ ءبورتىپ, جىل ساناپ قاعىنىپ» كەلە جاتقان اق تاتارلار جانە ولارمەن پيعىلداس مەركىتتەر دە ءبىلىپ وتىرادى. ەسۋكەيدىڭ سوڭىنا اڭدۋ قويادى. بۇل – ەسۋكەي باھادۇردى اجالعا شاقىرعان, تەمۋجيننىڭ قۇتىن اسىرىپ ءارى سورىن قايناتاتىن ساپار ەدى. قازىرگى ق ۇلىنبەر جايلاۋىنداعى قوسكولدىڭ ورتاسىن جايلاعان (بۇرىنعى سەكسەر مەن شيقۇرعى) قوڭىراتتىڭ داي شەشەنى ەسۋكەي باھادۇرگە: «مىنا ۇلىڭنىڭ كوز جانارى وتتى, بەت-الپەتى نۇرلى ەكەن. ەسۋكەي ءباھادۇر, وتكەن ءتۇندە مەن ءبىر ءتۇس كوردىم. تۇسىمدە: اي مەن كۇندى شەڭگەلدەپ ۇستاعان ءبىر اقسۇڭقار قولىما قونعان ەكەن دەيمىن... ءبىزدىڭ قوڭىراتتىڭ كەلبەتتى ايەلدەرىنەن تۋعان ديدارى سۇلۋ قىزدارى ەجەلدەن قازاقى كۇيمەگە وتىرىپ, بوتا جەتەلەپ, حان ورداسىنا ۇزاتىلىپ كەلەدى... مەندە دە ءبىر كىشكەنە قىز بار. جيەننىڭ مىسىن سول باسار. كورىڭىز!» – دەيدى. كورەدى. قىز كورىكتى ەكەن. ايتتىرادى. « ۇلىمدى يتتەن شوشىتا كورمەڭىز» – دەپ تەمۋجيندى ۇرىن تاستاپ, جەتەكتەگى اتىن مىنىسكە قالدىرىپ, ەسۋكەي ەلىنە قايتادى. جولاي شەشەكسارى دالاسىندا «كەلىن ءتۇسىرىپ, توي جاساعان» تاتارلارعا تۇستەنىپ, ءشولىن باسادى. ارينە, ەسۋكەي ءباھادۇردى تانىعان تاتارلار سۋسىنعا ۋ قوسىپ بەرەدى. ۇيىنە جەتە «جەتىم قالعان بالالارى مەن جەسىر قالعان جەڭگەسىن» باۋىرى مۇڭلىققا اماناتتاپ, ءىشىن ورتەگەن كەك جالىنىنا تۇنشىعىپ» ولەدى.
مەركىتتەردىڭ كەلىنى ولەۋىن-ءۇجىننىڭ العاشقى كەكتى ۋىتى ون جىلدان كەيىن وسىلاي ءبىر قايتتى.
دۇنيە – كەزەك. كەك شەمىرشەگى كەمىرىلمەيدى. جاندى جەپ, سۇيەگىڭدى قاقساتادى. سول كەك ۇرىمنەن-ۇرىمگە وتكەن سايىن ۋىتى كۇشەيىپ, تەمۋجين ەسەيگەن تۇستا بۇرىنعىدان دا اسقىنا ۋشىقتى. «ءبىر كۇنى تاڭ سارعايىپ كەلە جاتقاندا قارا جەر قاق جارىلعانداي ات ءدۇبىرى ەستىلەدى. «كەك قۋعان تايجۇتتار قاپتاپ كەلە جاتپاعاي» – دەپ ولەۋىن-ءۇجىن قاتىن باستاپ, تەمۋجين قوستاپ, اتتارىن ۇستاپ قاشا جونەلەدى. قوڭىراتتىڭ قىزى بورتە-ۇجىنگە ات جەتپەي قالادى. قۋاقشىن كەمپىر بورتە-ءۇجىندى الا سيىر جەككەن كۇيمەگە وتىرعىزىپ, الاكولەڭكەدە الا قاشادى. كۇيمەسىنىڭ وقپانى وپىرىلىپ قالادى. قۋعىنشىلار كۇيمەنىڭ ىشىندەگى جاس كەلىنشەكتى ات ارتىنا مىنگەستىرىپ, بۇرحان حالدۋنعا بەت الادى. بۇلار – شيلەدۋدەن ولەۋىن-ءۇجىندى تارتىپ اكەتكەن ەسۋكەي ءباھادۇردىڭ تۇقىمىنان قارىمتاسىن قايىرىپ, اتاسىنىڭ ءوشىن العان مەركىتتەر» (سوندا, 101-102) ەدى. مەركىتتەر بورتە-ءۇجىندى شيلەدۋدىڭ باۋىرى شيلەگىر بالۋانعا تارتۋ ەتەدى. مىنە, بۇل – مەركىتتەر ءۇشىن كەك تاتۋى تولىعىمەن قايتىپ, ءبىر ءسات بايىرقالاپ قالعان الدامشى مەزەت ەدى. ولار كەشە عانا قاتىنىن تاستاي قاشقان تەمۋجيننىڭ تەز ارادا ءتورت تۇمەن قول جياتىنىن قاپەرىنە دە الماي جايباراقات جاتا بەردى.
