باۋبەك بۇلقىشەۆ ەسىمىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتىك شاقتا ەستىدىك. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە كەلگەن ءاربىر ستۋدەنتتىڭ جاتا-جاستانا وقيتىن كىتاپتارىنىڭ ءبىرى باۋبەكتىڭ جازعاندارى بولاتىن. ەڭ الدىمەن, پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆتىڭ لەكتسيالارىنان قانىق بولعان باۋبەك شىعارماشىلىعى ارقايسىمىزعا شابىت بەرىپ, ومىرگە قۇشتارلىعىمىزدى وياتاتىن. اسا تالانتتى جازۋشى, بۇركەنشىك اتى «تاۋ ۇلى» مۇقان يمانجانوۆتىڭ باۋبەكپەن دوستىعىن اڭىز ەتىپ ايتاتىنبىز. كەيىننەن امبەباپ جۋرناليست, پۋبليتسيست كامال سمايىلوۆ اعامىزدىڭ بۇلقىشەۆتىڭ جاقىن اتالاس تۋىسقانى ەكەندىگىن ەستىپ, تاعى ءبىر سەرپىلگەنىمىز بار. جۋرناليستيكادا جاستىق جىگەرىمەن, قالام قايراتىمەن تانىلعان ەڭ جاس تالانتتار قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىعىمەن ماراپاتتالاتىن.
باۋبەك بۇلقىشەۆ 1916 جىلى قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. قارساقبايداعى فزو مەكتەبىن 1935 جىلى بىتىرگەننەن كەيىن, الماتىعا جول تارتادى. ءسويتىپ, الماتى ساۋدا-قارجى تەحنيكۋمىندا وقي ءجۇرىپ, كوپتەگەن ولەڭدەر جازادى, «بالالىق شاق» پوەماسىن, «اۋىلدان الماتىعا» اتتى اڭگىمەسىن تۋعىزادى. ارمانى اسقاق تۋما تالانت 1939 جىلى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, كەيىن «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. 1940 جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلادى دا, ماسكەۋ اسكەري ۋچيليششەسىندە وقيدى, ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرەدى. 1941 جىلى فاشيستىك گەرمانيامەن سوعىس باستالعاندا, العاشقى كۇندەردەن-اق ۇرىستارعا قاتىسادى. باۋبەك كوپتەگەن ولەڭدەر جازىپ, قالامىن قولدان تاستامايدى. ول شىعارمالارىن رەسپۋبليكالىق, وداقتىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالايدى. ونىڭ «الماتى – مەنىڭ تۋعان قالام» اتتى بىتپەي قالعان رومانى مەن «ايسۇلۋ» دەگەن پوەماسى بار. ب.بۇلقىشەۆتىڭ شىعارماشىلىق دارىنى سوعىستىڭ اۋىر سىن ساعاتتارىندا ەرەكشە كورىندى. 1942 جىلى 1 مامىردا «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە باۋبەكتىڭ «ءومىر مەن ءولىم تۋرالى» (جاس قازاق اسكەرىنىڭ حاتى) دەگەن ەرەكشە وتتىلىقپەن جازىلعان وتانشىل ماقالاسى جارىق كوردى. مۇنان كەيىن دە «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ بەتىندە جاريالانعان «ءومىر سۇرگىم كەلەدى», «ءومىر بىزدىكى», «ماحاببات پەن ز ۇلىمدىق», «شىعىس ۇلىنا حات», «تىڭدا, كاۆكاز!» اتتى رۋحى بيىك عاجايىپ شىعارمالارىن ايگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ قازاق تىلىنە شەبەر اۋدارىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە جاريالادى.
باۋبەك پۋبليتسيستيكاسى ءوز زامانىنىڭ جەلبىرەگەن تۋىنا اينالدى. وعان الىپ ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حاتتار اعىلدى. ونىڭ پۋبليتسيستيكاسى 40-جىلداردىڭ الىپ كەڭىستىگىندە ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. بۇل تۋرالى باۋبەكتىڭ قالامداس دوسى مۇقان يمانجانوۆ ءوز ەستەلىگىندە باۋبەك حاتتارىنان ۇزىندىلەر كەلتىرەدى: «ءبىرىنشى جاريالانعان «ءومىر مەن ءولىم تۋرالى» اڭگىمەسىنە بايلانىستى, ءوزى بىلاي دەپ جازادى: «كومسومولسكايا پراۆدا» ارقىلى پاتريوتتاردان ستاتيام جونىندە كوپ حات الام. اسىرەسە, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانىڭ قىزدارى كوپ جازادى. رەداكتسيا دا قۇتتىقتاپ, ماتەريال سۇراپ 4-5 رەت حات جازدى. مەن بۇل كىشكەنتاي ستاتيامەن جاستاردىڭ جۇرەگىنە قوبىز ويناتسام كەرەك…», 1943 جىلعى 20 مارتتا جازعان ءبىر حاتىندا: «مەنى حات دەگەن باسىپ كەتتى… سوۆەت وداعىنىڭ بۇرىش-بۇرىشىنان كەلەدى» – دەيدى.
