قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى بىرلەسىپ, «ورتالىق ازيا-2016: ترەندتەر مەن سىن-قاتەرلەر» اتتى تاقىرىپتا تۇساۋكەسەر جيىن وتكىزدى. تۇساۋكەسەر دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءجونى بار, سەبەبى, بۇل ىڭعايداعى باسقوسۋ ستراتەگيالىق ينستيتۋت تاراپىنان العاش رەت ۇيىمداستىرىلدى.
«نەگىزىندە تاجىريبەدە كوپتەگەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمدار جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سول جىلعا قاتىستى ءوزىنىڭ بولجامدارىن, ءوزدەرى شۇعىلداناتىن باعىتتارعا بايلانىستى شولۋلار جاسايتىن ءداستۇر قالىپتاسقان. وسى داستۇرگە سايكەس ءبىز دە ءوز شولۋىمىزبەن تانىستىرعاندى ءجون كوردىك. مۇنداي بولجامداردىڭ مىندەتى ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن باستى تاقىرىپتارعا باعدارلاۋ, ولاردىڭ نازارىن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن تاقىرىپتارعا اۋدارۋ بولىپ تابىلادى», – دەدى ءوز ءسوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين.
ونىڭ پىكىرىنشە, 2016 جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ىشىندە الەمدىك نارىقتار كونيۋنكتۋراسىنىڭ ناشارلاۋى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىنىڭ تومەندەۋىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋ دە بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. بۇل زاڭدى دا بولار. ويتكەنى, الەمدىك داعدارىس, رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ باسەڭدەۋى ءوز كەزەگىندە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ باسقا دا جولدارىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى.
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇسىنىپ وتىرعان 10 نەگىزگى وقيعانىڭ ۇشتىگىن – ورتالىق ازيادا قىتايدىڭ ينۆەستيتسيالىق قاتىسۋ ءۇردىسىنىڭ كەڭەيۋى تۇيىندەيدى.
«قىتاي ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بۇرىننان دا باستى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. الايدا, وسى جىلى اتالعان مارتەبەسىنەن بولەك قىتاي باستى ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەس مارتەبەسىن دە نىعايتا تۇسەدى», – دەدى ە.قارين. ول سونداي-اق, قىتايلىق ينۆەستيتسيا ورتالىق ازيادا كەيبىر وڭىرلىك ماڭىزدى جوبالاردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلۋى مۇمكىن. وسى تۇستا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلى قىركۇيەك ايىنداعى قىتايعا ساپارى بارىسىندا 23 ميلليارد دوللارعا كەلىسىم جاسالعانىن ەسكە سالىپ ءوتتى.
ەندى ءارى قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساراپشىلارى ايقىنداعان ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى قالعان باستى وقيعالارمەن وقىرماندى تانىستىرا كەتەلىك.
اۋعاندىق فاكتوردىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك وزەكتى بولۋى دا نازاردان تىس قالماق ەمەس. وسى رەتتە كۇردەلى اسكەري-ساياسي جاعدايدىڭ اياسىندا بيلىكتىڭ شوعىرلانۋى مەن ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋ ءماسەلەلەرى ماڭىزدى بولا تۇسپەكشى.
سيريا شيەلەنىسىندەگى تەررورلىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ۇلعايۋى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جاڭا سىن-قاتەر بولۋى مۇمكىن.
ايماقتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ بەلسەندەنۋى. ياعني, 2016 جىلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن بىرقاتار باسقوسۋلار مەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەزەكتى ەلەكتورالدى جۇيەگە ەنۋى. اۋعانستان بيلىگى ءۇشىن سالماقتى سىناق بولاتىن پارلامەنتتىك جانە جەرگىلىكتى كەڭەس سايلاۋلارى وتپەكشى. قىرعىزستاندا ساياسي كۇشتەردىڭ ورنالاسۋىن انىقتايتىن جەرگىلىكتى كەنەش سايلاۋى دا ماڭىزدى وقيعا قاتارىندا بولماق.
ايماقتىق كولىك جانە ەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى. ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – پاكىستان – ءۇندىستان گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جانە «CASA-1000» ورتالىق ازيادان وڭتۇستىك ازياعا ەلەكتر بەرۋ جەلىسى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى بولماق. ءوزبەكستاندا قىتاي – ورتالىق ازيا – ەۋروپا حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ باستى باعىت سانالاتىن «انگرەن-پاپ» تەمىرجول ماگيسترالى ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
يراننىڭ ايماقتىق ۇدەرىستەرگە قايتا ورالۋى. حالىقارالىق سانكتسيالار الىنعاننان كەيىن يران ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي قىزمەتىن بەلسەندى جۇرگىزە باستادى.
2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستاندى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋ بويىنشا داۋىس بەرۋ. حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ترانسفورماتسياسى مەن ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ اياسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە قۇرامىنا كىرۋ قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا ورتاازيالىق ايماقتىڭ حالىقارالىق دەربەستىگىن كۇشەيتەدى.
«اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ناۋقان قىركۇيەك ايىنا دەيىن جالعاسىپ, قىركۇيەك-قازان ايلارىندا داۋىس بەرۋ ءوتۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن كوپتەگەن ەل قولدايدى. ويتكەنى, قازاقستان وڭىردەگى ءىرى ويىنشىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ساليقالى حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان جاڭا مارتەبەگە يە بولۋى بۇكىل ورتاازيالىق ءوڭىردىڭ ايماقتىق, حالىقارالىق ساياسي پروتسەستەردە ءرولىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى» دەدى قورىتىندى سوزىندە ە.قارين.
سونىمەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋى, تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ءمان-ماڭىزى جوعارى 10 نەگىزگى وقيعاعا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساراپشىلارىنىڭ شولۋىنان جان-جاقتى حاباردار بولدىق. اتالعان تانىستىرىلىم بارىسىندا ج.سارابەكوۆ, ۆ.دودونوۆ, س.كوشكىمباەۆ, ە.حون سياقتى ساراپشىلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
جاقسى تاجىريبەنىڭ جالعاسى قالاي بولاتىنىنا, ساراپشىلاردىڭ بولجامى قانشالىقتى اقيقاتقا جاقىندايتىنىنا الداعى ۋاقىتتا كۋا بولامىز. كەلەر كۇندەرى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەمەس, ىزگىلىكتى وقيعالارعا تانىستىرىلىم جاسايتىن ساراپتامالار كوپ بولسىن. ال ازىرگە حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ تاجىريبەسى قازاق توپىراعىنا دا جۇعىستى بولعاي دەگىمىز كەلەدى.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».