بورتە-ءۇجىننىڭ مەركىت شيلەگەردەن جوشىعا جۇكتى بوپ قايتقانىن تەمۋجين ەشقاشاندا كەشپەدى. توقتا-بەك پەن وردا-بەكتى ەرتىستەن اسىرا قۋدى. وزەننەن وتكەندە قامشىسىن بىلەپ تۇرىپ: «ءتۇبى تۇقىمىڭدى قۇرتپاي تىنبايمىن» – دەگەن مەركىتتەردىڭ ءسوزى جۇرەگىنە شەمەن بوپ قاتتى. قاعاندىق قۇرعاندا جەبە نوياندى جۇمساپ: جەر تۇبىنەن بولسا دا مەركىتتەردى تاۋىپ, تۇقىمىن جوي – دەپ بۇيىردى. اقىرى جەم مەن ىرعىزدىڭ بويىنا ساعالاپ بارعان «مەركىت ۇلىسىنىڭ» اتى ماڭگىلىك ءوشتى. ساياق تارتقاندارى بوز قۇرتتاردىڭ – باشقۇرتتاردىڭ, كەيىسى – كەرەيلەردىڭ قۇرامىنا كىردى. تەمۋجين كەگىن كۇشپەن قايىرسا, توقتا-بەك پەن وردا-بەكتىڭ, دايىر ءۇيسىننىڭ وسيەتتى كەگىن كەيقۋات قاتىندار (حاندىقتىڭ ەنشىلەس جاماعاتتارى) قايتاردى. كەيقۋاتتان تۋعان «التىن ۇرىقتار ءبورشىپ-ءبورتىپ», قاعاناتتىڭ كەرەگەسىن بورىدەي كەمىرىپ, ءۇش ۇرپاققا جەتكىزبەي حانتالاپاي ەتتى.
اينالاسى ون جىلدىڭ ىشىندە مۇقىم قاعانات قاتىنعا جارىپ, كەيقۋاتتانىپ شىعا كەلدى. اراعا تاعى ون جىل وتكەندە كەكتى جەسىرلەر مەن جەتىم قىزدار شىڭعىس حاننىڭ كوزى تىرىسىندە-اق قاعاناتتىڭ ىرگەسىن شايقاي باستادى. ەڭ اۋەلى شىڭعىس قاعاناتىنان «جولدان تۋعان جولشىباي – جوشى» بويىن سىرت سالدى. سول ءۇشىن شىڭعىس قاعان ۇلىنا ۋ بەرىپ ءولتىرتىپتى-مىس دەگەن لاقاپ تاريحي شەجىرەلەر مەن زەرتتەۋلەردە سەندىرىلە باياندالادى. قالاي دەگەنمەن دە جوشى ۇلىسى مەن ونىڭ ۇرپاقتارى قايىرىلىپ «اتاجۇرتقا» بەت بۇرمادى. ۇلى باتىي ءباھادۇر «حاندىقتىڭ اعاسى» اتانعان تۇسىندا دا قاراقورىمداعى قۇرىلتايعا بارمادى. جونىن سىرتقا سالىپ, «التىن وردانى» قاعاناتتان ءبولىپ اكەتتى. بۇل ۇلىسسىز قالعان مەركىتتەردىڭ كوزى ءتىرى شىڭعىس قاعاننان ۇرىسسىز قايىرعان العاشقى كەگى ەدى.