«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە سوعىس جىلدارى ەپيستوليارلىق پۋبليتسيستيكا ەرەكشە قارقىنمەن دامىدى. «مايداننان حات» دەگەن ارنايى ايدار دا اشىلدى. سول ايدار ارقىلى مايدانداعى جاۋىنگەرلەر وزدەرىنىڭ ەلگە دەگەن ىستىق سالەمىن ۇدايى جەتكىزىپ وتىردى. ەلدەگى, تىلداعى ەڭبەككەرلەر دە مايدانعا حاتتاردى تولاسسىز جولدادى. وسى رەتتە العاش «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە ورىس تىلىندە, كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» بەتىندە ع.مۇسىرەپوۆ اۋدارماسىمەن قازاقشا جاريالانعان باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ پۋبليتسيستيكالىق حاتتارىنىڭ الاتىن ورنىنا توقتالماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق ءسوز ونەرىنىڭ تاريحىندا باۋبەك بۇلقىشەۆ ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. سوناۋ 1943 جىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ: «ونىڭ وچەرك, ماقالالارى ۇلكەن شەبەرلىكپەن جازىلعان. سوۆەت جۋرناليست-جازۋشىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارداعىلارىنىڭ-اق ايتا الاتىن سوزدەرى. باۋبەك دۇنيەلىك مادەنيەتپەن, ءار اعىمدى فيلوسوفيامەن جاقسى تانىس, ءىرى جازۋشى بولعالى كەلە جاتىر ەدى.
قولىندا مىلتىعى, قالتاسىندا قالامى. ەلىمىزدى قورلاپ, جەرىمىزدى لاستاپ جۇرگەن نەمىس-فاشيستەرىنە ەكەۋى دە تاس شوقپارداي تيەدى. قالامىن وتان سوعىسىنىڭ تىلەگىنە باعىندىرىپ, باۋبەك قازىر كوركەم وچەرك سۋرەتتەۋىمەن جازىپ ءجۇر», – دەپ تەبىرەنە باعا بەردى. باۋبەك شىعارمالارىنا ەرەكشە سۇيسىنگەنى سونشا, عابەڭ كەيىن «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە ورىس تىلىندە جارىق كورگەن باۋبەك پۋبليتسيستيكاسىن قازاق تىلىنە توگىلدىرە ءتارجىمالادى. «قازاق اسكەري پۋبليتسيستيكاسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان عالىم ر.ىدىرىسوۆ ءوز زەرتتەۋىندە باۋبەك شىعارماشىلىعىنا تۇتاس ءبىر تاراۋ ارنادى. بۇلقىشەۆ پۋبليتسيستيكاسىنىڭ الاتىن ورنى تۋرالى ع.ابىشەۆتىڭ م.قوزىباەۆتىڭ, ق.ابىلداەۆتىڭ, م.سەرىكباەۆانىڭ, ن.ۋاليەۆتىڭ, ت.ب. زەرتتەۋلەرىندە دە باعا بەرىلدى.
باۋبەك پۋبليتسيستيكاعا ولەڭنەن كەلدى. بۇل ونىڭ شىعارمالارىنىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى. قالامگەردىڭ قارا سوزبەن جازعاندارىنىڭ ءبارى دە ولەڭدەي توگىلەدى, ولەڭدەي وقىلادى. مىسالى:
«…ەل قورعاۋعا ەر نامىسىمەن اتتانعان ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن بەل جاتىر, شىعىس ۇلى! تۋعان ەلدىڭ كەلەشەگىن ساقتاۋعا ءبىز مىندەتتىمىز. ەندەشە, قازاق قىزدارىنىڭ عاسىرلار بويى «ەلىم-اي» دەپ سار دالانى كۇڭىرەنتىپ سالعان زارلى ءانىن بۇگىنگى كۇنى جاڭا كۇيمەن ۇرىس الدىندا ءبىر شىرقاساق, ونىڭ ايىپ-شامى جوق. «ەلىم-اي» ەلىن سۇيگەن قىز جۇرەگىنەن شىققان ءان. ەلىن سۇيگەن ەر جىگىت قازىرگىدەي زاماندا «ەلىم-اي» دەسە ول انت! ول سەرت! ۇرىس الدىندا جاۋىنگەردىڭ جۇرەگىنە توتەنشە ماحاببات قۇيماق, شىعىس ۇلى. كەل, شىرقاتىپ «ەلىم-ايدى» سالايىق. قايعىمەن ەمەس, جاۋعا بەرمەيمىز ەلىمىزدى دەپ, جىگەرلەنىپ سالايىق, قاسىرەتپەن ەمەس, ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن ولىمگە قارسى جۇرەمىز دەپ, سەرت بەرە سالايىق. سەن قايدا بولساڭ دا, ءبىزدىڭ داۋسىمىز قوسىلادى»… جۇرەكتەن ءۇزىلىپ تۇسكەن بۇل مونشاقتاردا ۇيقاس بولماسا دا, ىشكى سەزىم يىرىمدەرى بار, ەرەكشە رۋحتى ەكپىن بار, سونىسىمەن دە – ەلىم-اي» دەگەن ولەڭ بولىپ قۇيىلىپ تۇسكەن. ءيا, باۋبەك پۋبليتسيستيكاسىنداعى ليريزم – ونىڭ باستى وزگەشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى.