قازاقتا: «اكەسىن ءولتىرىپ, قىزىن قاتىندىققا الۋعا بولمايدى» دەگەن ماتەل بار. بورجىگەننەن, ەسۋكەيدەن قالعان «ۇلگىسىز ۇلگىنى» تەمۋجين دە جالعاستىرىپ, «التىن ۇرىقتى» (زولوتايا ديناستيا) ۇيىتتى.
القيسسا, ويرانىن شىعارعان ءۇش مەركىتتىڭ كوسەمى توقتا-بەكتىڭ «التىن بەلبەۋىن» – جامۋحاعا بەرىپ, مەركىتتىڭ شەشەنى دايىر ءۇيسىننىڭ «التىن بەلبەۋى» مەن «كەكىلىن تۇيگەن بوز اتىن» – تەمۋجيننىڭ ءوزى العان ەدى. بورتە-ءۇجىندى الىپ قاشقاننىڭ ءبىرى دايىر-ءۇيسىن كەيىن ايىبىن مويىنداپ, ءوزىنىڭ ايداي سۇلۋ قۇلان اتتى قىزىن تەمۋجينگە تەلىدى. الايدا, مەركىتتەرگە قاسارىسا قايىرا شاپقاندا قۇلاننىڭ اكەسى دايىر ءۇيسىندى, ياعني, ءوزىنىڭ تۋعان قايىن اتاسىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنان تۇقىم قالدىرماي قىرىپ تاستادى. دايىر ءۇيسىننىڭ تالانعا تۇسكەن تەركەن (دورەگەنە, تۋراكين) اتتى كىشى قاتىنىنا ۇگەدەي ۇلەس كەزەگىنە قاراماستان, «اشىق باسقىنشىلىق جاسايدى». «ۇگەدەي حان شاعاتايعا: ءجۇر, مىنالاردى كۇشپەن بىتپىلدىقتاتايىق» – دەيدى. شاعاتاي ونى قوستامايدى. ۇگەدەي قاساقانا قاسقايىپ بارىپ, تەركەن قاتىندى جەرگە الىپ سوعىپ, جۇرتتىڭ كوزىنشە اشىق بىتپىلدىقتاتادى. شىڭعىس حان دا ءۇشىنشى ۇلىنىڭ بۇل بەيباستاقتىعىن قۇپتاپ, قالعان ەكى جەسىردى وزگەلەرگە ۇلەستىرىپ بەردى» (راشيد-اد-دين).
سول «بىتپىلدىقتىڭ» ارقاسىندا تەركەن – كەيقۋات «قاتىن» دارەجەسىنە كوتەرىلدى. شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي تاق مۇراگەرلەرى بولىپ تابىلاتىن بەس «التىن ۇرىقتى» دۇنيەگە اكەلدى. كۇيەۋى ۇگەدەي قاعاننىڭ ءتىرى كەزىندە-اق « ۇلى جۇرتقا» ءامىرىن جۇرگىزدى, قاعان ولگەن سوڭ 1240 جىلى 10 كوكەكتە « ۇلى قاتىن» ( ۇلى يمپەراتريتسا) دارەجەسىن الدى. بۇدان كەيىن قاعانعا تيەسىلى اسكەر دە, جەر دە, ايماقتاردىڭ بيلىگى دە, قۇرىلتايدى وتكىزۋ قۇقىعى دا تەركەن قاتىننىڭ ەركىنە كوشتى. ۇگەدەيدەن ءبىر جىل كەيىن شاعاتاي ولگەن سوڭ, ۇلى قاعاناتتىڭ «اتاجۇرتىنا» جەكە ءامىرىن جۇرگىزدى. « ۇلى قاتىن» رەتىندە شەكسىز بيلىككە يە بولعان تەركەن قاتىن قاعاناتتى ءوزىنىڭ كەكتى جاتىرىنان تۋعان بەس ۇلىنا ۇلەستىرە بيلەتىپ, شىڭعىس قۇرعان قاعاناتتىڭ «بەسىگىن بەسكە ءبولىپ ءجىبەردى». سونىمەن قاتار, «قاعانات اعاسى» باتىيدىڭ بارماق باستىلىعىمەن تولە (تولۋ) مەن شاعاتايدىڭ ۇلىسىن «تورتكە ءبولىپ تۋراپ تاستادى».
ەڭ الدىمەن شىڭعىس قاعاننىڭ ەڭ ەت جاقىندارى مەن قاعاناتتى قۇرىسقان سەنىمدى سەرىكتەرىن تاباندىلىقپەن تىندىم ەتتى. الدىمەن «قانى تازا قيات-ءبورشىگەندەردى» تاققا وتىرعىزباق بولىپ حان ورداسىنا قارسى قالىڭ قول باستاپ بارعان شىڭعىس حاننىڭ تۋعان باۋىرى تەمۋگە-وتشىگەننىڭ اپتىگىن باستى. بارا-بارا, شىڭعىس حاننىڭ ءوزى قويىپ كەتكەن ۇلىقتارىن: سولتۇستىك قىتايدىڭ دارۋعاسى ماحمۇد يالاۆاشتى جانە ونىڭ ۇلى, ماۋرەنناحردىڭ دارۋعاسى ماسۋتبەكتى, ۇيعىر شىنقايدى, شىڭعىس قاعاننىڭ جەكە كەڭەسشىسى بولعان, كەڭسە دارۋعاسى ەليۋي شۋسايدى ىعىستىردى. « ۇلى قاتىننىڭ» ىرقىنا مويىنسىنعىسى كەلمەگەن شاعاتاي ۇلىسىنا قاراستى حوراساننىڭ دارۋعاسى كورعۇزدى تۋس بەكىنىسىندە تۇتقىنداتىپ, «اۋىزىنا قۇم مەن تاس تىعىپ» تۇنشىقتىرىپ ءولتىرتتى. « ۇلى كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشىلار قوعامىنىڭ» كۇيرەۋگە بەت العانىنا قۇمىققان ەليۋي شۋساي قۇسالىقتان ءولدى.
ەندى نەكەلى كۇيەۋى مەن تۇقىمىن تۇزداي قۇرتىپ, «زورلىقپەن بىتپىلدىقداتتىرعان» ەسكى كەكتى ەسىنە العان تەركەن قاتىن شىڭعىس حاننىڭ جەكە وتباسىن جازالاۋعا كوشتى. شىڭعىس حاننىڭ سۇيىكتى كەنجە قىزى التالۋندى «ۇگەدەي قاعانعا جادىلىق جاسادى» دەگەن جەلەۋمەن, ءداستۇرلى شىڭعىس اۋلەتىنىڭ تالقىسىنا سالماي, ءوزىنىڭ جەكە بۇيرىعى بويىنشا «جەر ەتتى». سونداي-اق, الەكساندر نەۆسكيدىڭ اكەسى ياروسلاۆ ءىى-گە دە ۋ بەرىپ ءولتىرتىپتى-مىس. شاعان قولباسشىنى وتىز مىڭ قولمەن اتتاندىرىپ سۋن يمپەرياسىن كۇيرەتتى.