باۋبەك – پۋبليتسيست ءوز قالامىن ەركىن سىلتەدى, تابيعي جازدى. «قازاق حالقى ازباعان, تابيعاتى تازا حالىق» (ى.التىنسارين) ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. ءسويتىپ, تابيعاتىنان اقىن قازاق حالقىنىڭ جان دۇنيەسىن الەمگە اقتارىپ سالدى. باۋبەك قالامىنىڭ ۇشىندا پوەزيا پۋبليتسيستيكامەن توعىستى. ونىڭ شىعارمالارىندا بابالار جانى, ەكپىندى, جىگەرلى, قايراتتى ماحامبەت رۋحى بار. سول ماحامبەت رۋحى ەل باسىنا كۇن تۋعاندا:
«ء…بىزدىڭ قازىرگى ۋاقىتتاعى ورنىمىز قاندى مايدانداعى قىزۋ ۇرىستا عوي. «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» ءبىزدىڭ ءىسىمىز بىتپەيتىن, ناعىز قىزۋ كەزەڭ وسى ەمەس پە, شىعىس ۇلى!» – دەپ باۋبەك پۋبليتسيستيكاسى بولىپ قايتا جاڭعىردى.
باۋبەك پۋبليتسيستيكاسىنىڭ ەكىنشى ءبىر وزەگى – ونىڭ فيلوسوفيالىق قۋاتى. وعان دا مىسال كوپ: «…ادام تۋادى, ادام ولەدى. مۇندا تۇرعان قايعى نە؟ بۇل جاراتىلىس زاڭى. ءبىزدىڭ شىعىس ەلدەرى «ادام دۇنيەگە كەلگەن قوناق, ءبىراز قوناقتادىڭ, اتتانۋىڭ كەرەك» دەسەدى.
بىراق ادام دۇنيەگە تەك قانا كەلىپ, اشەيىن عانا اتتانا بەرمەيدى: ول ارتىندا وي قالدىرادى, ويدان مۇرا قالدىرادى. ول ومىرگە ادام بولىپ كەلىپ, ادام كۇيىندە قايتادى…» – مۇندا – «ءولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان», – دەگەن ۇلى ابايدىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى, اباي رۋحى بار.
باۋبەك ءوز پۋبليتسيستيكاسىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءوز سوزىمەن بىلايشا اشادى: «ءبىز پوەزيانى سۇيەتىن ەدىك. بوس ۋاقىتىمىزدى فيلوسوفياعا بەرەتىن ەدىك. «ادام جۇرەگىمەن سويلەسكىڭ كەلسە – مۋزىكانى ۇيرەن», – دەگەن سوناۋ ءبىر كومپوزيتورعا ءبىز نەشە رەت العىس ايتتىق ەكەن! ءبىز مۋزىكانى جۇرەگىمىزبەن تىڭداۋشى ەدىك…» .
سونىمەن باۋبەك پۋبليتسيستيكاسىن قازاق اسكەري پۋبليتسيستيكاسىنىڭ شىڭىنا كوتەرگەن ءۇش باستاۋ بار. ول – پوەزيا, فيلوسوفيا, مۋزىكا. وسى ءۇش تاراپتان قۇيىلعان قۋاتتى كۇش, سەرپىندى سەزىم, اسقاق وي ماڭگى وقىلاتىن بۇلقىشەۆ پۋبليتسيستيكاسىن تۋعىزدى.