«ءار زاماننىڭ ءبىر سۇرقىلتايى بار» دەگەن. ال تەركەن قاتىننىڭ سۇرقىلتايى – مەشحەد شاھارىن شاپقاندا تۇتقىنعا تۇسكەن فاتيما «جەڭگەتاي» مەن حورەزمدىك كوپەس ءابدىراحمان بولدى. ابدىراحمانعا سەنگەنى سونداي, قىتايدان الىناتىن الىم-سالىقتىڭ قۇجاتتارى تىركەلەتىن اق تۇبىرتەكتەرگە ءمورىن باسىپ بەرە بەردى. ال پارسىلىق جەڭگەتاي فاتيما ورداداعى ەكىنشى ادامعا اينالدى. تەركەن قاتىن ونىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەدى. بارلىق دەرەكتانۋشىلار فاتيمانى «ءابجىلانداي سۋماڭداعان جەڭگەتاي, زيناقورلىقتىڭ پاديشاسى ەدى» دەپ جازادى.ۇزاتىلعانىنان بەرى ءلاززاتتىڭ دامىنە ءوز ەركىمەن سۋسىنداپ كورمەگەن تەركەن قاتىننىڭ «جەڭگەتايعا» جارىعانى وسى سوڭعى بەس جىل بولۋى مۇمكىن. ءيا, مۇمكىن.
التى جىلدان كەيىن – 1246 جىلى تارباعاتايداعى ەمىل وزەنىنىڭ بويىن جايلاعان تەركەن قاتىننىڭ ۇلكەن ۇلى كۇيىك – قۇرىلتايدىڭ شەشىمىمەن ۇلى قاعاندىققا سايلاندى. كۇيىكتەن تۋعان كۇيىك – كۇيىك دەسە كۇيىك ەدى. تەركەن قاتىننىڭ وسى فاتيمامەن بايلانىسى شىڭعىس اۋلەتىن, ءتىپتى, ءوزىنىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىن دە جەرىندىرسە كەرەك. سوندىقتان دا كۇيىك ءوزىنىڭ شەشەسىنەن فاتيمانى الاستاتۋدى تالاپ ەتەدى. شەشەسى ءۇنسىز بۋلىعىپ, بالاسىنا ىرىق بەرمەيدى. اقىرى, كۇيىك قاعان سامارقانتتىق ءبىر سارتقا: «تاڭعۇتتاردى بيلەپ وتىرعان قوداندى جادىلاپ ءولتىردى» – دەگەن جالا جاپتىرتىپ, فاتيمانى قاعاناتتىڭ «قاتىندار كەلەسىنە» سالدى. مۇنداي ايىپتاۋعا تەركەن قاتىن دا توسقاۋىل قويا المايتىن. ەكى-ءۇش ايدان سوڭ تەركەن قاتىن دا دۇنيە سالادى. ونىڭ تۇبىنە «كۇيىكتەن تۋعان ۇلى كۇيىك جەتتى, جەڭگەتايىنان باس تارتپاعانى ءۇشىن جاسىرىن ۋلاپ ءولتىردى-مىس» – دەلىنەدى. ال فاتيمانى «تىر جالاڭاش كۇيىندە شىنجىرلاپ زىندانعا سالىپ, ءتورت تاۋلىك ءنار تاتىرمادى, ءتۇرلى قيناۋ ارقىلى قىلمىسىن مويىنداتتى دا, اياق-قولىن كەسىپ, الدى-ارتقى تەسىگىن تىگىپ, كيىزگە وراپ, سۋعا اعىزىپ جىبەردى» (جۋۆەيني, راشيد-اد-دين جانە ەرلى-زايىپتى پوچەكاەۆتار).
تەركەن قاتىن نايمان با, مەركىت پە؟ ايتەۋىر ۇلى كەك قايتتى. تەركەن قاتىن كۇيىك ارقىلى جوشى ۇلىسى مەن ۇلى قاعاناتتىڭ اراسىنا سىنا قاقتى. قايتىپ بىرىكپەيتىن جارىقشاق ءتۇسىردى.
ادىلدىك دەگەنىمىز نە ءوزى؟ كىمدى جاقتاساڭ – سونى قوستاۋ, كىمنىڭ كوزقاراسىن ۇستانساڭ – سونى ادىلەت دەپ ساناۋ ادىلەتتىلىك پە؟ ەگەردە: «تەركەن – مەركىتتەردىڭ نەمەسە نايمانداردىڭ قان جوسا بولىپ قىرىلعان ەلىنىڭ, تىگەرگە تۇقىمى قالماعان اكە-شەشەسىنىڭ, اعا-باۋىرىنىڭ, اپكە-ءسىڭىلىسىنىڭ كەگىن الدى. ءوزىن كوپتىڭ كوزىنشە اشىق قورلاعان, سول ساتتە حاننىڭ وزىنەن باستاپ تابالاعان بۇكىل اۋلەتىنىڭ, قاتىن-قىزىنىڭ جىمىسقىلىق قارىمىن قايىردى, كەكتى جاتىر مەن قاندى بەسىكتىڭ كەگىن الدى. شىڭعىس قاعان مەركىت پەن نايمان مەملەكەتىنىڭ توز-توزالاسىن قالاي شىعارسا, كەكتى تەركەن قىز ۇلى يمپەريانىڭ توز-توزالاسىن سولاي شىعارۋدى كوزدەدى. ەڭ باستىسى: تىنىق مۇحيتتان اتلانت مۇحيتىنا دەيىنگى ارالىقتاعى ەڭ قۇدىرەتتى كۇش بولىپ تابىلاتىن ۇلى قۇرىلتايدىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى, ونىڭ شاقىرىلۋىن بەس جىلعا بۇلعاقتاتتى. ناعىز نامىستى قىز وسى قىز, قىز تەركەن! – دەسەك ادىلەتتى ءسوز بە, جوق پا؟
ارينە, ادىلەتتى! بۇل رەتتە تەركەن قىزدى تۇمار قىزبەن, زارينا قىزبەن تەڭەستىرۋگە بولادى. كەكتى قايتارسا – وسىلاي قايتارسىن. سونىمەن, تەركەن قىز شىڭعىس قاعاناتىنىڭ كوبەسىن سوگىپ, كەرەگەسىن بولگەن تۇڭعىش كەكتى قاتىن – يمپەراتريتسا! بۇل دەرەكتەردى پارىقتاعان ەرلى-زايىپتى پوچەكاەۆتار. كەك قايىرۋدىڭ بۇل ءتاسىلى كەزدەيسوق ەمەس, كادىمگى جۇيە ارقىلى جۇزەگە اسقانىنا تەركەن قىزدىڭ كەكتەس ءسىڭىلىسى ءارى كەلىنى, ۇلكەن ۇلى كۇيىكتىڭ «قاتىنى» ءارى مەركىت قىزى ۇگىل-قايمىشتىڭ قايراتتى كۇرەسى دالەل.
«بەلدەۋدە – ات, بەسىكتە – بالا قالماعان» مەركىت جۇرتىنىڭ قىزى ۇگىل- قايمىش « ۇلى قاعاناتتىڭ» زاڭدى مۇراگەرى – ۇگەدەيدىڭ «التىن ۇرىعىن» موڭعول يمپەرياسىنىڭ تاعىنان مۇلدەم ادا ەتتى. ۇگىل-قايمىش كۇيەۋى كۇيىكپەن قاتار «تاق حانىمى» دەپ جاريالانىپ, ءبىردەن ۇلى دارگەيگە كوتەرىلدى. بيلىككە اشىق ارالاسپاسا دا, تولۋدىڭ حانىمى – سورقاقتاندى (ورىس دەرەكتەرىندە سورحاقتاني دەلىنەدى, مۇمكىن سارقاتىن – ؟ – بولۋى دا) كۇندەس تۇتىپ, ءار ۇلەستەن قولىن قاعىپ تاستاپ وتىرعان. ونىڭ وسى عادەتى ءوزىنىڭ جانە ۇگەدەي ۇرپاقتارىنىڭ قىلشا مويىنىن تالشا ەتتى.