باۋبەك شىعارمالارى – ەلدىڭ بۇكىل سانا-سەزىم, كۇش-جىگەرىن ورتاق جاۋدى جەڭۋگە جۇمىلدىردى, جوعارى پاتەتيكالىق پافوستى, شەشەن ءتىلدى, حالىق دانالىعىن ءوز ويلارىنا وزەك ەتىپ قولداندى. ب.بۇلقىشەۆ پۋبليتسيستيكاسى اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي قازىناسىمەن سۋارىلىپ, تاريحي اڭىزداردان, ايتىستار مەن ماقال-ماتەلدەردەن, جىراۋلىق پوەزيا ۇلگىلەرى مەن شەشەندىك سوزدەردەن تامىر تارتتى. جانە سول باي رۋحاني مۇرا مايدانداعى جانە تىلداعى دەرەكتى فاكتىلەرمەن, اقيقات وقيعالارمەن, بايانداۋدىڭ قۋاتتى مانەرىمەن استاسىپ جاتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكىر ءتىل, ويدى قىسقا جانە ءدال جەتكىزۋگە قۇرىلعان عاجايىپ پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالار تۋدى. ۋاقىت وتە كەلە, 1954 جىلى, قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ءىىى سەزىندە جاساعان بايانداماسىندا عابيدەن مۇستافين ۇلى وتان سوعىسى داۋىرىندەگى ادەبيەتتى سيپاتتاي كەلىپ: «…ادەبيەتتىڭ ەڭ كەنجە جانرىنىڭ ءبىرى – پۋبليتسيستيكا زور كۇشكە اينالدى. اۋەزوۆ, مۇقانوۆ, مۇسىرەپوۆ, توقماعانبەتوۆ سياقتى اعا جازۋشىلاردىڭ حالىق اشۋىمەن سۋارىلعان ماقالا, وچەركتەرى ءوز الدىنا, بۇرىن ءۇنى ەستىلمەگەن بۇلقىشەۆ سياقتى جاستار وكوپتا جاتىپ جاۋىن وقپەن عانا اتقان جوق, وتكىر ماقالا, وچەركتەرمەن دە اتىپ جاتتى», – دەپ كورسەتىپتى.
باۋبەك شىعارمالارى «زامان بىزدىكى», «ءومىر بىزدىكى», «وشپەس ءومىر», «جاۋىنگەر ماڭگىلىگى», «ادامزاتقا حات» اتتى تاقىرىپتارمەن بىرنەشە رەت كىتاپ رەتىندە باسىلىپ شىقتى. ەڭ سوڭعى رەت «زامان بىزدىكى» دەگەن اتپەن 1984 جىلى جارىق كورىپتى. سودان بەرى وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. بيىل نەبارى 28 جاسىندا ۋكراينا جەرىندە قاھارماندىقپەن قازا تاپقان, عاجايىپ پۋبليتسيست, ارمانشىل اقىن, جاۋىنگەر-جازۋشى باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى دارا تۇلعا بۇلقىشەۆتى ماڭگى ەستە قالدىرۋ شارالارىن اتقارۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. ونىڭ كىتابى جاڭعىرا باسىلىپ تۇرۋى كەرەك. سونداي-اق جاستىق جىگەر مەن ۇلتتىق نامىستىڭ سيمۆولىنداي ەسكەرتكىشى ءىرى قالالاردا ورناتىلسا, بولاشاق ۇرپاقتى ەلدى سۇيۋگە ماڭگىلىك تاربيەلەپ تۇرار ەدى.
باۋبەك دەسە, جالىنداعان وت كورەم,
جاۋعا اتىلعان جاستىق جىگەر, كەكپەنەن.
جۇرەگىنەن اقتارىلعان اق ولەڭ
كوك سۇڭگىدەي دۇشپان ويىن كوكتەگەن.
باۋبەك دەگەن قازاعىمنىڭ نامىسى,
ساقتار مەنەن سارماتتاردىڭ داۋىسى.
باتىس ءتورىن ويران ەتكەن ەدىلدىڭ
دۇركىرەگەن اتتارىنىڭ دابىسى.
باۋبەك دەگەن ەر تۇرىكتىڭ سەمسەرى,
باۋبەك دەگەن باتىرلىقتىڭ ولشەمى.
باۋبەك دەگەن ەراسىلدىڭ نايزاسى,
باۋبەك دەگەن ءور ابىلاي ەڭسەلى.
باۋبەك دەگەن ارىستاننىڭ ايباتى,
قاشقان ودان ويماۋىتى, ويراتى.
قاھارلانسا ورىسقا دا بوي بەرمەس,
حان كەنەنىڭ قايقى قىلىش قايراتى.
باۋبەك دەسەم, تاقىمىمدا ات ويناپ,
جانارىمدا جارقىلداعان وت ويناپ.
ماحامبەت بوپ «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي»,
الماتى بوپ جاۋعا شاپتىم اتويلاپ.
قارا جەرگە بوراي جاۋعان قار ءوزى.
اقىل, سەزىم, ماحابباتتىڭ ءبارى – ءوزى.
باۋبەك دەگەن بىلە بىلسەڭ, جاس ۇرپاق.
قازاعىمنىڭ ءور رۋحىنىڭ – ءدال ءوزى!
باۋىرجان جاقىپ,
قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ
كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اقىن.
الماتى.