كۇيىك قاعان قول جيىپ, تارباعاتايداعى ەمىل وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ورداسىنان باتىيعا قارسى جورىققا اتتاندى. بىراق جول ورتادا – سامارقاننىڭ ماڭىندا تۇتقيىلدان قۇپيا جاعدايدا ءولدى. زەرتتەۋشىلەر: باتىي ۋ بەرىپ ءولتىردى دەگەنگە جىعىندى. قالاي دا قارالى حابار جەتىسىمەن «حان تۇقىمىنىڭ اعاسى» رەتىندە باتىي: «مەملەكەتتى بۇرىنعىسىنشا شىنقايدىڭ اقىل-كەڭەسىنە سۇيەنىپ ۇگىل-قايمىش باسقارا بەرسىن, ولارعا مويىنسىنباي ءجۇرمەڭدەر. مەنى كارىلىك مەڭدەپ, اياعىم جۇرۋگە جاراماي, توپ باسقاندىقتان دا بارا المايمىن, سىزدەر, كىشى باۋىرلار, بارلىعىڭ دا سوندا بولىڭدار, ءتيىستى ءىستى اتقارىڭدار» – دەپ دارگەي حات جولدادى. ءسويتىپ, «قايراتسىز ءارى وڭباعان», «قىرشاڭقى», «باقسىنىڭ بالدىر-باتپاعى مەن ساندىراعىنا مۇلگۋدەن كوز اشپايتىن», «اقشاقۇمار», «سالىقتى ون ەسە ءوسىرىپ جىبەرگەن», «مەملەكەت ىسىنە ولاق, نەمكەتتى قاراعان», «سىي-سياپاتتى الۋدى عانا بىلەتىن» ۇگىل-قايمىش – ۇگەدەي قاعاننىڭ وسيەتى بويىنشا نەمەرەسى شىرەمۇرىندى قاعاندىققا دايىندادى. تەركەن قاتىننىڭ جولىمەن ۇگىل-قايمىش تا قۇرىلتايدى سيىرقۇيىمشاقتاتا سوزۋعا ۇمتىلدى. الايدا, تاقىستانىپ قالعان تاق مۇراگەرلەرى, سونىڭ ىشىندە باتىيدىڭ ەكى ۇلى – بەركە مەن توعا-تەمىر قۇرىلتايدى جەدەلدەتە وتكىزەدى. ۇگەدەيدىڭ ۇلدارى اۋەلى دە قۇرىلتايعا قاتىسۋدان باس تارتىپ, كەيىننەن شۇعىل اتتانسا دا, كەلەلى كەڭەستەن كەشىگىپ قالادى.ۇگىل-قايمىشتىڭ دا قاتەلىگى وسى تاجىريبەسىزدىگىندە ەدى. تولۋدىڭ ۇلى موڭكە قاعان سايلانىپ, انت بەرىپ ۇلگەرەدى. قازاق ارباعا تيەگەن قارۋلارى مەن قاسكۇنەم پيعىلدارى اشكەرەلەنىپ قالىپ, قولعا ءتۇستى. ۇگىل-قايمىشتىڭ ءوزى جانە شىرەمۇرىن مەن ناقۋ, جەتپىسكە تارتا نوياندار مەن نوكەرلەرگە قوسا ۇگەدەي مەن شاعاتايعا تيەسىلى «التىن ۇرىقتار» مەن ايەلدەر دە ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. ولارعا: قۇرىلتايدى وتكىزۋگە كەدەرگى جاسادى, جاڭا سايلانعان حانعا قاستاندىق ۇيىمداستىردى, قاعاناتتى ساتتى – دەگەن اۋىر ايىپ تاعىلدى.
«كۇندەستىكتىڭ قورلىعى سۇيەگىنەن ءوتىپ كەتكەن» تولۋدىڭ جەسىرى «سورقاقتان قاتىن» ۇگىل-قامىشتىڭ كيىمىن سىپىرتىپ تاستاتىپ, جالاڭاش قالپىندا سوت الدىنا اكەلتتى. «قاعاننان باسقانىڭ كوزى تۇسپەۋگە ءتيىستى ءتانىمدى قاراعا نەگە كورسەتەسىڭ؟» – دەگەن ورىندى ءۋاجىنە كەرەيدىڭ حانى تۇعرىلدىڭ قىزى سورقاقتان (سارقاتىن – ؟) ءپىشتۋ دە دەمەدى. ءسويتىپ, ۇگىل-قايمىشتى «كيىزگە وراپ, سۋعا تاستادى». كەرەي حانى تۇعرىلدىڭ تۇقىمى «سورقاقتان قاتىننىڭ» (سارقاتىن – ؟) ۇگىل-قايمىشقا وشتىگى – جاي وشتىك ەمەس, اتا كەگىن قۋعان كەكتى ءوشپەندىلىك ەدى. «سورقاقتان قاتىن» تۇعرىلدىڭ تۇقىمىنىڭ تۇزداي ەرىگەنىن شىڭعىس حاننىڭ قىتىعىنا تيگەن مەركىت پەن نايمان حاندىعىنان كوردى. ءسويتىپ, ۇلى قاعاننىڭ ءبىر «التىن ۇرىعى», ياعني, ۇگەدەي تۇقىمى وسىلاي تىندىم بولدى.
ەندىگى كەك كەزەگى – كەرەيدىڭ حانىمىنا كەلدى. «سورقاقتان قاتىن» قاعاناتتىڭ كوبەسىن تۋمىسىنان حانشايىمعا ءتان بەگىمدىكپەن, سونداي ءبىر كەڭ پارالى سابىرمەن سوگۋگە كىرىستى. شىڭعىس حاننىڭ ءوزى كەنجە ۇلى تولۋعا: «اتاجۇرتتى» نەمەسە «قارا شاڭىراقتى» (كورەننوي يۋرت): موڭعوليا مەن قىتايداعى ۇلان-عايىر جەردى, ادام سانى مول, تىعىز ورنالاسقان سول ايماقتان قۇرالاتىن اسكەردى, قاعاناتتىڭ قالعان ءۇش ۇلىسىنان الاسى ەنشىنى (مىسالى, بۇقارداعى 3.000 جاساق ورنالاسقان جەكە ماھاللانى), الىپ يمپەريانى جالعاستىرىپ جاتقان بايلانىس جولىنداعى بەكەتتەردى, بارلىق كۇرە جولدى, قاعاندىق دارگەيدى, قۇرىلتايدى شاقىرۋ قۇقىن, سونىمەن قاتار, «قارا شاڭىراقتىڭ» قاسيەتتى قۇقىن دا امانات ەتىپ قالدىردى. 1232 جىلى تولۋ قايتىس بولىسىمەن وسى قۇقىقتىڭ بارلىعى سورقاقتاننىڭ ەركىنە كوشتى.
ايتپاقشى, وسى سورقاقتاندى كەرەيدىڭ حانى تۇعرىلدىڭ قىزى – دەدىك. بۇل قازاقى ۇعىم بويىنشا تولىق سىيىمدى. ونىڭ ءمانىسى بىلاي: تۇعرىل حاننىڭ كەرەيداي (كەرەبەتاي) دەگەن ءىنىسى جاس كەزىندە تاڭعۇتتارعا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, سوندا كىسىلىككە جەتىپ, جاعامبى (ايماق اكىمى) بوپ تاعايىندالادى. كەيىن قانداستارىنىڭ اراسىندا «جاعامبى» اتانىپ كەتەدى. سول كەرەيداي جاعامبى و باستان شىڭعىس حانمەن جاقاتتاسىپ, سول جاعامبىلىعىندا قالادى. ارينە, قىزىن بەرەدى. ۇلكەن قىزى ابيكە-بەكيدى (ايبيكە بەگىم) – شىڭعىس حاننىڭ ءوزىنە, بەكتەمىش-ءۇجىندى – جوشىعا, سورقاقتاندى – تولۋعا, ءتورتىنشى قىزىن وڭعۇتتاردىڭ – ۋاقتاردىڭ حانىنا ۇزاتادى. سوڭعى قىزدىڭ سۇلۋلىعى سونداي, قاعاننىڭ ءوزى سۇقتانىپ, ىزدەتكەن ەكەن, تابا الماي ارماندا قالىپتى. سورقاقتاننىڭ گانسۋ (قانسۋ) ولكەسىن ەرەكشە ۇلەس رەتىندە الىپ, قىزعىشتاي قوريتىنى دا سوندىقتان.
(جالعاسى بار)
تۇرسىن جۇرتباي.